okrągła budowla ze strzelnicami, wysunięta poza linię murów obronnych.

budowla obronna, stanowiąca element muru obronnego w postaci wysunięcia jego fragmentu przed lico i wzniesienia ponad jego poziom.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
• bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych;
• pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

ślepy otwór, płytka wnęka w murze, w formie arkady lub okna; zwykle stosowana w elewacjach jako motyw dekoracyjny, rzadziej w celu odciążenia. ścian.

elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów bud., mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie gł. wejście; może być podporządkowana ogólnej kompozycji budynku i jako integralna część bryły odpowiadać jej wewnętrznym podziałom lub odgrywać rolę niezależną, np. dostawiona do budowli centr. W architekturze miejskiej f. stanowi ważny czynnik kompozycji urbanistycznej jako dominujący akcent placów i zakończeń osi widokowych lub w układzie szeregowym, kształtując pierzeje placu i ulicy.

(łac. fossa – rów, kanał) – zapora w postaci rowu otaczającego całość lub część umocnienia.

budowla sakralna, w której wszystkie nawy mają jednakową wysokość, a nawa główna, pozbawiona okien, oświetlona jest za pośrednictwem naw bocznych. Nawy nakryte są zwykle wspólnym dachem. Liczba naw może być różna - najczęściej występują kościoły trzynawowe, czasem pięcio- i dwunawowe. Kościół halowy odznacza się prostą konstrukcją (rozpór sklepień nawy gł. w znacznej części równoważą sklepienia naw bocznych) oraz zwartym układem przestrzennym (często brak transeptu, niewyodrębnione prezbiterium).

budowla sakralna o wnętrzu jednoprzestrzennym w formie sali; w kościele salowym prezbiterium i nawa mają jednakową wysokość, szerokość i wspólny strop lub sklepienie.

rodzaj ganku, częściowo otwartego korytarza przylegającego do ściany budynku. Może być jedno- lub wielokondygnacyjny, otaczając dziedziniec na różnych poziomach.

gotycka dekoracja architektoniczna w postaci wąskich kolumienek o rozmaitych profilach, stosowanych jako elementy pionowego podziału okien lub obramienia otworów oraz ozdoby elewacji.

(ambit) w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów rom. (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

(z franc. pinade, od późnołacińskiego pinnaculum – „skrzydełko”) to charakterystyczny dla gotyku dekoracyjny element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zazwyczaj o czworobocznym trzonie. Wzdłuż jego krawędzi umieszczano rytmiczne szeregi żabek, a na szczycie znajdował się kwiaton. Bardziej dekoracyjne wersje pinakli kształtowano na wzór tabernakulum i zdobiono maswerkami. Pinakle wieńczyły przypory, naroża wieżyczek, wimpergi, portale, szczyty i inne elementy architektoniczne.

chór, przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównej lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowiecznej) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód).

1) we wnętrzu budowli przestrzeń między parą podpór dźwigających odrębną konstrukcyjnie część sklepienia; 2) wyodrębniona rytmicznie powtarzanymi elementami podziału pionowego część płaszczyzny elewacji.

(przypora) - pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego filara przyściennego o ściętej pochyło górnej części. Przypora wzmacnia ściany budynku lub wolno stojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament; podstawowy element konstrukcji filarowo‑skarpowej (przyporowy system).

sklepienie krzyżowo‑żebrowe, w którym wprowadzono dodatkowy podział pól tworząc obraz gwiazdy.

sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dwóch, przenikających się sklepień kolebkowych, z których pozostawiono górne części sklepień.

sklepienie, w którym zrezygnowano z żeber a wysklepki sklepienne mają ostre krawędzie; gra światła na tych sklepieniach tworzyła efekt dekoracyjny.

sklepienie krzyżowe o wyraźnie zaznaczonych łękach w postaci żeber w miejscu przenikania kolebek.

sklepienie złożone z trzech przenikających się odcinków kolebek, tworzących w rzucie kształt trójkąta

handlowy budynek, w którym znajdowały się kramy (lub składy) najczęściej z suknem (stąd nazwa).

rozwiązanie konstrukcji przyporowej z pominięciem łuków przyporowych prowadzonych nad dachami naw bocznych. Sklepienia nawy głównej podparte są skarpami wyprowadzonymi ponad dachy naw bocznych przy ścianach nawy głównej.

zwieńczenie elewacji budynku lub jego fragmentów (najczęściej ryzalitów, portali, otworów okiennych). Ze względu na kształt rozróżnia się szczyt sterczynowy (czyli wimperga), szczyt schodkowy (uskokowy), szczyt wnękowy. Występują także szczyty o wykrojach falistych, wolutowych, zdobione lizenami, pilastrami, ślepymi arkadami. Klasyczną formą szczytu jest fronton.

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna.

płaszczyzna, na której opiera się łuk sklepienny.

promienisty sposób ułożenia kaplic przyległych do obejścia.