R1T36ZBKGOTVE1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia nocny widok na kopułę katedry Santa Maria del Fiore we Florencji. Ma czerwony dach. Kopuła znajduje się po prawej stronie. Z lewej strony widoczna jest oświetlona wieża kościoła, dalej dach ostro zakończonej innej wieży. U dołu znajduje się fragment panoramy miasta.

Quattrocento w architekturze – fundament renesansu

Źródło: MarcusObal, dostępny w internecie: Wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik pojęć

Arkada
Arkada

element arch. składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

Belkowanie
Belkowanie

w klasycznych porządkach architektonicznych najwyższy poziomy element spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach).

Bęben
Bęben

tambur, część budowli na planie koła, elipsy lub wieloboku, stanowiąca podstawę kopuły o ścianach zazwyczaj z oknami; znany w architekturze od starożytności;

Boniowanie
Boniowanie

dekorowanie lica muru polegające na ścięciu pod kątem lub profilowaniu krawędzi licowych poszczególnych ciosów kamiennych czy płyt.

Czasza
Czasza

element architektoniczny w kształcie wycinka kuli lub elipsoidy służący do przykrywania budowli.

Fasada
Fasada

frontowa ściana lub elewacja budynku.

Filar
Filar

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp.

Gzyms
Gzyms

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany.

Hełm
Hełm

zwieńczenie wieży, często o ozdobnym kształcie.

Kaseton
Kaseton

wgłębione pole czworoboczne lub wieloboczne, stanowiące dekorację stropów, sklepień i kopuł.

Kolumna
Kolumna

pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjną; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

Kopuła
Kopuła

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), a także wyodrębniona, zewn. część budowli, zawierająca takie sklepienie (k. zewnętrzna).

Latarnia
Latarnia

okrągła lub wieloboczna wieżyczka nad dachem lub kopułą, z gęsto rozmieszczonymi oknami, zwieńczona hełmem.

Lizena
Lizena

płaski, pionowy pas muru występujący nieco z lica ściany (bez bazy i głowicy).

Luneta
Luneta

małe sklepienie wcięte w sklepienie główne (przeważnie kolebkowe) poprzecznie do jego osi (powstaje w ten sposób sklepienie kolebkowe z lunetami); luneta obejmuje na ogół otwór okienny lub drzwiowy; element charakterystyczny dla architektury renesansowej, manierystycznej, barokowej.

Naczółek
Naczółek

niewielka, trójkątna część górnej powierzchni połaci dachu lub okna.

Nawa
Nawa

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawą główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór, oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina nawę główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego).

Pendentyw
Pendentyw

rodzaj wysklepka w kształcie trójkąta sferycznego umożliwiający przejście od kwadratu podbudowy kopuły do jej kolistej podstawy.

Pilaster
Pilaster

płaski filar nieznacznie występujący poza lico ściany, ustawiony przy ścianie lub częściowo w nią wtopiony, pełni rolę zarówno konstrukcyjną w postaci podpory, jaki i dekoracyjną i przy obramieniach otworów okiennych, drzwiowych i bramnych.

Portyk
Portyk

otwarty ganek kolumnowy lub filarowy związany z budowlą, niekiedy dwukondygnacyjny, zwykle poprzedzający wejście.

Prezbiterium
Prezbiterium

część kościoła przeznaczona dla duchowieństwa.

Przyczółek
Przyczółek

element architektoniczny w formie trójkątnego szczytu; stanowi zwieńczenie fasady budynku krytego 2‑spadowym dachem, stosowany również jako element dekoracyjny w obramieniach okien, portalach, ołtarzach itp.; jego pole wewnętrzne, często wypełnione dekoracją rzeźbiarską nosi nazwę tympanonu.

Rustyka
Rustyka

dekoracyjne opracowanie faktury ściany za pomocą obróbki lica poszczególnych ciosów na wzór naturalnego łomu kamiennego.

Ryzalit
Ryzalit

część budynku wysunięta z lica elewacji ku przodowi, połączona organicznie z główną bryłą budowli.

Sklepienie klasztorne
Sklepienie klasztorne

sklepienie złożone z dwu przecinających się sklepień kolebkowych.

Sklepienie zwierciadlane
Sklepienie zwierciadlane

sklepienie klasztorne o bardzo małej krzywiźnie albo sklepienie przechodzące w płaski strop powyżej krótkiego odcinka krzywizny.

Strop
Strop

pozioma przegroda budowlana, która oddziela kondygnacje budynku.

transept
transept

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna.

Żagielek
Żagielek

narożny wycinek sklepienia w kształcie sferycznego trójkąta; stosowany w kopułach jako przejście od jej kwadratowej podbudowy do kolistej podstawy; wywodzi się z architektury bizantyńskiej.

Żebro
Żebro

łuk podsklepienny z ciosów kamiennych lub profilowanej cegły, wzmacniający sklepienie i akcentujący dekoracyjne linie przenikania się pól sklepiennych.