Pod lupą nowej wiedzy

Neolit, czyli okres nowego kamienia, rozpoczął się około 10 000 lat p.n.e. i trwał aż do około 2 000 lat p.n.e. w różnych częściach świata, choć początkowa data dotyczy głównie Bliskiego Wschodu i Europy, gdzie okres ten rozpoczął się najwcześniej. Był to czas rewolucji neolitycznej, kiedy to społeczeństwa ludzkie przeszły z trybu życia myśliwego‑zbieracza do rolniczego i osiadłego. Zmiany te prowadziły do organizacji społecznej, bardziej skomplikowanych struktur władzy i systemów wierzeń w nadprzyrodzone bóstwa. Wszystkie te czynniki miały duży wpływ na rozwój sztuki, zarówno w zakresie technik, jak i form wyrazu. Rozwój ten był możliwy dzięki postępowi w  technologiach rolniczych, hodowli zwierząt oraz budowie stałych osad, co pozwoliło na gromadzenie zasobów i rozwój bardziej złożonych form ekspresji artystycznej.

Rozwój osad neolitycznych prowadził do powstawania monumentalnych budowli, służących głównie celom religijnym i rytualnym. Konstrukcje megalitycznemegalitmegalityczne to ogromne budowle zbudowane z nieobrobionych lub częściowo obrobionych kamieni.

Najstarszym świadectwem rozwiniętych form organizacji społeczności ludzkich są monumentalne budowle, które z języka greckiego nazywamy megalitamimegalitmegalitami. Miały one postać pojedynczych, wysoko wzniesionych głazów (tzw. menhirówmenhirmenhirów) albo głazów wkopanych pionowo w ziemię i przykrytych płaskimi blokami (tzw. dolmenówdolmendolmenów). Prawdopodobnie pierwotnie były one przykryte ziemią, którą wypłukały deszcze i rozniosły wiatry.

R1LO62R831BCT

Fotografia przedstawia przykład menhiru. Jest to masywny, wbity w ziemię pionowy kamień o gęstych żłobieniach i wzdłuż popękany. Menhir usytuowany na trawie, przy polu porośniętym zielonymi uprawami. W tle, wzdłuż horyzontu rozciąga się las. Górną część zdjęcia widoczne jest błękitne niebo.

R2VP23TGPTZG1

Fotografia przedstawia dolmen Poulnabrone w Burren w Irlandii. Składa się on z trzech pionowych chropowatych kamieni, na których ułożony jest jeden duży, płaski kamień leżący poziomo. Na kamieniach znajdują się ślady erozji. Niektóre z nich porośnięte są mchem. Dolmen usytuowany jest na zazielenionym, rozległymi pagórkowatym terenie. Na horyzoncie widać niskie drzewa. Niebo nad dolmenem jest błękitne, z delikatnymi białymi chmurami.

Jednym z pierwszych większych ośrodków religijnych w  Turcji jest Gobekli Tepe (ok. 9500‑7500 p.n.e.), położony w  południowo‑wschodniej Turcji. Göbekli Tepe składa się z kilku dużych, okrągłych platform wykonanych z ogromnych kamieni, w tym wielkich monolitówmonolitmonolitów.

R1Q1G8GT1SVES

Fotografia ukazuje Widok na kamienny krąg Göbekli Tepe w Turcja. Jest to widok z góry. W centrum tego znajduje się kilka zagłębień w ziemi z usytuowanymi kamiennymi kręgami. Niektóre z nich są szorstkie, pokryte wgłębieniami i wypukłościami, inne gładsze. Kamienie otoczone są kręgiem z ułożonych mniejszych kamieni. Przypominają mur.

Na monolitachmonolitmonolitach Göbekli Tepe znajdują się reliefyreliefreliefy i rzeźby przedstawiające zwierzęta, w tym m.in. byki, węże, ptaki, krokodyle czy dziki, usytuowane na filarachfilarfilarach, wykonanych z wapienia i starannie obrobionych. Wszystkie filaryfilarfilaryfilarfilaryfilarfilary mają kształt litery T. Uważa się, że ta forma została wybrana dla wygody transportu, ale możliwe jest również, że kształt ten miał znaczenie rytualne.

RFKVOJSBX3B5V

Fotografia przedstawia reliefy z Göbekli Tepe. Jest to pionowy blok kamienny. Na nim wyryte są jeden pod drugim reliefy ukazujące tura, lisa i żurawia. Tur ma wyraźnie zaznaczone rogi i masywną sylwetką. Lis został ukazany w ruchu. Ma smukłe ciało i długi ogon. Żuraw ma długa szyję. Tłem za blokiem jest kamienne podłoże.

R1JCOADA1D3NP

Fotografia przedstawia filar, na którym znajduje się rzeźba krokodyla. Zwierzę jest skierowane głową w dół, ma lekko zawinięty ogon. Pod nim znajduje się dzik. Skierowany jest w lewą stronę i ucieka przed zmierzającego w jego stronę krokodyla. Tło po prawej stronie wypełniają kamienie.

W Göbekli Tepe odkryto również rzeźbiarskie przedstawienia zwierząt. Wśród nich znalazła się głowa przypominająca lamparta, przypominająca przedstawienia z reliefów na filarachfilarfilarach czy figurka dzika. Ich styl charakteryzuje się uproszczonym, lecz dynamicznym modelunkiem, a monumentalność form sugeruje, że rzeźby pełniły funkcję rytualną lub symboliczną.

R97QLFDODM4XR

Ilustracja przedstawia głowę zwierzęcia, prawdopodobnie lamparta. Zwierzę na otwartą paszczę z widocznym uzębieniem.

R1ZX8EVD9J6R6

Ilustracja przedstawia figurkę dzika. Zwierzę ukazane jest w pozycji stojącej z głową wysuniętą przed siebie i mocno podkreślonymi kłami.

Przykłady rzeźby odkryto również w domach Çatal Höyük. Jedną z nich jest figurka określana często jako Bogini Matka. Rzeźba kobiety jest wykonana z gliny i datowana na około 6000 lat p.n.e. Przedstawia masywną postać na tronie, z rękami opartymi na głowach lampartów lub lwów. W rzeźbie zostały podkreślone elementy anatomiczne - duże piersi i szerokie biodra. Była ona interpretowana jako symbol płodności , ale także rolnictwa  - zestawienie postaci z dzikimi zwierzętami sugeruje związek między siłą kobiecej płodności a dzikością zwierząt, podkreślając jej znaczącą rolę społeczną.

R1CJ1GBQBCOTM

Ilustracja przedstawia rzeźbę Kobiety‑Matki wykonanej z gliny. Ukazuje postać kobiety siedzącej na tronie pomiędzy dwoma lampartami. Jej nogi są rozstawione, a ręce oparte na głowach kotów. Kobieta jest masywna, otyła, ma wyraźnie powiększone piersi i szerokie biodra. Jej twarz jest opracowana schematycznie, nie posiada wyraźnych rysów. Pod postacią kobiety znajduje się okrągły kształt. Rzeźba ukazana jest na czarnym tle.

Jedną z najbardziej znanych prehistorycznych budowli megalitycznychmegalitmegalitycznych, znajdującą się na równinie Salisbury w hrabstwie Wiltshire w Anglii, jest Stonehenge. Zewnętrzny jej pierścień tworzą menhirymenhirmenhiry – ogromne, pionowo ustawione bloki kamienne, z których każdy waży do 25 ton i ma wysokość około 4 metrów. We wnętrzu tworzą one podkowę. Dodatkowo, w pobliżu Stonehenge odkryto kilka kurhanów, które mogły być neolitycznymi grobowcami. Choć Stonehenge nie jest klasycznym dolmenemdolmendolmenem (grobowcem megalitycznymmegalitmegalitycznym), to forma jego konstrukcji, z centralnym miejscem otoczonym przez menhirymenhirmenhiry i trylitytrylittrylity, wskazuje, że pełniło przede wszystkim funkcje rytualne, związane z obserwacjami astronomicznymi. Stonehenge powstawało w trzech fazach.  Pierwsza obejmowała wykopanie dużego okrągłego rowu i nasypu z ziemi, znanych jako henge (z ang. kręgami) oraz umieszczenie 56 otworów, które prawdopodobnie zostały wypełnione błękitnymi kamieniami pochodzącymi z Walii. W fazie drugiej w centrum ustawiono słupy, a niektóre doły prawdopodobnie wykorzystano do pochówku zmarłych. Natomiast w fazie trzeciej  postawiono 30 dużych kamieni z nadprożami oraz utworzono podkowę i aleję procesyjną, prowadzącą do rzeki Avon. Stonehenge jest związane z kalendarzem słonecznym i księżycowym. Oś podkowy wyznacza kierunek, z którego wschodzi Słońce w najdłuższym dniu roku, podczas letniego przesilenia.

R7M5UJ4M58FXM

Fotografia przedstawia Stonehenge w Anglii. Widok ukazuje panoramiczny widok na kamienny krąg. Budowla składa się z dużych pionowych bloków kamiennych (megalitów), niektóre z nich połączone są poziomymi belkami kamiennymi, tworząc charakterystyczne konstrukcje składające się z  dwóch pionowych kamieni i ułożonego na nich poziomego głazu. Bloki mają chropowatą powierzchnię i nieregularne krawędzie. Trawa wokół konstrukcji jest przystrzyżona, pożółkła. W tle widoczna jest otwarta, zielona przestrzeń z lasem na horyzoncie, a niebo jest ciemnoniebieskie i zachmurzone.

R1L1HLC2Q7H7E

Schematyczny plan obszaru Stonehange w postaci rozmieszczenia czarnych punktów na zielonym tle, widziany z  góry.

Jedną z największych i najlepiej zachowanych osad neolitycznych jest Çatal Hüyük [czyt.: czatal hijik] (poprawna jest także pisownia), położona na terenie dzisiejszej Turcji, w pobliżu miejscowości Konya. To jedno z pierwszych miast na świecie, które świadczy o złożonym społeczeństwie, rozwiniętej architekturze i  podkreśla niezwykle ważną rolę sztuki w codziennym życiu. Najstarsze elementy zabudowy są datowane na okres około 7500 p.n.e.

RGPPEAON3OM5N

Fotografia przedstawia widok z góry na Çatalhöyük. Na pierwszym planie znajdują się ruiny, które pozostały po domach. Mają one grube mury i kształty nieregularnych prostopadłościanów. Za ruinami stoją ludzie i przyglądają się pozostałościom osady. Za nimi widać przeszkloną konstrukcję osłaniającą zabytek.

W Çatal Höyük nie występowały typowe ulice ani ścieżki – domy były budowane z cegły mułowej, a między budynkami nie było ścieżek ani ulic. Mieszkańcy poruszali się po dachach i wchodzili do domów po drabinie przez umieszczone w nich otwory. Zmarłych chowano pod podłogami lub platformami w domach, a ich czaszki były czasami okładane warstwą tynku, by przypominały żywe twarze.

Mieszkańcy Çatal Höyük cenili sztukę.  Ściany domów były ozdobione malowidłami i płaskorzeźbami, w których przedstawiano odciski dłoni, dziką zwierzynę i ptactwo, bydło, ale także sceny myśliwskie oraz sylwetki mężczyzn. Archeolodzy różnie interpretują te obrazy – niektórzy sugerują, że mogły one mieć znaczenie rytualne, inni twierdzą, że były wyrazem codziennego życia lub wczesnym sposobem dokumentowania krajobrazu.

Malowidło ścienne z Çatal Höyük przedstawiające neolitycznych myśliwych atakujących tura - stan zachowany i współczesna rekonstrukcja

R11UZMANGKP5M

Fotografia przedstawia malowidło z Çatalhöyük. Jest to scena polowania, na której grupa myśliwych atakuje tura. Tur przedstawiony jest we fragmencie, znajduje się po lewej stronie, wyróżnia się wielkością. Namalowany został w czerwonawych odcieniach. Po prawej stronie, w górnym rogu, w jego kierunku zmierza schematycznie namalowana grupa myśliwych. Ukazani są w dynamicznych pozach i namalowani zostali w odcieniach czerni i szarości.

R15TXCSOLNHGJ

Ilustracja przedstawia współczesną rekonstrukcję malowidła ściennego z Çatalhöyük. Centralnym elementem jest znajdujący się po lewej stronie tur, wyróżniający się dużymi rozmiarami. Ma wyraźnie zaznaczone rogi i jest masywny. Tur namalowany jest w ciemnoczerwonym kolorze. Lewą stronę wypełnia grupa myśliwych. Jest przedstawiona w ruchu, z różnymi oszczepami, maczugami i inną bronią. Wszystkie ukazane zostały w ruchu. Ich sylwetki są uproszczone, namalowane w odcieniach czerwieni i czerni. Tło ilustracji jest jasne, z odcieniami koloru żółtego, szarości.

R1QZHQ3F3U7R7

Zdjęcie przedstawia wnętrze domu z Çatalhöyük. Na białych ścianach domu znajdują się malowidła przedstawiające duże ptaki i ludzi, którzy są przez nie atakowani. Kształt ptaków jest schematyczny, mają one rozłożyste, ogromnych rozmiarów skrzydła. Poniżej znajdują się sylwetki osób bez głów, zazwyczaj w pozycjach siedzących. Kolorystyka jest zdominowana przez czerwień. W podłodze domu znajduje się wgłębienie, w którym ułożony jest ludzki szkielet.

Neolit przekształcił znacznie zmienił życie człowieka, począwszy od sposobu pozyskiwania pożywienia po organizację społeczną, religię, sztukę i architekturę.  Przemiany te wiązały się również z rozwojem sztuki. W wyniku osiedlenia się ludzi, zaczęli oni tworzyć bardziej zaawansowane formy, zarówno w zakresie architektury, malarstwa, jak i rzeźby. To właśnie w tym okresie zaczęły formować się fundamenty przyszłych cywilizacji, które rozwinęły się w różnorodne formy w różnych częściach świata. Dla współczesnych historyków sztuki, neolit to punkt wyjścia do analizy ewolucji sztuki i jej związków z duchowością oraz codziennym życiem. Badania nad neolitycznymi artefaktami stała się przyczyną do rozważań o rozwoju sztuki w kontekście wierzeń i rytuałów.