Wielka trójka dojrzałego renesansu - mistrzowie malarstwa: Michał Anioł
Pod lupą nowe wiedzy. Początki edukacji i twórczości malarskiej
Kalendarium biograficzno‑artystyczne Michała Anioła
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni
ok. 1485 – Uczęszczał do szkoły; nauczany przez humanistę Francesco da Urbino (do 1488).
1487 – W wieku 13 lat został uczniem słynnego malarza Domenica Ghirlandaia, zdobywając podstawy rysunku i techniki freskufresku.
ok. 1487–1488 – Kuszenie św. Antoniego. Jedno z najwcześniejszych dzieł młodego artysty (ok. 12–13 lat), prawdopodobnie na podstawie ryciny Martina Schongauera.
ok. 1497 – Madonna z Manchesteru. Wczesne dzieło przedstawiające Madonnę z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem.
ok. 1500–1501 – Złożenie do grobu. Niedokończony obraz olejny przedstawiający martwego Chrystusa niesionego do grobu
1504: Otrzymał zamówienie na freskfreskBitwa pod Casciną w Pałacu della Signoria we Florencji. Projekt miał konkurować z Bitwą pod Anghiari Leonarda da Vinci, lecz nie został ukończony.
ok. 1505–1507 – Doni Tondo. Tempera na desce, ok. 120 cm średnicy. Jedno z nielicznych ukończonych malarskich dzieł panelowych dojrzałego artysty.
1508–1512 – Malowanie sklepieniasklepienia Kaplicy Sykstyńskiej w Rzymie na zlecenie papieża Juliusza II (ukończone w październiku 1512).
1534–1541: Na polecenie papieża Pawła III wykonał freskfresk Sąd Ostateczny na ścianie ołtarzowej tej samej kaplicy.
1542–1545 – Nawrócenie św. Pawła. FreskFresk w Kaplicy Paulińskiej w Watykanie.
1553 – Publikacja Życia Michała Anioła Ascanio Condiviego.
Edukacja, światopogląd i wczesne dzieła
Michał Anioł Buonarroti, choć przede wszystkim znany jako rzeźbiarz, pozostawił również znaczący dorobek malarski, który ukazuje jego wyjątkową wrażliwość formalną, duchową i intelektualną. Urodzony w Caprese, wychowywał się we Florencji, centrum włoskiego renesansu, gdzie sztuka traktowana była jako forma poznania i doskonalenia duchowego. W wieku trzynastu lat rozpoczął naukę w pracowni Domenica Ghirlandaia, jednego z czołowych malarzy florenckich. Tam zapoznał się z techniką freskufresku, zasadami perspektywy linearnejperspektywy linearnej oraz regułami kompozycji, które stanowiły fundament renesansowego malarstwa.
Kluczowe znaczenie dla ukształtowania światopoglądu artystycznego Michała Anioła miał jego pobyt na dworze Lorenza de’ Medici, gdzie zetknął się z neoplatońską koncepcją piękna jako odbicia boskiej idei. W tym intelektualnym środowisku dojrzewało jego przekonanie, że sztuka, zwłaszcza malarstwo, może być drogą poznania duchowego, w której doskonałość formy cielesnej prowadzi do odkrywania wymiaru duchowego.
Jednym z najwcześniejszych dzieł przypisywanych Michałowi Aniołowi, wykonanym prawdopodobnie w wieku 12–13 lat jest kopia ryciny Martina Schongauera Kuszenie świętego Antoniego. Obraz przedstawia św. Antoniego atakowanego przez demony, motyw popularny w ikonografii średniowiecznej. Młody artysta wzbogacił kompozycję o realistyczne detale, takie jak łuski ryb i pejzaż oraz zmodyfikował wyraz twarzy świętego. W dziele widoczna jest precyzyjna linia i wyczucie formy, które będą cechować późniejszą twórczość artysty.
Z lat 1500‑1501 pochodzi natomiast Złożenie do grobu, niedokończony obraz przedstawiający martwego Chrystusa niesionego do grobu w pozycji pionowej (rzadkie przedstawienie tej sceny). Nowatorska kompozycja i rysy postaci ujawniają indywidualny styl Michała Anioła. Dzieło ukazuje także jego sposób pracy - malowanie partiami, bez wcześniejszego szkicu całości oraz zainteresowanie dramatyzmem i ekspresją ciała.
Wczesnym dziełem jest również Madonna z Dzieciątkiem i św. Janem Chrzcicielem (Madonna z Manchesteru). Kompozycja, choć konwencjonalna, wyróżnia się miękkim modelunkiem formy i subtelnym światłocieniem, nadającym scenie intymność i duchową głębię. Widoczna jest już dbałość o anatomię oraz wyraz emocjonalny postaci, co zapowiada późniejsze osiągnięcia artysty.
Z tego czasu pochodzi także jego wczesny obraz tablicowy Święta Rodzina (tzw. Tondo Doni) – jedyne w pełni ukończone dzieło sztalugowe artysty, zamówione przez florenckiego kupca Agnola Doniego około 1506 roku. W tej kompozycji widać już wszystkie cechy jego stylu malarskiego: monumentalność postaci, spiralny układ ciał, intensywną kolorystykę oraz rzeźbiarskie modelowanie światłem. Tondo Doni, z dynamicznie splecionymi sylwetkami Marii, Józefa i Dzieciątka, stanowi zapowiedź jego dojrzałego sposobu myślenia o malarstwie – pełnego napięcia, duchowej energii i zmysłowego piękna.
W dziele tym Michał Anioł po raz pierwszy w pełni wyraził swoją wizję człowieka: istoty pośredniej między światem ducha a materii. Jego postacie, silne i wyniosłe, są jednocześnie realistyczne i idealne. Ten typ przedstawienia – zrodzony z fascynacji anatomią, antykiem i boskim porządkiem natury – stał się fundamentem jego późniejszej twórczości freskowejfreskowej.
Na początku XVI wieku Michał Anioł był już artystą o ugruntowanej pozycji, znanym zarówno we Florencji, jak i w Rzymie. Jego malarskie studia, rysunki i nieliczne obrazy tablicowe ukazywały wyjątkowe panowanie nad formą i odwagę w interpretacji tematów religijnych. Gdy w 1508 roku papież Juliusz II powierzył mu wykonanie malowideł na sklepieniusklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej, Buonarroti miał już w pełni ukształtowany warsztat i własną koncepcję malarstwa.
Zanim powstał jego monumentalny cykl watykański, Michał Anioł zdążył przekształcić renesansowe ideały harmonii i doskonałości w coś głębszego – w dramatyczny, duchowy dialog pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Właśnie to przygotowanie – zarówno techniczne, jak i intelektualne – sprawiło, że freskifreski sykstyńskie mogły stać się arcydziełem nie tylko swojej epoki, lecz także całej historii malarstwa.