Manieryzm w architekturze – wyjście poza klasyczne ramy
Pod lupą nowej wiedzy
Manieryzm jako samodzielny nurt w architekturze
Pojęcie manieryzm [fr. maniérisme, manière „sposób”] jest terminem w historii sztuki, określającym zjawiska w sztuce europejskiej po roku 1520 i trwającym do ok. 1610 roku (w Niemczech do 1650). Po raz pierwszy tendencje manierystyczne pojawiły się we Włoszech. Duże znaczenie dla rozwoju architektury miała także kontrreformacja i postanowienia soboru trydenckiego (1545‑1563).
Sztukę manieryzmu w architekturze cechuje zerwanie z renesansowymi ideałami prostoty, ładu i harmonii, wytworność, wyrafinowanie, kunsztowność, świadoma sztuczność form, pojawienie się tendencji do swobody w operowaniu klasycznymi detalami architektonicznymi, stosowanie efektów teatralizujących, nowe rozwiązania w zakresie ornamentyki, często dążące do jej uproszczenia lub nadmiernego urozmaicenia. Styl zakłada więc znaczną swobodę wyobraźni i fantazji twórcy, zwolnionego z rygoru. Architekci operowali coraz bardziej skomplikowanymi formami, zaskakując grą iluzjiiluzji, niekonwencjonalnością pomysłów (tzw. capricciocapriccio). Manieryzm, mimo że wyrósł z dojrzałego renesansu i często utożsamiany jest z jego późnym okresem, należy rozumieć nie jako końcową fazą odrodzenia lub przejście do baroku, ale jako samodzielny styl.
Świat jako labirynt. Manieryzm w sztuce europejskiej i pozaeuropejskiejKlasyka bez manieryzmu jako napięcia staje się klasycyzmem, manieryzm bez klasyki jako przeciwstawienia staje się manierycznością.
Źródło: Gustav René Hocke, Świat jako labirynt. Manieryzm w sztuce europejskiej i pozaeuropejskiej, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Cechy dekoracji manierystycznej
Dekoracja manierystyczna stanowi jedno z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem złożonych zjawisk sztuki przełomu XVI i XVII wieku. Charakteryzuje ją odejście od harmonii i umiaru renesansu na rzecz form bardziej swobodnych, zaskakujących, często celowo przerysowanych. Architekci i rzeźbiarze manierystyczni chętnie sięgali po bogaty repertuar ornamentów, łącząc motywy antyczne z fantastycznymi, groteskowymigroteskowymi i abstrakcyjnymi. Dekoracja nie tylko uzupełniała architekturę, lecz często dominowała nad konstrukcją, stając się głównym nośnikiem treści artystycznych i ideowych.
Jedną z odmian dekoracji manierystycznej jest dekoracja o charakterze surowym, oparta na wyraźnym kontraście między gładką powierzchnią ściany a silnie zaakcentowanymi elementami kamiennymi. Ciosy kamienne różnią się wielkością i rytmem ułożenia, co wprowadza wrażenie nieregularności i napięcia formalnego. Zaokrąglenia oraz półkoliste formy ornamentu podkreślają plastyczność detalu i wzmacniają efekt gry światła i cienia.
W dekoracji manierystycznej często pojawia się tendencja do nadmiaru i spiętrzenia ornamentów. Elementy architektoniczne zostają pokryte gęstą siecią motywów roślinnych, groteskowychgroteskowych i fantastycznych, tworzących wielowarstwową kompozycjękompozycję. Ornamenty te nie pełnią funkcji porządkującej, lecz przeciwnie — wprowadzają wrażenie ruchu, niepokoju i celowego przeładowania formy, charakterystycznego dla estetyki manieryzmu.
Szczególną rolę w dekoracji manierystycznej odgrywają ornamenty zwijanezwijane i kartuszowekartuszowe, operujące formą taśmy lub blachy o miękkich, spiralnie zawijających się zakończeniach. Ornamenty te sprawiają wrażenie form plastycznych, które nie są podporządkowane logice grawitacji ani konstrukcji. Ich dynamiczny charakter podkreśla iluzjęiluzję ruchu i niestabilności, będąc zaprzeczeniem klasycznego ładu.
Dekoracja manierystyczna chętnie wykorzystuje motywy groteskowegroteskowe, fantastyczne i mitologiczne, zestawiając je z elementami antykizującymiantykizującymi. Postacie, maski i hybrydyczne formy pojawiają się obok klasycznych podziałów architektonicznych, tworząc świadome napięcie między porządkiem a deformacją. Tego rodzaju ornamenty pełnią funkcję symboliczną i intelektualną, odwołując się do erudycji odbiorcy.
W manieryzmie dekoracja elewacji często przyjmuje charakter autonomiczny, niezależny od struktury budynku. Szczególnie widoczne jest to w rozbudowanych zwieńczeniach i strefach górnych, gdzie ornament staje się dominantą kompozycyjnąkompozycyjną. ReliefyReliefy, inskrypcjeinskrypcje i symbole układane są w rytmiczne, lecz niejednoznaczne sekwencje, podkreślające reprezentacyjny i manifestacyjny charakter dekoracji.
Ornament okuciowyOrnament okuciowy oraz ornament zwijanyornament zwijany należą do najbardziej charakterystycznych form dekoracji manierystycznej. Cechuje je płaszczyznowy charakter oraz iluzjailuzja metalowych okuć, taśm i elementów technicznych, przetworzonych w sposób fantastyczny i dekoracyjny.
Architektura manieryzmu parodystycznego
Cechy manieryzmu najpełniej zostały wyrażone we Włoszech. Manipulowanie porządkami architektonicznymi zapoczątkował Michał Anioł Buonarotti w kaplicy Medyceuszy oraz przedsionku biblioteki Laurenziana, przylegającej do renesansowego kościoła San Lorenzo (Filippo Brunelleschi). Tę konwencję kontynuował Giulio Romano. Artysta korzystał z osiągnieć antyku, jednak elementy w jego projektach przestały pełnić swoją funkcję - stały się wyłącznie ornamentami. Romano zestawiał dekoracje na zasadzie dotąd niespotykanej, często celowo je deformując lub redukując ich kształt do funkcji symbolu. Takie przekraczanie konwencji miało charakter prześmiewczy, dlatego styl ten zyskał miano manieryzmu parodystycznego. W latach 1525‑1535 powstał w Mantui zaprojektowany przez Giulio Romana Palazzo del Te, w którego fasadziefasadzie architekt zastosował porządek doryckiporządek dorycki i pokrył ściany rustykąrustyką.
Pałac książęcy w Mantui oraz Pałac Te, wybudowany tuż poza jego murami, są niewątpliwie najbardziej nowoczesnymi budowlami wzniesionymi przez Giulia Romano w Mantui. Zbudowane zostały one od podstaw: artysta miał zatem wolną rękę. Nawiązują one w swych strukturach architektonicznych do tradycji Bramantego i Rafaela. Natomiast na ornament decydujący wpływ wywarła archeologia antyczna. Użycie rustykirustyki czy belkowaniabelkowania, z którego wypadają poszczególne elementy kamienne, i wreszcie kolumnkolumn surowo ociosanych, bądź o kształtach spiralnych, sprawia wrażenie, że artysta traktował bardzo swobodnie zalecenia Witruwiusza. (…).
Pałac Te jest dziełem wyjątkowym: Giulio zaprojektował oprócz architektury także jego dekorację rzeźbiarsko‑malarską. Większość tych projektów udało się zgromadzić organizatorom wystawy w przyległej do pałacu stajni. Rysunki te umożliwiają porównanie idei artystycznej z jej realizacjami. Giulio był znakomitym rysownikiem: tworzył za pomocą piórka, a niekiedy i piórka z tuszem, lekkie, spontaniczne szkice.
Źródło: t. Zeszyt 260, 1993, s. 131, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Acta Universitatis Nicolai Copernici, Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 19, Nauki Humanistyczno‑Społeczne, Zeszyt 260.
W 1544 roku Giulio Romano zaprojektował oprawę architektoniczną dziedzińca pałacu w Mantui Cortile della Cavallerizza. Do wykonania fasadyfasady został wykorzystany barwiony kamień oraz zdeformowane kolumny Salomonakolumny Salomona, ustawione na cokołach ustawionych na konsolachkonsolach. Nad nimi fasadęfasadę dekoruje doryckiedoryckiebelkowaniebelkowanie z tryglifamitryglifami. KolumnyKolumny nie pełniły więc funkcji podporowej - stały się jedynie dekoracją drugiej kondygnacji mającą charakter prześmiewczy.
Przykładem stylu parodystycznego o charakterze redukcyjnym jest Palazzo Massimo alle Colonne w Rzymie, projekt Baldassare Peruzziego. Na pozór renesansowa budowla zawiera wiele elementów nieodpowiadających harmonii i regułom tego stylu – postawiona na fundamentach trybun dawnego stadionu cesarza Domicjana posiada wykrzywioną fasadęfasadę o cechach manierystycznych z boniowaniemboniowaniem. PortykPortyk wejściowy różni się od typowych modeli palazzo – jest zagłębiony, cofnięty do wewnątrz. Wejście i dolna kondygnacja zostały zdominowane przez styl doryckistyl dorycki, a poszczególne kondygnacje zatraciły podziały poziome poprzez rezygnacje z gzymsówgzymsów. Proporcje otworów okiennych także zostały zachwiane.
Nurt patetyczny w architekturze
Cechą nurtu patetycznego jest stosowanie wielkiego porządku, znanego już z czasów renesansu i po raz pierwszy zastosowanego przez Leone Battistę Albertiego w kościele Sant’ Andrea w Mantui ok. 1472 roku. W manieryzmie wielki porządek nie pełnił jednak funkcji konstrukcyjnej, jak to było w poprzednim stylu, a wpłynął na nieczytelność podziałów konstrukcyjnych fasadyfasady, dekoracyjność, efekt teatralizacji. Ponadto w renesansie stosowany był wyłącznie w budowlach sakralnych. Po raz pierwszy w architekturze świeckiej został on przejęty w zaprojektowanej przez Michała Anioła Buonarottiego w latach 1536‑1546 przebudowie placu na Kapitolu z budynkami użyteczności publicznej: Palazzo Senatorio, Palazzo dei Conservatori i Palazzo Nuovo. Artysta przełamał renesansowy porządek i harmonię, skomplikował formę fasadfasad, wzbogacił dekorację.
Do typowo pałacowej architektury (wł. palazzo-pałac) wielki porządek wprowadził Andrea Palladio w Palazzo Valmarana w Vicenzie z 1565 roku. Pałac zaprojektowany dla szlachcianki Isabelli Nogarola Valmarana posiada fasadęfasadę z wyeksponowanym rytmem sześciu pilastrówpilastrów kompozytowychkompozytowych zajmujących dwie kondygnacje oraz z dwoma krótszymi pilastramipilastrami korynckimikorynckimi, podtrzymującymi płaskorzeźbypłaskorzeźby wojowników.
W latach 1553‑1554 dla Giorgio Cornaro została zbudowana Villa Cornaro. Palladio w tej renesansowej budowli zastosował od strony północnej innowacyjny, wystający poza lico bryły portykportyk z dwukondygnacyjną loggiąloggią od strony ogrodowej. Przenosząc klatki schodowe do wystających skrzydeł i wypełniając pasujące narożne przestrzenie sparowanymi owalnymi głównymi schodami, pozostawił przestrzeń dla centralnego salonu, który jest w pełni tak szeroki jak portykportyk. Architekt zróżnicował rozstaw kolumnkolumn, eksponując środkowe przęsło. W porównaniu z architekturą antyczną, którą inspirował się twórca jest to rozwiązanie nietypowe.
Architektura manieryzmu północnej Europy
ManieryzmTerminem manieryzm północny lub niderlandzki określa się także architekturę północnej Europy, operującą w sposób antyklasyczny witruwiańską teorią porządków architektonicznych, rozbudowaną i interpretowaną charakterologicznie. Decydującą rolę odgrywał tu antyrealistyczny abstrakcyjny ornament z elementami groteskigroteski (tzw. okuciowyokuciowy i zawijanyzawijany), czerpany z wzorników, głównie C. Florisa i J. Vredemana de Vries.
Źródło: Barbara Otwinowska, Manieryzm, Encyklopedia PWN, dostępny w internecie: ncyklopedia.pwn.pl, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Manieryzm niderlandzki w architekturze reprezentuje monumentalny ratusz a Antwerpii z lat 1561‑1565 zaprojektowany przez Cornelisa Florisa de Vriendta (1514‑1575). Warto podkreślić, że przy projektowaniu ratusza Floris współpracował z artystami włoskimi, m.in. z Nicolo Scarinim. Architekt połączył w budowli miejscową tradycję budownictwa opartego na pionach i trójkątnych szczytachszczytach zakończonych sterczynami z włoską manierą pałacową. O wpływach włoskich decyduje boniowanyboniowany parter z loggiąloggią, pilastrypilastry w dwu wyższych kondygnacjach. Północny charakter posiadają natomiast: nawiązująca do średniowiecznej kamienicy cechowej fasadafasada, pokrycie wysokim dachem siodłowym oraz ryzalitryzalit z wyeksponowanym szczytemszczytem, zawierającym bogatą dekorację rzeźbiarską i manierystyczne ornamenty.
Charakterystycznym typem budowli w Niderlandach była manierystyczna kamienica mieszczańska o wysokiej, wąskiej bryle, zbudowana z tradycyjnych materiałów - cegły i kamiennego wykończenia. Ten właściwy już dla średniowiecza budynek wyróżniała dekoracja. Przykładem architektury tego typu jest dom Hanzy, dzieło Florisa z lat 1564‑1569, znajdujący się, podobnie jak ratusz na Wielkim Rynku w Antwerpii. Schodkowy szczytszczyt wieńczący gotycką fasadęfasadę dzielony jest pilastramipilastrami i udekorowany wolutamiwolutami, ornamentami rollwerkowymiornamentami rollwerkowymi i okuciowymiokuciowymi.
Ośrodki rozwoju architektury manierystycznej w Polsce i jej europejskie wpływy
Manieryzm na ziemiach polskich cieszył się szczególna popularnością, łącząc w sobie tradycje gotyckie z renesansowymi. Klasyczną jego odmianę prezentował ośrodek krakowski, w którym były widoczne renesansowe wpływy z Włoch. Antyklasyczność stylu manierystycznego, jego finezyjność formy oraz wizyjny i spontaniczny charakter przełamały zasady sztuki klasycznej – ciesząc się popularnością – cechy renesansu i manieryzmu północnego, uwarunkowanego działalnością w Polsce Niemców i artystów niderlandzkich, a zwłaszcza oddziaływaniem sztychów. Głównym ośrodkiem stał się Gdańsk, a jego przedstawiciele chętnie sięgali po motywy przybyłe po 1550 roku cechy manieryzmu północnego. Można przyjąć, że odmiana niderlandzka, zrywając z klasycznym renesansem, zapoczątkowała na terenach polskich odmienną, rodzimą odmianę stylu.
W Krakowie przybyły z Włoch architekt i rzeźbiarz Jan Maria Padovano dokonał przebudowy gotyckich, zniszczonych po pożarze Sukiennic (1556‑1560). Po obu stronach budowli dodał krużgankowe schody, a bryłę zwieńczył ozdobną attykąattyką z maszkaronamimaszkaronami dłuta Santi Gucciego.
SukiennicePoczątkowo Sukiennice były po prostu dwoma rzędami kramów handlowych oraz uliczką pomiędzy nimi, założonymi w XIII wieku z polecenia księcia Bolesława Wstydliwego. Następnie, jeszcze w epoce gotyku, kramy przekształcono w jedną, okazałą budowlę. Struktura ta spłonęła w roku 1555. Sławetnej przebudowy dokonali m.in. Jan Maria Padovano, Santi Gucci oraz mistrz Pankracy.
Najbardziej charakterystycznym elementem renesansowych Sukiennic jest attykaattyka, czyli pionowa ścianka dachowa zakrywająca dach właściwy. AttykaAttyka Sukiennic stała się wzorem nie tylko dla innych budowli na terenie Krakowa, ale i całego kraju, a nawet krajów ościennych. Miała ona nie tylko znaczenie dekoracyjne, lecz także praktyczne – chodziło o osłonięcie dachu właściwego i zapobieganie przemieszczaniu się ognia pomiędzy dachami sąsiadujących budynków w czasie pożaru.
AttykęAttykę Sukiennic zdobią charakterystyczne maszkaronymaszkarony – pokraczne twarze, ni to ludzi, ni to dziwacznych stworów. Niektórzy uważają, że były to portrety członków rady miejskiej...
ArkadoweArkadowe podcieniapodcienia, czyli kolejny bardzo charakterystyczny motyw architektoniczny Sukiennic, to już z kolei koniec XIX wieku – projekt architekta Tomasza Prylińskiego. KapiteleKapitele kolumnkolumn projektował sam Jan Matejko.
Źródło: Sukiennice, dostępny w internecie: zabytkikrakowa.com.pl, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Z Padwy przybył Bernardo Morando, dzięki któremu na ziemiach Rzeczypospolitej pojawiła się wenecka, klasycyzująca odmiana manieryzmu.
Życie ekonomiczne koncentrowało się na wielkim rynku, przy którym znajdował się ratusz. Mieszczaństwo zamojskie reprezentowało wiele narodowości – były wśród nich Polacy, Rusini, Ormianie, Żydzi oraz Włosi, dlatego w obrębie wytyczonych przez fortyfikacyjne mury granic miasta powstały świątynie różnych religii i wyznań.
Wizytówką miasta po dzisiejsze czasy jest ratusz. Projekt Moranda został rozbudowany w XVII wieku – budowla była mniejsza i posiadała podcieniepodcienie. W rozpoczętym w 1591 roku projekcie włoskiego architekta ratusz nie wystawał poza z rząd kamienic
Wielokulturowość miasta znalazła odbicie w formach dekoracji kamienic mieszczańskich, w których widoczne są wpływy włoskie, niderlandzkie, a nawet orientalne. Najbogatsze i najbardziej charakterystyczne są kamienice ormiańskie, znajdujące się po stronie północnej. Budynki dekorowane są płaskorzeźbamipłaskorzeźbami, fryzamifryzami, ornamentami oraz attykamiattykami.
Typ lubelski reprezentują kamienice kupców działających w szczytowym okresie eksportu polskiego zboża na zachód – Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów w Kazimierzu Dolnym. Kamienice są symbolem zamożności miasta i zróżnicowania architektonicznej dekoracji plastycznej. Bryłę budowli łączą te same cechy – trójkondygnacyjne, trójosiowe założenia z podcieniamipodcieniami, zwieńczone attykąattyką. Obie są boniowaneboniowane i dekorowane płaskorzeźbamipłaskorzeźbami przy otworach okiennych oraz posągami świętych patronów, motywami biblijnymi.
Renesans w PolsceStoimy tu w obliczu frapujących zjawisk artystycznych, w których „europejski” sposób komponowania i podziałów architektonicznych kurczy się i staje niemal niewyczuwalny, a na pierwszy plan wysuwa się rozrzucona ze swoistym „horror vacui” dekoracja płaskorzeźbionapłaskorzeźbiona, modelowana i prezentowana z ludową naiwnością. Zwłaszcza w podcieniowychpodcieniowych kamienicach Przybyłów wypełnia ona wszystkie pola elewacji.
Źródło: H. S. Kozakiewiczowie, Renesans w Polsce, Arkady Warszawa 1984, s. 189, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Renesansowo‑manierystyczny charakter posiada zespół zamkowo‑parkowy w Baranowie Sandomierskim. Zamek wzniesiony został w latach 1592–1601 dla Leszczyńskich i wskazuje na warsztat Santi Gucciego i Tomasza Nikla. W latach 30. XVII wieku powstały sztukaterie według Giovanniego Battisty Falconiego. Prostokątny dziedziniec otoczony jest z trzech stron krużgankami. Z dziedzińca prowadzą do budowli wysokie schody. Ściany zamku ze szczytamiszczytami zwieńczonymi attykąattyką, posiadają dekorację w stylu manierystycznym. Militarny charakter rezydencji podkreślają bastionowe wieże narożne. Baszty te nadały rezydencji formę obronną w stylu palazzo in fortezza.
Obronny pałac Krzyżtopór, oparty także na wzorze palazzo in fortezza, powstał w latach 1620‑1644 w Ujeździe koło Opatowa dla wojewody Krzysztofa Ossolińskiego. Mimo rozwijającego się już w Europie baroku, wojewoda sandomierski Krzysztof Ossoliński, fundator obiektu, zgodnie z zamiłowaniem sarmatów do manieryzmu zaprojektował w tym stylu zamek. Plan oparty jest na pięciokącie. Na fasadziefasadzie bramy wjazdowej znajdują się symbole nawiązujące do nazwy pałacu: topór – herb Ossolińskich oraz krzyż. Konstrukcja zamku nawiązuje do budowy kalendarza: 4 dziedzińce odpowiadały porom roku, 7 wież dniom tygodnia, 12 sal miesiącom, 52 pokoje tygodniom, a 365 okien dniom roku. FasadęFasadę zdobiły wizerunki przodków, krewnych i powinowatych Krzysztofa Ossolińskiego, wojewody sandomierskiego.
Odmienne środowisko stanowił protestancki Gdańsk, w którym od II połowy XVI wieku dominowały cechu manieryzmu niderlandzkiego. Najwybitniejszym dziełem odmiany gdańskiej stylu jest Wielka Zbrojownia, zwana arsenałem. Budowlę zaprojektował Antoni van Obberghen i realizowana była w latach ok. 1600‑1609. Do budowy zbrojowni użyto czerwonej cegły, a dekoracje autorstwa Abrahama van den Blocke ’a wykonano z piaskowca.
Renesans w PolsceW sposób właściwy architekturze Niderlandów – co przejmuje budownictwo Gdańska – ściany czerwienią się nietynkowaną cegłą, kontrastującą z detalem architektonicznym z kamienia. Dekoracja jest wyjątkowo bogata: z przesadną ostentacją podkreśla tu mieszczaństwo gdańskie militarną siłę miasta przez figury alegorycznealegoryczne, emblematy i motywy orężne, wplatając je w liczne ornamenty, wywodzące się z popularnych wzorników Cornelisa Florisa i Jana Vredemana de Vries, który zresztą bawił przez pewien czas w Gdańsku. Obfitość dekoracji przy klarowności zasadniczych brył budowli jest na ogół także cechą współczesnego manieryzmowi gdańskiemu rodzimego nurtu architektury. Jakże te dwa style są jednak od siebie różne – choć pierwszy tu i ówdzie oddziałuje w ornamentyce na drugi!
Źródło: H. S. Kozakiewiczowie, Renesans w Polsce, Arkady Warszawa 1984, s. 191, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Renesans w PolsceW twórczości van den Blocków zaznacza się silny nalot wpływu późnego renesansu włoskiego: Wilhelm ulega w Bramie Wyżynnej (1586–1588) wraz z jej architektem Janem Kramerem oddziaływaniu Sanmichelego, a syn Wilhelma, Abraham, nadaje przez spiętrzenie porządków i attykęattykę balustradową z posągami klasycyzujące piętno kamienicy Steffensa zwanej „Złotą” (1609–1617). (...) Do dekoracyjnego wyrazu kamienic gdańskich przyczyniają się duże okna z gęstą kratką dzielących je szczeblin, wspierające jakby zdobniczą siłę architektonicznego detalu z kamienia, skontrastowaną z tłem murów o głębokiej czerwieni cegły, a rozrzuconego z profuzją zwłaszcza w partii szczytówszczytów.
Źródło: H. S. Kozakiewiczowie, Renesans w Polsce, Arkady Warszawa 1984, s. 191, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Podsumowanie
Architektura manierystyczna stanowi świadome odejście od renesansowego ideału harmonii, równowagi i czytelnej logiki konstrukcyjnej. Jej istotą nie jest kontynuacja klasycznych zasad, lecz ich twórcze przekształcanie, deformowanie i poddawanie intelektualnej refleksji. W architekturze tego okresu zauważalne jest rozluźnienie relacji między konstrukcją a dekoracją. Elementy porządku architektonicznego tracą swoją jednoznaczną funkcję strukturalną i zaczynają pełnić przede wszystkim rolę formalną oraz znaczeniową, często w sposób celowo niejednoznaczny. Manieryzm operuje napięciem wizualnym i formalnym. Zamiast klarownej kompozycjikompozycji pojawiają się spiętrzenia, nagromadzenia motywów, kontrasty skal i rytmów oraz świadome zaburzenia proporcji. Architektura przestaje być wyłącznie nośnikiem ładu, a staje się przestrzenią eksperymentu i gry z odbiorcą. Charakterystyczna dla architektury manierystycznej jest również skłonność do ornamentu o autonomicznym charakterze. Dekoracja nie podporządkowuje się już rygorom klasycznego kanonu, lecz tworzy własny, często złożony i dynamiczny język form, odwołujący się do fantazji, groteskigroteski i przetworzonej antycznej symboliki.