Pod lupą nowej wiedzy

Pojęcie manieryzm [fr. maniérisme, manière „sposób”] jest terminem w historii sztuki, określającym zjawiska w sztuce europejskiej po roku 1520 i trwającym do ok. 1610 roku (w Niemczech do 1650). Po raz pierwszy tendencje manierystyczne pojawiły się we Włoszech. Duże znaczenie dla rozwoju architektury miała także kontrreformacja i postanowienia soboru trydenckiego (1545‑1563).

Sztukę manieryzmu w architekturze cechuje zerwanie z renesansowymi ideałami prostoty, ładu i harmonii, wytworność, wyrafinowanie, kunsztowność, świadoma sztuczność form, pojawienie się tendencji do swobody w operowaniu klasycznymi detalami architektonicznymi, stosowanie efektów teatralizujących, nowe rozwiązania w zakresie ornamentyki, często dążące do jej uproszczenia lub nadmiernego urozmaicenia. Styl zakłada więc znaczną swobodę wyobraźni i fantazji twórcy, zwolnionego z rygoru. Architekci operowali coraz bardziej skomplikowanymi formami, zaskakując grą iluzji, niekonwencjonalnością pomysłów (tzw. capriccio). Manieryzm, mimo że wyrósł z dojrzałego renesansu i często utożsamiany jest z jego późnym okresem, należy rozumieć nie jako końcową fazą odrodzenia lub przejście do baroku, ale jako samodzielny styl.

Dekoracja manierystyczna stanowi jedno z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem złożonych zjawisk sztuki przełomu XVI i XVII wieku. Charakteryzuje ją odejście od harmonii i umiaru renesansu na rzecz form bardziej swobodnych, zaskakujących, często celowo przerysowanych. Architekci i rzeźbiarze manierystyczni chętnie sięgali po bogaty repertuar ornamentów, łącząc motywy antyczne z fantastycznymi, groteskowymi i abstrakcyjnymi. Dekoracja nie tylko uzupełniała architekturę, lecz często dominowała nad konstrukcją, stając się głównym nośnikiem treści artystycznych i ideowych.

Jedną z odmian dekoracji manierystycznej jest dekoracja o charakterze surowym, oparta na wyraźnym kontraście między gładką powierzchnią ściany a silnie zaakcentowanymi elementami kamiennymi. Ciosy kamienne różnią się wielkością i rytmem ułożenia, co wprowadza wrażenie nieregularności i napięcia formalnego. Zaokrąglenia oraz półkoliste formy ornamentu podkreślają plastyczność detalu i wzmacniają efekt gry światła i cienia.

W dekoracji manierystycznej często pojawia się tendencja do nadmiaru i spiętrzenia ornamentów. Elementy architektoniczne zostają pokryte gęstą siecią motywów roślinnych, groteskowych i fantastycznych, tworzących wielowarstwową kompozycję. Ornamenty te nie pełnią funkcji porządkującej, lecz przeciwnie — wprowadzają wrażenie ruchu, niepokoju i celowego przeładowania formy, charakterystycznego dla estetyki manieryzmu.

Szczególną rolę w dekoracji manierystycznej odgrywają ornamenty zwijane i kartuszowe, operujące formą taśmy lub blachy o miękkich, spiralnie zawijających się zakończeniach. Ornamenty te sprawiają wrażenie form plastycznych, które nie są podporządkowane logice grawitacji ani konstrukcji. Ich dynamiczny charakter podkreśla iluzję ruchu i niestabilności, będąc zaprzeczeniem klasycznego ładu.

Dekoracja manierystyczna chętnie wykorzystuje motywy groteskowe, fantastyczne i mitologiczne, zestawiając je z elementami antykizującymi. Postacie, maski i hybrydyczne formy pojawiają się obok klasycznych podziałów architektonicznych, tworząc świadome napięcie między porządkiem a deformacją. Tego rodzaju ornamenty pełnią funkcję symboliczną i intelektualną, odwołując się do erudycji odbiorcy.

W manieryzmie dekoracja elewacji często przyjmuje charakter autonomiczny, niezależny od struktury budynku. Szczególnie widoczne jest to w rozbudowanych zwieńczeniach i strefach górnych, gdzie ornament staje się dominantą kompozycyjną. Reliefy, inskrypcje i symbole układane są w rytmiczne, lecz niejednoznaczne sekwencje, podkreślające reprezentacyjny i manifestacyjny charakter dekoracji.

R1FBFFZ39X9AU

Ilustracja przedstawia fragment budynku posiadającego dwie kondygnacje, na których wyróżniono okna oraz zdobienia fasady. Na ilustracji umieszczona została pomarańczowa ramka, która okno oraz sąsiadujące z nią dwie kolumny.

Ornament okuciowy oraz ornament zwijany należą do najbardziej charakterystycznych form dekoracji manierystycznej. Cechuje je płaszczyznowy charakter oraz iluzja metalowych okuć, taśm i elementów technicznych, przetworzonych w sposób fantastyczny i dekoracyjny. 

Ornament okuciowy składa się z motywów naśladujących płaskie żelazne okucia, wycięte w kształcie listew i ażurowych plakiet, wśród których występują m.in. kaboszony, małe rauty i elementy imitujące główki gwoździ, nitów itp., elementy fantastyczne, groteskowe, roślinne. Ukształtował się w poł. XVI w. w Niderlandach i szybko rozpowszechnił się w środkowej i północnej Europie, trwając do 1. ćw. XVII w. Ma charakter płaszczyznowy; wykonywany w kamieniu, stiuku, metalu i drewnie. Stosowany w dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej, w snycerstwie (ołtarze, stalle, konfesjonały, ambony, meble itp., był naśladowany niekiedy także w intarsji), w rzemiośle artystycznym, najczęściej w złotnictwie; rzadko jako ornament malarski Występuje często w powiązaniu z ornamentem zwijanym (zwany wówczas okuciowo‑zwijanym).

R96SF6J2F9P7V

Na zdjęciu ukazano element budynku, umieszczony na murowanej ścianie. Jest to kamienne, kwadratowe pole, które kolorem przypomina zardzewiały metal. Na nim wykonano zdobienie w kształcie pasków tworzących różne wzory geometryczne i zakończone zawijasami oraz elementami roślinnymi.

Ornament zwijany, czyli inaczej rollwerk lub ornament kartuszowy formą przypomina zwijaną taśmę, jakby wyciętą z blachy, o zakończeniach zwijających się łagodnie lub spiralnie. Ukształtował się we Francji (szkoła Fontainebleau), rozwinięty w Niderlandach ok. poł. XVI w., rozpowszechnił się w całej środkowej Europie, gdzie trwał do 2. ćw. XVII w. Stosowany w dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej (portale, nagrobki i obramienia otworów, tablic, kartusze itp.), snycerstwie (ołtarze, stalle, konfesjonały), w różnych działach rzemiosła artystycznego, malarstwie itp.; występuje często w połączeniu z ornamentem okuciowym, zwanym wówczas okuciowo‑zwijanym.

R14FNPOBDFFPB

Rysunek przedstawia portret mężczyzny, pozującego z prawego profilu. Portret znajduje się w owalnej ramie z wypisanymi na niej dookoła słowami. Na zewnątrz ramy znajdują się zwijane ornamenty. Po prawej i lewej stronie portretu znajdują się po dwa zwijane do środka ornamenty. Na górnych rogach portretu ornamenty zwijają się na zewnątrz. Każdy z nich wygląda jak szeroki pasek zwijanej blachy. Tło jest złożone z czarnych, poziomych linii.

Cechy manieryzmu najpełniej zostały wyrażone we Włoszech. Manipulowanie porządkami architektonicznymi zapoczątkował Michał Anioł Buonarotti w kaplicy Medyceuszy oraz przedsionku biblioteki Laurenziana, przylegającej do renesansowego kościoła San Lorenzo (Filippo Brunelleschi). Tę konwencję kontynuował Giulio Romano. Artysta korzystał z osiągnieć antyku, jednak elementy w jego projektach przestały pełnić swoją funkcję - stały się wyłącznie ornamentami. Romano zestawiał dekoracje na zasadzie dotąd niespotykanej, często celowo je deformując lub redukując ich kształt do funkcji symbolu. Takie przekraczanie konwencji miało charakter prześmiewczy, dlatego styl ten zyskał miano manieryzmu parodystycznego. W latach 1525‑1535 powstał w Mantui zaprojektowany przez Giulio Romana Palazzo del Te, w którego fasadzie architekt zastosował porządek dorycki i pokrył ściany rustyką.

W 1544 roku Giulio Romano zaprojektował oprawę architektoniczną dziedzińca pałacu w Mantui Cortile della Cavallerizza. Do wykonania fasady został wykorzystany barwiony kamień oraz zdeformowane kolumny Salomona, ustawione na cokołach ustawionych na konsolach. Nad nimi fasadę dekoruje doryckie belkowanie z tryglifami. Kolumny nie pełniły więc funkcji podporowej - stały się jedynie dekoracją drugiej kondygnacji mającą charakter prześmiewczy.

R1QFH14NP26TV

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Cortile della Cavallerizza, która widziana jest od dziedzińca. Trójkondygnacyjna bryła zawiera po całej długości okna oraz przejścia, zwieńczone półkoliście. Jest zamknięta w czworoboku. Dziedziniec porośnięty jest trawą.

Przykładem stylu parodystycznego o charakterze redukcyjnym jest Palazzo Massimo alle Colonne w Rzymie, projekt Baldassare Peruzziego. Na pozór renesansowa budowla zawiera wiele elementów nieodpowiadających harmonii i regułom tego stylu – postawiona na fundamentach trybun dawnego stadionu cesarza Domicjana posiada wykrzywioną fasadę o cechach manierystycznych z boniowaniem. Portyk wejściowy różni się od typowych modeli palazzo – jest zagłębiony, cofnięty do wewnątrz. Wejście i dolna kondygnacja zostały zdominowane przez styl dorycki, a poszczególne kondygnacje zatraciły podziały poziome poprzez rezygnacje z gzymsów. Proporcje otworów okiennych także zostały zachwiane.

Cechą nurtu patetycznego jest stosowanie wielkiego porządku, znanego już z czasów renesansu i po raz pierwszy zastosowanego przez Leone Battistę Albertiego w kościele Sant’ Andrea w Mantui ok. 1472 roku. W manieryzmie wielki porządek nie pełnił jednak funkcji konstrukcyjnej, jak to było w poprzednim stylu, a wpłynął na nieczytelność podziałów konstrukcyjnych fasady, dekoracyjność, efekt teatralizacji. Ponadto w renesansie stosowany był wyłącznie w budowlach sakralnych. Po raz pierwszy w architekturze świeckiej został on przejęty w zaprojektowanej przez Michała Anioła Buonarottiego w latach 1536‑1546 przebudowie placu na Kapitolu z budynkami użyteczności publicznej: Palazzo Senatorio, Palazzo dei Conservatori i Palazzo Nuovo. Artysta przełamał renesansowy porządek i harmonię, skomplikował formę fasad, wzbogacił dekorację.

Slajd 1 z 3

RPJOZCRM1SCE5

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Palazzo Senatorio. Dwukondygnacyjna budowla na wysokim cokole posiada dwuramienne schody wejściowe. Zwieńczona jest kwadratową wieżą zegarową. Nad schodami ustawiona jest grupa rzeźbiarska - posąg Minerwy, umieszczonej na środku oraz kolosalnych alegorii rzeki Nil, Tybru. Przed budynkiem znajduje się rzeźba konna.

R4RV2UDOE41CS

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Palazzo Conservatori. Symetryczna fasada z dużymi oknami zwieńczonymi półkolistymi tympanonami wypełnia większość elewacji. Układ okien jest rytmiczny. Pomiędzy nimi ściany dekorują wysokie pilastry. Dolna kondygnacja jest cofnięta. Dach wieńczą figuralne rzeźby. Przed budowlą znajduje się obszerny plan, po których przechadzają się ludzie. Po prawej stronie fotografii stoi lampa.

R132DHH2Z8E5U

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Budowla Palazzo Nuovo. Symetryczna fasada z dużymi oknami zwieńczonymi półkolistymi tympanonami wypełnia większość elewacji. Układ okien jest rytmiczny. Pomiędzy nimi ściany dekorują wysokie pilastry. Dolna kondygnacja jest cofnięta. Dach wieńczą figuralne rzeźby. Przed budowlą znajduje się obszerny plan, po których przechadzają się ludzie.

Do typowo pałacowej architektury (wł. palazzo-pałac) wielki porządek wprowadził Andrea Palladio w Palazzo Valmarana w Vicenzie z 1565 roku. Pałac zaprojektowany dla szlachcianki Isabelli Nogarola Valmarana posiada fasadę z wyeksponowanym rytmem sześciu pilastrów kompozytowych zajmujących dwie kondygnacje oraz z dwoma krótszymi pilastrami korynckimi, podtrzymującymi płaskorzeźby wojowników.

Slajd 1 z 4

R8DFOGEUKG57S

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Palazzo Valmarana. Elewację dekoruje sześć potężnych pilastrów w wielkim porządku. Zakrywają one mniejsze, obecne w dolnej części elewacji pilastry korynckie. Na krańcach elewacji, powyżej pilastrów korynckich w dolnej strefie fasady, zamiast pilastrów tworzących porządek spiętrzony, znalazły się półplastyczne posągi wojowników rzymskich z tarczami, na postumentach. Powyżej biegnie dość wysokie belkowanie poprzedzające wydatny, antykizujący gzyms koronujący a ponad nim znacznie skromniej zakomponowane mezzanino, którego osie wyznaczone są lizenami.

RX3V5T5LG5PAL

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fragment fasady budowli Palazzo Valmarana. Ujęcie od dołu podkreśla obecność wielkiego porządku, przebiegającego pomiędzy oknami przez dwie kondygnacje. Fasadę wieńczy dekoracyjny gzyms. Nad oknami pierwszej kondygnacji znajdują się w prostokątnych obramieniach wielofiguralne dekoracje rzeźbiarskie.

R1EO9715Q1PRZ

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia detal z dekoracji fasady nad Palazzo Valmarana. Płaskorzeźba nad oknem ukazuje siedem osób – kilka z nich w antykizujących zbrojach rzymskich. Po bokach znajdują się pilastry z korynckimi głowicami.

R18A74JC3JQDQ

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia detal fasady z płaskorzeźbą wojownika, która znajduje się na budowli Palazzo Valmarana. Postać ma na sobie antykizującą zbroję. Prawa ręka wojownika spoczywa na tarczy, na której znajduje się inskrypcja.

W latach 1553‑1554 dla Giorgio Cornaro została zbudowana Villa Cornaro. Palladio w tej renesansowej budowli zastosował od strony północnej innowacyjny, wystający poza lico bryły portyk z dwukondygnacyjną loggią od strony ogrodowej. Przenosząc klatki schodowe do wystających skrzydeł i wypełniając pasujące narożne przestrzenie sparowanymi owalnymi głównymi schodami, pozostawił przestrzeń dla centralnego salonu, który jest w pełni tak szeroki jak portyk. Architekt zróżnicował rozstaw kolumn, eksponując środkowe przęsło. W porównaniu z architekturą antyczną, którą inspirował się twórca jest to rozwiązanie nietypowe.

RRH5NX4E8OHS6

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Villa Cornaro. Fasada północna widoczna na zdjęciu ma wystającą część środkową portyk-loggię z sześcioma komunami powtórzonymi w każdej z kondygnacji. Do wejścia prowadzą szerokie schody. Kondygnacje dzieli prosty gzyms. Budowla otoczona jest trawnikiem i drzewami.

Architektura manieryzmu północnej Europy

Manieryzm niderlandzki w architekturze reprezentuje monumentalny ratusz a Antwerpii z lat 1561‑1565 zaprojektowany przez Cornelisa Florisa de Vriendta (1514‑1575). Warto podkreślić, że przy projektowaniu ratusza Floris współpracował z artystami włoskimi, m.in. z Nicolo Scarinim. Architekt połączył w budowli miejscową tradycję budownictwa opartego na pionach i trójkątnych szczytach zakończonych sterczynami z włoską manierą pałacową. O wpływach włoskich decyduje boniowany parter z loggią, pilastry w dwu wyższych kondygnacjach. Północny charakter posiadają natomiast: nawiązująca do średniowiecznej kamienicy cechowej fasada, pokrycie wysokim dachem siodłowym oraz ryzalit z wyeksponowanym szczytem, zawierającym bogatą dekorację rzeźbiarską i manierystyczne ornamenty.

RHFR9JFO68XV5

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Ratusz w Antwerpii. Czterokondygnacyjna bryła posiada usystematyzowany układ okien, składających się na symetryczną fasadę główną. Pośrodku znajduje się ryzalit z wyeksponowana wieżą i rzeźbą Maryi, poniżej której znajdują się dwie kolejne kobiece statuy reprezentujące roztropność i sprawiedliwość, a także herby księstwa Brabancji, Filipa II Habsburga i markizatu antwerpskiego. W tle znajduje się zabudowa miejska.

Charakterystycznym typem budowli w Niderlandach była manierystyczna kamienica mieszczańska o wysokiej, wąskiej bryle, zbudowana z tradycyjnych materiałów - cegły i kamiennego wykończenia. Ten właściwy już dla średniowiecza budynek wyróżniała dekoracja. Przykładem architektury tego typu jest dom Hanzy, dzieło Florisa z lat 1564‑1569, znajdujący się, podobnie jak ratusz na Wielkim Rynku w Antwerpii. Schodkowy szczyt wieńczący gotycką fasadę dzielony jest pilastrami i udekorowany wolutami, ornamentami rollwerkowymi i okuciowymi.

R1DXOH4UB5QQK

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dom Hanzy w Antwerpii. Kamienica składa się sześć różnych, połączonych z sobą budowli. Budynki różnią się poziomami okien. Schodkowy szczyt wieńczący gotycką fasadę dzielony jest pilastrami i udekorowany wolutami, ornamentami rollwerkowymi i okuciowymi.

Manieryzm na ziemiach polskich cieszył się szczególna popularnością, łącząc w sobie tradycje gotyckie z renesansowymi. Klasyczną jego odmianę prezentował ośrodek krakowski, w którym były widoczne renesansowe wpływy z Włoch. Antyklasyczność stylu manierystycznego, jego finezyjność formy oraz wizyjny i spontaniczny charakter przełamały zasady sztuki klasycznej – ciesząc się popularnością – cechy renesansu i manieryzmu północnego, uwarunkowanego działalnością w Polsce Niemców i artystów niderlandzkich, a zwłaszcza oddziaływaniem sztychów. Głównym ośrodkiem stał się Gdańsk, a jego przedstawiciele chętnie sięgali po motywy przybyłe po 1550 roku cechy manieryzmu północnego. Można przyjąć, że odmiana niderlandzka, zrywając z klasycznym renesansem,  zapoczątkowała na terenach polskich odmienną, rodzimą odmianę stylu.

W Krakowie przybyły z Włoch architekt i rzeźbiarz Jan Maria Padovano dokonał przebudowy gotyckich, zniszczonych po pożarze Sukiennic (1556‑1560). Po obu stronach budowli dodał krużgankowe schody, a bryłę zwieńczył ozdobną attyką z maszkaronami dłuta Santi Gucciego.

Z Padwy przybył Bernardo Morando, dzięki któremu na ziemiach Rzeczypospolitej pojawiła się wenecka, klasycyzująca odmiana manieryzmu.

Życie ekonomiczne koncentrowało się na wielkim rynku, przy którym znajdował się ratusz. Mieszczaństwo zamojskie reprezentowało wiele narodowości – były wśród nich Polacy, Rusini, Ormianie, Żydzi oraz Włosi, dlatego w obrębie wytyczonych przez fortyfikacyjne mury granic miasta powstały świątynie różnych religii i wyznań.

Wizytówką miasta po dzisiejsze czasy jest ratusz. Projekt Moranda został rozbudowany w XVII wieku – budowla była mniejsza i posiadała podcienie. W rozpoczętym w 1591 roku projekcie włoskiego architekta ratusz nie wystawał poza z rząd kamienic

Wielokulturowość miasta znalazła odbicie w formach dekoracji kamienic mieszczańskich, w których widoczne są wpływy włoskie, niderlandzkie, a nawet orientalne. Najbogatsze i najbardziej charakterystyczne są kamienice ormiańskie, znajdujące się po stronie północnej. Budynki dekorowane są płaskorzeźbami, fryzami, ornamentami oraz attykami.

Typ lubelski reprezentują kamienice kupców działających w szczytowym okresie eksportu polskiego zboża na zachód – Mikołaja i Krzysztofa Przybyłów w Kazimierzu Dolnym. Kamienice są symbolem zamożności miasta i zróżnicowania architektonicznej dekoracji plastycznej. Bryłę budowli łączą te same cechy – trójkondygnacyjne, trójosiowe założenia z podcieniami, zwieńczone attyką. Obie są boniowane i dekorowane płaskorzeźbami przy otworach okiennych oraz posągami świętych patronów, motywami biblijnymi.

ROR88QL1EUUFP

Fotografia przedstawia fragment bogato zdobionej fasady budynku, w kolorze piaskowca. Przedstawiony fragment posiada liczne reliefy, figury oraz inskrypcje w języku łacińskim. Inskrypcje te umieszczone zostały nad reliefami. Fasada od dołu zawiera: bogato zdobiony fryz, w którym znajdują się kwieciste oraz liściaste wzory. Nieco wyżej sześć reliefów oraz sześć łacińskich inskrypcji przedstawiających kolejno: postać kobiety trzymającej miecz oraz pióro, postać siedzącego mężczyzny z aniołem, okrągłe zdobienie o liściastym wzorze, postać starszego mężczyzny siedzącego razem ze zwierzęciem, okrągły medalion na którym znajduje się podwójna strzałka skierowana do góry oraz litery M i P po obu stronach strzałki. Ostatnim reliefem jest postać kucająca nad głową bydła. Nad inskrypcjami i reliefami wzory - zaokrąglone kwadraty, trójkąty, pióra, liście.

Renesansowo‑manierystyczny charakter posiada zespół zamkowo‑parkowy w Baranowie Sandomierskim. Zamek wzniesiony został w latach 1592–1601 dla Leszczyńskich i wskazuje na warsztat Santi Gucciego i Tomasza Nikla. W latach 30. XVII wieku powstały sztukaterie według Giovanniego Battisty Falconiego. Prostokątny dziedziniec otoczony jest z trzech stron krużgankami. Z dziedzińca prowadzą do budowli wysokie schody. Ściany zamku ze szczytami zwieńczonymi attyką, posiadają dekorację w stylu manierystycznym. Militarny charakter rezydencji podkreślają bastionowe wieże narożne. Baszty te nadały rezydencji formę obronną w stylu palazzo in fortezza.

R1XBLL5X3RXN8

Ilustracja przedstawia zamek w Baranowie Sandomierskim. Na fotografii, w dalszej perspektywie znajduje się widok elewacji pałacu, kilka drzew oraz trawnik na planie pierwszym. Budynek jest dwukondygnacyjny, zwieńczony attyką. Obronę zamkowi zapewniały otaczające go potężne umocnienia bastionowe. Założony jest na planie prostokąta o stosunku boków 1:2, w narożach znajdują się cylindryczne baszty, a w środku wieża z wejściem na piękny dziedziniec. Z trzech stron otaczają go dwukondygnacyjne skrzydła mieszkalne.

RK2574K76U45Z

Ilustracja przedstawia plan zamku w Baranowie Sandomierskim. W skład planu zamku wchodzi galeria Tylmanowska, klatka schodowa na dziedzińcu, sala portretowa i baszta Falconiego.

R1EUK498AV875

Ilustracja przedstawia plan zamku w Baranowie Sandomierskim. Sama rezydencja broniona była przez dolne strzelnice w przyziemiu, poniżej dziedzińca. Zamek ma regularną budowę. Założony jest na planie prostokąta o stosunku boków 1:2, w narożach znajdują się cylindryczne baszty, a w środku wieża z wejściem na piękny dziedziniec. Zaskakujące, że dziedziniec położony jest na wysokości piętra - wchodzi się na niego po schodach! Tłumaczone to jest częstymi wylewami Wisły, woda docierała pod zamek, jednak nie zalewała dziedzińca.

Obronny pałac Krzyżtopór, oparty także na wzorze palazzo in fortezza, powstał w latach 1620‑1644 w Ujeździe koło Opatowa dla wojewody Krzysztofa Ossolińskiego. Mimo rozwijającego się już w Europie baroku, wojewoda sandomierski Krzysztof Ossoliński, fundator obiektu, zgodnie z zamiłowaniem sarmatów do manieryzmu zaprojektował w tym stylu zamek. Plan oparty jest na pięciokącie. Na fasadzie bramy wjazdowej znajdują się symbole nawiązujące do nazwy pałacu: topór – herb Ossolińskich oraz krzyż. Konstrukcja zamku nawiązuje do budowy kalendarza: 4 dziedzińce odpowiadały porom roku, 7 wież dniom tygodnia, 12 sal miesiącom, 52 pokoje tygodniom, a 365 okien dniom roku. Fasadę zdobiły wizerunki przodków, krewnych i powinowatych Krzysztofa Ossolińskiego, wojewody sandomierskiego.

R1A2EP36667TE

Ilustracja przedstawia plan Krzyżtoporu. Plan ruin powstałej w latach 1627–1644 rezydencji pałacowej otoczonej fortyfikacjami bastionowymi położonej w miejscowości Ujazd w województwie świętokrzyskim. Była to największa budowla pałacowa w Europie przed powstaniem Wersalu.

RG2M6RHTLFQ9L

Ilustracja przedstawia widok z lotu ptaka na Krzyżtopór, na ruiny powstałej ok. 1620–1644 rezydencji pałacowej otoczonej fortyfikacjami bastionowymi położonej w miejscowości Ujazd w województwie świętokrzyskim. Była to największa budowla pałacowa w Europie przed powstaniem Wersalu.

R146BA3U5ZSZH

Ilustracja przedstawia wysoką, wąską bramę wejściową na dziedziniec zamku Krzyżtopór. Na wejściu po lewej stronie został wyremontowany krzyż. Nazwa ewoluowała. Krzyż był symbolem wiary i polityki wojewody, topór herbem Ossolińskich. Oba te symbole są umieszczone na bramie wjazdowej do pałacu.

Odmienne środowisko stanowił protestancki Gdańsk, w którym od II połowy XVI wieku dominowały cechu manieryzmu niderlandzkiego. Najwybitniejszym dziełem odmiany gdańskiej stylu jest Wielka Zbrojownia, zwana arsenałem. Budowlę zaprojektował Antoni van Obberghen i realizowana była w latach ok. 1600‑1609. Do budowy zbrojowni użyto czerwonej cegły, a dekoracje autorstwa Abrahama van den Blocke ’a wykonano z piaskowca.

Slajd 1 z 2

R18AHZRKRP8RQ

Ilustracja przedstawia renesansową bramę miejską w Gdańsku: bramę Wyżynną. W przyziemiu cztery zdwojone pilastry toskańskie flankują trzy półkoliście zamknięte przeloty – środkowy, najwyższy, przeznaczony był dla ruchu kołowego, dwa boczne dla ruchu pieszego. Ta kondygnacja jest oblicowana rustyką z piaskowca, którego ciosy ozdobione zostały głęboko rytym ornamentem roślinnym. Górna kondygnacja, która musiała zakrywać uniesioną bronę środkowego przelotu, ozdobiona jest fryzem heraldycznym z trzema silnie wypukłymi herbami: pośrodku Królestwa Polskiego, po prawej Gdańska, po lewej Prus Królewskich. Fryz jest podzielony płaskimi, nieklasycznymi pilastrami, które kontynuują podziały pionowe dolnej kondygnacji i znajdują przedłużenie na attyce w rzeźbach czterech lwów. Całość nakryta jest płaskim dachem czterospadowym. Na elewacji wschodniej, zwróconej ku Katowni, znajduje się płaskorzeźbiony herb Cesarstwa Niemieckiego.

RPLRSEFKZ5PCK

Ilustracja przedstawia Złotą Kamienicę położoną przy Drodze Królewskiej w Gdańsku na Głównym Mieście. Bywa nazywana domem Speymanna lub Steffensa. Czterokondygnacyjna, wąska i wysoka, fasada posiada złocone kamienne płaskorzeźby, wykonane przez Jan Voigt z Rostocka. Na ścianie frontowej umieszczono płaskorzeźby ze scenami batalistycznymi oraz postaciami władców, w tym Zygmunta III Wazy i Władysława Jagiełły. W centralnej części fasady znalazły się herby używane przez Speymanna.

Architektura manierystyczna stanowi świadome odejście od renesansowego ideału harmonii, równowagi i czytelnej logiki konstrukcyjnej. Jej istotą nie jest kontynuacja klasycznych zasad, lecz ich twórcze przekształcanie, deformowanie i poddawanie intelektualnej refleksji. W architekturze tego okresu zauważalne jest rozluźnienie relacji między konstrukcją a dekoracją. Elementy porządku architektonicznego tracą swoją jednoznaczną funkcję strukturalną i zaczynają pełnić przede wszystkim rolę formalną oraz znaczeniową, często w sposób celowo niejednoznaczny. Manieryzm operuje napięciem wizualnym i formalnym. Zamiast klarownej kompozycji pojawiają się spiętrzenia, nagromadzenia motywów, kontrasty skal i rytmów oraz świadome zaburzenia proporcji. Architektura przestaje być wyłącznie nośnikiem ładu, a staje się przestrzenią eksperymentu i gry z odbiorcą. Charakterystyczna dla architektury manierystycznej jest również skłonność do ornamentu o autonomicznym charakterze. Dekoracja nie podporządkowuje się już rygorom klasycznego kanonu, lecz tworzy własny, często złożony i dynamiczny język form, odwołujący się do fantazji, groteski i przetworzonej antycznej symboliki.