(gr. allēgoría - allēgoreín - mówić w przenośni, obrazowo) motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym i bezpośrednio przedstawionym ma ukryte znaczenie dodatkowe, pozostawione domyślności czytelnika lub wyjaśnione przez autora.

(wł. ambone, łac. amboonis, z gr. ambon - wypukłość) jeden z głównych elementów wyposażenia kościoła chrzęść, służy do odczytywania tekstów liturgicznych, wygłaszania kazań; wykonywana z kamienia naturalnego lub sztucznego, drewna, metalu, zazwyczaj bogato zdobiona. 

1. naśladowanie sztuki antycznej; 2. stylizowanie dzieła sztuki przez nadanie mu cech charakterystycznych dla zabytków sztuki odległych epok.

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyki mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni głównie funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. Zależnie od ukształtowania rozróżnia się: 1) attyki pełne, zwykle ślepe ścianki; 2) attyki ażurowe, których najważniejszą odmianą jest a. balustradowa i arkadowa; 3) attyki grzebieniowe, złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów (attykami nazywa się czasem i same wieńczące budowlę grzebienie; 4) attyki szczytowe, złożone z rzędu szczycików. Attyka nie nazywa się gotyckich balustrad wieńczących korpusy kościołów i nie należy też attykami nazywać piętra attykowego, osobnej kondygnacji, wzniesionej nad gzymsem wieńczącym, niższej od kondygnacji dolnych i często cofniętej w stosunku do ich lica.

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

dekoracyjne opracowanie lica muru kamiennego przez profilowanie zewnętrznych krawędzi poszczególnych ciosów lub naśladowanie tego w tynku. Powstają w ten sposób poziome, a zwykle także i pionowe podziały rowkowe powierzchni. Boniowane bywają całe elewacje budynku, poszczególne kondygnacje, cokoły, odcinki ścian, narożniki, kolumny, pilastry i obramienia otworów. Poszczególne typy boniowania zależne są od układu rowków (płytowy, pasowy), ukształtowania płyt (płaskie, wypukłe) oraz faktury ich powierzchni (polerowana, szlifowana, groszkowa, rustykowana itp.).

(wł. capriccio - kozi skok, zachcianka, wybryk, kaprys) w sztukach plastycznych, termin oznaczający różnego rodzaju przedstawienia fantastyczne, nierealne, zawierające też element pastiszu; w Polsce stosowany w wedutach (kaprys architektoniczny), rysunkach i rycinach, odbiegających od powszechnie przyjętych zasad tematycznych i kompozycyjnych, odznaczających się fantastycznym ujęciem i zaskakującymi zestawieniami elementów, traktowanych często z ironią lub humorem.

porządek w architekturze greckiej o przysadzistej, zwartej formie. Charakterystyczny jest dla niego kapitel złożony z echinusa i abakusa, fryz tryglifowo‑metopowy oraz brak bazy.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

(wł. festone - wieniec)motyw dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach, zwisającego ku dołowi pęku kwiatów, liści czy owoców lub podwieszonej w ten sposób draperii; punkty podwieszenia wyróżnione są często guzem i przewiązane swobodnie wstęgą lub kokardą. Stosowany w starożytności, zwł. w Rzymie, a także w dekoracji i ornamentyce renesansu, manieryzmu, baroku i klasycyzmu. 

(fr.  frise [czytaj: fris] hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

(niem. Groteske, z franc. grotesąue - dziwaczny dziwaczność) ornament roślinny składający się z wici, w którą wplecione są motywy figur, i zwierzęce, owoce, kwiaty, panoplia, fragmenty arch. i elementy fantastyczne. Groteska powstała w sztuce rzym. I w. n.e., a w okresie renesansu i klasycyzmu była, w połączeniu z arabeską, jednym z najbardziej charakterystycznych motywów dekoracji malarskich i rzeźbiarskich.

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.

(ang. illusimism, od łac. illusio - szyderstwo, ironia; złudzenie) w malarstwie i rzeźbie dążenie do możliwie wiernego oddania złudzenia rzeczywistości; stosuje się zasady perspektywy, dążąc do zaakcentowania przestrzeni oraz budowy anatomicznej, starając się równocześnie oddać wiernie barwę i materialność postaci i przedmiotów. Terminem malarstwo iluzjonistyczne określa się zwłaszcza monumentalne malarstwo ścienne, które przez mistrzowskie opracowanie różnych rodzajów perspektywy i przy stosowaniu skrótów stara się powierzchnię sklepienia i ściany przedstawić jako przestrzeń uciekającą w głąb, zupełnie otwartą lub ograniczoną ramami architektonicznymi, często tworzącą złudzenie zatarcia granic między architekturą malowaną a rzeczywistą.

(gr. epigraphs - napis) epigraf, napis ryty, wykonany na materiale twardym, zwłaszcza w kamieniu, metalu lub drewnie, umieszczany na budowlach, grobowcach, płytach nagrobnych, pomnikach, tablicach erekcyjnych, wotywnych itp.

(wł. intarsio, tarsia, hiszp. tamcea, granos de trigo - wykładanie) dekoracja ornament, przedmiotów drewnianych, uzyskana przez zastosowanie różnobarwnego drewna lub innych materiałów (metali, kości, szylkreru, masy perłowej, kamieni półszlachetnych itp.).

górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

charakterystyczna kolumna o trzonie spiralnie skręconym wokół własnej osi, przypominającym korkociąg. Nie należy do żadnego z klasycznych porządków architektonicznych

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej,

porządek architektoniczny o głowicy łączącej cechy porządku jońskiego (woluty) i kapitelu korynckiego (liście akantu).

(franc. confessional, wł. confessioniile, od confessione - spowiedź) drewniany sprzęt kościelny przeznaczony do słuchania spowiedzi, w formie krzesła obudowanego ze wszystkich stron, z przodu zwykle tylko do połowy wysokości człowieka; do ścian bocznych przylegają klęczniki dla wiernych, którzy spowiadają się przez otwory osłonięte kratką, umieszczone w bocznych ściankach; zwykle zdobiony płaskorzeźbą, wprowadzony w 2 poł. XVI w. po soborze trydenckim.

(franc. console - wspornik) 1) element architektoniczny, wspornik kamienny lub drewniany, zwykle w kształcie wolutywoluta, ślimacznicawoluty lub esownicy, służący do podtrzymywania gzymsu balkonu, zwieńczeń okiennych i drzwiowych; zob. też kroksztyn; 2) kolumienka lub podstawa ozdobna do umieszczenia rzeźb figuralnych, popiersi, wazonów, zegarów na tle ścian lub w niszach; 3) dekoracyjny stół przyścienny umieszczany przeważnie między oknami pod dużym lustrem, często przymocowany do ściany, miał kształt półkulistego stolika wspartego na jednej lub dwóch nogach, lub był prostokątnym stołem o czterech nogach; przykrywany płytą drewnianą lub marmurową; służył zwykle jako podstawa wazonu, zegara, rzeźby itp.; przeważnie bogato rzeźbiony i złocony; wszedł w użycie we Francji w końcu XVII w., rozpowszechnił się w Europie w XVIII w.

odmiana klasycznego porządku architektonicznego, której cechą charakterystyczną jest dekoracja głowicy mającej kształt kosza, okolonego dwoma rzędami liści akantu, na których opierają się cztery woluty dźwigające abakus. W architekturze rzymskiej porządek koryncki funkcjonował obok porządku jońskiego, wariantu korynckiego oraz porządku toskańskiego i kompozytowego. W wielokondygnacyjnych budowlach rzymskich zajmował zwykle najwyższą kondygnację w systemie spiętrzenia porządków, stosowanym w kolejności: dorycki lub toskański, joński i koryncki.

pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle przesklepione, usytuowane zazwyczaj w elewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku, na jego narożu, na parterze lub piętrze, zamknięte kompozycyjnie i niebędące ciągiem komunikacyjnym, służące głównie jako miejsce dla wypoczynku i widokowe.

(franc. mascaron, wł. mascherone) motyw dekoracyjny w formie stylizowanej głowy ludzkiej lub na pół zwierzęcej, o zdeformowanych groteskowo rysach i często fantastycznej fryzurze; stosowany najczęściej w gotyku, renesansie, manieryzmie i baroku w rzeźbie architektonicznej (na zwornikach, głowicach kolumn, konsolach itp.) oraz w rzemiośle artystycznym. W fontannach stanowi zwykle ujście strumienia wody.

(franc. niche) najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry.

ornament manierystyczny, składający się z motywów naśladujących płaskie żelazne okucia, wycięte w kształcie listew i ażurowych plakiet, wśród których występują m.in. kaboszony, małe rauty i elementy imitujące główki gwoździ, nitów itp., elementy fantastyczne, groteskowe, roślinne. Ornament okuciowy ukształtował się w poł. XVI w. w Niderlandach i szybko rozpowszechnił się w środkowej i północnej Europie. Ma charakter płaszczyznowy; wykonywany w kamieniu, stiuku, metalu i drewnie. Stosowany w dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej, w snycerstwie (ołtarze, stallestallestalle, konfesjonałykonfesjonał konfesjonały, ambonyambona, kazalnicaambony, meble itp., był naśladowany niekiedy także w intarsjiintarsja intarsji), w rzemiośle artystycznym, najczęściej w złotnictwie; rzadko jako ornament malarski. 

ornament manierystyczny operujący formami taśmy, jakby wycinanej z blachy, komponowany przestrzennie, o zakończeniach zwijających się łagodnie lub spiralnie. Ukształtował się we Francji (szkoła Fontainebleau), rozwinięty w Niderlandach ok. poł. XVI w., rozpowszechnił się w całej środk. Europie. Stosowany w dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej (portale, nagrobki i obramienia otworów, tablic, kartusze itp.), snycerstwiesnycerstwo snycerstwie (ołtarze, stallestallestalle, konfesjonałykonfesjonał konfesjonały), w różnych działach rzemiosła artystycznego, malarstwie itp.

(franc. pilastre, z wł. pilastro,  - 'filar) płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastra - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

otwarte zewnętrznie pomieszczenie w przyziemiu budynku, niewystępujące z lica muru, ograniczone słupami, filarami lub kolumnami, usytuowane wzdłuż elewacji budynku albo obiegające go dookoła.

(niem. Portal, wł. portale, od porta - drzwi) ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy arch. i rzeźb. Po bokach otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub łuk; portale bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się portal kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralna i dekoracyjną, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach, ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonemtympanon, fronton, przyczółek tympanonem (portal perspektywiczny); portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. portale bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były portale., których rozbudowane zwieńczenia łączyły się z balkonem piętra (portal balkonowy).

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny). Forma portyku wykształciła się w starożytności; od czasów renesansu stosowana powszechnie w architekturze świeckiej, a także sakralnej. Portyk pozorny — kryptoportyk.

(wł. putto - chłopczyk) motyw dekoracyjny, przedstawiający małego nagiego chłopca, częsty w malarstwie i rzeźbie od okresu renesansu, nawiązujący do antycznych przedstawień Erosa jako uskrzydlonego dziecka (tzw. amorki, rzadziej eroty); terminem putta określa się często także postacie aniołków popularne w kość. sztuce renesansowej, barokowej i rokokowej.

franc. mstiqne, z łac. rusticus - wiejski) dekoracyjne opracowanie faktury ściany za pomocą obróbki lica poszczególnych ciosów na wzór naturalnego łomu kam. lub w podobny sposób. Czołowa płaszczyzna bloku najczęściej ujęta jest w gładkie obramienie: płaskie (zw. szlakiem brzeżnym) lub sfazowane. Zależnie od użytych narzędzi rozróżnia się r.: grubo wyrównaną (oskard, grot), żłobkowaną równolegle lub krzyżowo (dłuta, karbownik), gradzinową (zębaki, gradziny), prążkowaną prosto, falisto, kreto (karbowniki, gradziny), groszkowaną (groszkowniki młotkowe, karbowniki). Rustyką nazywa się niekiedy naśladownictwo jej efektów w tynku (boniowanieboniowanie boniowanie) lub samo boniowanie. Rustyka była typowym elementem dekoracyjnym w architekturze renesansowej, manierystycznej. i barokowej.

występująca z lica elewacji część budynku, tworząca z nim organiczną całość. Ryzality mogą być jedno-, częściej kilkuosiowe, przeważnie na rzucie czworokąta (również półkola, trapezu itp.), na ogół równe wysokości elewacji. Stosowanie ryzalitu jest charakterystyczne przede wszystkim dla świeckiej (gł. pałacowej) architektury nowożytnej (renesans, manieryzm, barok i klasycyzm).

sztuka rzeźbienia w drewnie; pokrewny termin snycerka oznacza twórczość artystyczną o charakterze bardziej rzemieślniczym. Snycerzem nazywamy rzemieślnika artystę lub rzeźbiarza specjalizującego się w rzeźbie drewnianej. Snycerstwo było w dziejach rzeźby jedną z przodujących gałęzi tej sztuki.

(franc. stalle (lp.), z wł. stallo - ława kościelna) drewniane lub kamienne ławy przeznaczone dla duchowieństwa; stalle stawiano pod ścianami prezbiterium; występowały głównie w kościołach kolegialnych, klasztornych i katedrach; stalle miały wysokie zapiecki (często z baldachimem), oparcia, klęczniki obudowane z przodu, zwykle o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej lub malarskiej. W niektórych stallach pod podnoszonymi siedzeniami znajdowały się wsporniki, tzw. misericordie, służące za podparcie stojącym przy chóralnej modlitwie; rozpowszechnione od XI w.

zwieńczenie elewacji budynku lub jego fragmentów (najczęściej ryzalitów, portali, otworów okiennych). Ze względu na kształt rozróżnia się szczyt sterczynowy (czyli wimperga), szczyt schodkowy (uskokowy), szczyt wnękowy. Występują także szczyty o wykrojach falistych, wolutowychwoluta, ślimacznicawolutowych, zdobione lizenami, pilastrami, ślepymi arkadami. Klasyczną formą szczytu jest fronton.

(gr. triglyphos – trójwrąb) – element fryzu świątyni w porządku doryckim, prostokątna płyta ozdobiona trzema pionowymi żłobieniami, umieszczana naprzemiennie z metopami, lecz zawsze w narożach fryzu, na osi kolumn i symetrycznie między kolumnami; szerokość tryglifu była w świątyni greckiej wielkością stałą, podstawowym modułem, regulatorem proporcji całej budowli

(wł. fronton) szczyt w architekturze klasycznej (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klasycznymi; jego pole wewnętrzne, gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem. Tympanon wykształcił się w architekturze greckiej jako górna część fasadyfasada fasady świątyni antycznej, ograniczona krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego i belkowaniem; tympanon wypełniony był zazwyczaj dekoracją rzeźbiarską.

(franc. volute, z wł. voluta) element architektoniczny i motyw ornamentacyjny w kształcie spirali lub zwoju. W architekturze klasycznej występuje w kapitelach kolumn, w okresie renesansu, manieryzmu i baroku we wszelkiego rodzaju zwieńczeniach (np. aediculae, tabernakula, nagrobki, portale, obramienia okienne), zdobi też konsole, grzebienie attyk, przybierając często formę esownicy. Szczególną formą esownicy są tzw. spływy wolutowe, charakterystyczne dla manierystycznych i barokowych bezwieżowych fasadfasada fasad kościelnych, wypełniające przestrzeń narożną między węższą kondygnacją wyższą a szerszą kondygnacją niższą.