Sztuka ogrodowa francuskiego baroku
Pod lupą nowej wiedzy
Narodziny nowej estetyki przestrzeni
Słownik terminologiczny sztuk pięknychSztuka ogrodowa to umiejętność planowania, zakładania i kształtowania ogrodów za pomocą elementów przyrodniczych i architektonicznych, a głównym jej celem jest zaspokajanie potrzeb estetycznych i utylitarnych człowieka.
Źródło: Longin Majdecki, Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Warszawa 2003, s. 284.
Ogrody od stuleci towarzyszą ludzkim siedzibom, pełniąc funkcje użytkowe, reprezentacyjne i symboliczne. Zmieniał się ich wygląd, skala i znaczenie, lecz zawsze pozostawały przestrzenią, w której człowiek próbował nadać naturze własny rytm i sens. Na tym tle ogrody barokowe pojawiły się w Europie jako wyraz nowego sposobu myślenia o przestrzeni – takiej, którą można kształtować z precyzją architekta i teatralną wyobraźnią twórcy widowisk. W epoce, która ceniła monumentalność, dynamikę i klarowny porządek, ogród stał się nie tylko tłem dla rezydencji, lecz także jej równorzędnym partnerem. Geometryczne podziały, długie osie widokowe i starannie zaplanowane sekwencje zielonych „pokoi” tworzyły kompozycję podporządkowaną zasadzie harmonii i kontroli nad naturą. Z wysoko położonych tarasów można było odczytać całość jak misterny rysunek, w którym każdy element – od boskietu po fontannę – miał swoje miejsce i funkcję.
Wraz z rozwojem stylu do tej rygorystycznej struktury zaczęto wprowadzać bardziej nastrojowe akcenty. Pojawiały się zakątki sprzyjające refleksji, groty i zaciszne ogrody inspirowane literackimi wizjami Arkadii. Barokowy ogród stał się dzięki temu przestrzenią podwójnej natury: z jednej strony manifestacją potęgi i ładu, z drugiej – miejscem subtelnych emocji, symboli i wyobrażeń, które pozwalały odwiedzającym na chwilę oderwać się od codzienności.
Kształtowanie ogrodu francuskiego w XVII wieku
W drugiej połowie XVII wieku Francja stała się jedynym państwem europejskim, w którym warunki polityczne sprzyjały powstaniu ogrodu o charakterze monumentalnym, podporządkowanego idei władzy absolutnej. W odróżnieniu od Włoch i Holandii, które mimo znacznego bogactwa nie dysponowały scentralizowaną monarchią, francuska kultura dworska mogła wykorzystać zarówno włoskie doświadczenia kompozycji perspektywicznej, jak i holenderskie rozwiązania oparte na symetrii.
We Francji z tradycji włoskiej przejęto zasadę perspektywicznego porządkowania przestrzeni, głównie w przylegającym do elewacji pałacu salonie ogrodowym. Rozległe równiny przekraczały skalę możliwą do ujęcia klasyczną perspektywą, dlatego stosowano ją jedynie w bezpośrednim otoczeniu rezydencji. Dzięki natomiast inspiracjom holenderskim wprowadzano symetryczne, powtarzalne wnętrza ogrodowe po obu stronach osi głównej, co umożliwiało stopniowe rozszerzanie założenia i jego powiązanie z krajobrazem.
Francuska innowacja polegała na podporządkowaniu całego ogrodu hierarchicznej strukturze opartej na osi głównej, powiązanej bezpośrednio z centralnymi pomieszczeniami pałacu. Po raz pierwszy zastosowano ją w Château de Maisons autorstwa François Mansarta, gdzie ukształtował się model palais entre cour et jardin. Układ ten stał się wzorcem kompozycyjnym dla późniejszych ogrodów francuskich.
Założenie entre cour et jardin w Vaux‑le‑Vicomte
Obok wzorowanych na tradycji włoskiej ogrodów o bogatej roślinności i efektownej dekoracyjności, rozwinął się odmienny styl, zmierzający do harmonii, klarowności i geometryzacji. Uważany za najpełniejszą formę ogrodu francuskiego, opierał się na systemie przenikających się i powiązanych osi kompozycyjnych. Jego twórcą był André Le Nôtre [czyt. ąndre le nothr], wybitny ogrodnik i planista, który od 1656 roku realizował zlecenie Nicolasa Fouqueta, ministra finansów Ludwika XIV, przy nowo wzniesionym pałacu w Vaux‑le‑Vicomte [czyt. wole wikom]. Symetrię Le Nôtre [czyt. le nothr] stosował przede wszystkim wzdłuż osi głównej i w jej najbliższym otoczeniu, natomiast dalsze partie ogrodu rozwijał asymetrycznie, bez lustrzanego powtórzenia względem osi. Mimo tego układ pozostawał ściśle powiązany z osią główną, a całość kompozycji zachowywała pełną spójność.
Pałac poprzedza droga dojazdowa z dziedzińcem, a boczne skrzydła budynku okalają dziedziniec honorowy. Za pałacem rozciąga się salon ogrodowy, najbardziej reprezentacyjna część założenia, ozdobiona parterami. Jego ściany tworzą boskiety obwiedzione strzyżonymi szpalerami. W boskietach przecinanych alejami biegnącymi w różnych kierunkach znajdują się gabinety i labirynty, a w dalszej części ogrodu zwierzyniec. Oś główną założenia akcentuje kanał wodny lub aleja, łącząca ogród z krajobrazem. Całe założenie ukształtowane zostało wokół 1,5‑kilometrowej osi wytyczonej od pałacu aż do posągu Herkulesa Farnezyjskiego.
![Zdjęcie interaktywne przedstawia Kompleks pałacowo‑ogrodowy Vaux‑le‑Vicomte [czytaj: wole wikom], centralna cześć ogrodu, autorstwa Alain Rouleu [czytaj: alan rule]. Fotografia zrobiona jest z perspektywy lotu ptaka. Cały kompleks otoczony jest lasami. Wokół głównego budynku znajdują się liczne ogrody w kształcie kwadratów, okręgów i prostokątów. Pomiędzy nimi rozciągają się beżowe alejki. Cała fotografia przedzielona jest czerwoną pionową linią, która biegnie środkiem zdjęcia z góry na dół, ukazuje w ten sposób symetryczność całego kompleksu. Dodatkowo na fotografii znajdują się interaktywne punkty. Po ich kliknięciu pojawiają się następujące informacje: punkt pierwszy: Oś symetrii., punkt drugi: Wejście główne., punkt trzeci: Dziedziniec., punkt czwarty: Pałac., punkt piąty: Salon ogrodowy – partery z boskietami i szpalerami. Na pierwszym planie znajdują się szpalery oraz boskiety ułożone w różną stronę. Na drugim planie znajduje się pałac Vaux le Vicomte, po jego prawej stronie znajduje się las.Marilane Borges, Widok na ogród pałacowy, Vaux le Vicomte, Francja, wikimedia.org, CC BY 2.0, punkt szósty: Zwierzyniec. Poniżej znajduje się zdjęcie ogrodu. Na pierwszym planie przedstawiono patery z boskietami oraz szpalerami. W tle znajduje się główny budynek pałacu, zakończony okrągłą kopułą, nad którą rozciąga się błękitne niebo. punkt siódmy: Basen Gerbe., punkt ósmy: Posąg Herkulesa. opis Ggaldrat (fot.), Złoty posąg Herkulesa w ogrodach. Ilustracja przedstawia posąg umięśnionego nagiego mężczyzny. Mężczyzna ma krótkie kręcone włosy oraz długą kręconą brodę. Posąg jest w kolorze złotym, punkt dziewiąty: Fontanny trytonów. Ilustracja przedstawia dwie postacie leżące na wyspie, otoczonej wodą. Postacie są nagie. Postać znajdująca się po lewej stronie trzyma w ręku dużą muszlę, w którą dmucha. Posąg jest w kolorze brązowym, punkt dziesiąty: Partery z basenami i fontanna.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1LVXP4771XH4/1775659870/ZxjDhbkWnPjoXMI2bTWmCiC52xrXlGY1.jpg)
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D16BGU2D8
Animacja prezentująca ogród Vaux‑le‑Vicomte [czytaj: wole wikom], w której zostały zaprezentowane aranżacje pałacowo ogrodowe oraz ich rozmieszczenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Iy3KMnznchV
Animacja przedstawia Kompleks pałacowo‑ogrodowy Vaux‑le‑Vicomte [czytaj: wole wikom] we Francji. Film ukazuje rzuty oraz mapy budynków jak i całego kompleksu wraz z jego autentycznymi zdjęciami.
Zapoznaj się z informacją o ogrodzie renesansowym i określ, czym różni się od niego ogród barokowy Vaux‑le‑Vicomte.
Renesansowy styl ogrodowyIstotą renesansowego stylu ogrodowego był symetryczny i zgeometryzowany układ o założeniu osiowym (początkowo jedno-, później wieloosiowym) i silny związek z architekturą; podstawę kompozycji stanowiły kwatery (zdobione coraz bogatszą ornamentacją i różnorodnymi elementami, jak altany, sadzawki, fontanny, groty) z prostokątną siecią ulic i ścieżek; występowały także strzyżone szpalery, drzewa i krzewy formowane na kształt brył geometrycznych oraz rzeźby dekoracyjne i kaskady; przełomowe znaczenie miało rozpowszechnienie ogrodu tarasowego.
Źródło: Encyklopedia PWN, Renesansowy styl ogrodowy, dostępny w internecie: https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/renesansowy-styl-ogrodowy;3967083.html [dostęp 20.10.2021].
Wybierz jeden z dekoracyjnych element zieleni w projekcie barokowego ogrodu Vaux‑le‑Vicomte i opisz jego charakter.
Scharakteryzuj dowolny element założenia ogrodowego Vaux‑le‑Vicomte.
Założenie pałacowe Vaux le Vicomte
Pałac Vaux‑le‑Vicomte został wzniesiony na planie podłużnego prostokąta. Symetryczny rzut budowli nadaje harmonijny układ pomieszczeniom. Centralny ryzalit mieści owalny salon, którego półkolisty zarys wyraźnie wysuwa się przed lico fasady, a do wnętrza prowadzi portyk poprzedzający wejście.
Dwukondygnacyjny pałac jest masywną budowlą o nieregularnej bryle, posiadającej liczne występy poza zasadniczy kształt prostokąta. Od strony ogrodu, nad owalnym salonem zajmującym dwie kondygnacje budowlę kryje kopuła z latarnią. Pozostałe elementy pokryte są wysokimi, stromymi dachami o układzie piramidalnym nad alkierzami.
Kosztowne wyposażenie wnętrz spoczywało w rękach Charlesa le Bruna – nadwornego malarza króla Ludwika XIV, który kierując wielkim zespołem wybitnych specjalistów stworzył w największych salach reprezentacyjnych jednolity wystrój imponujący nie tylko przepychem złoceń, lecz przede wszystkim wirtuozerskim przenikaniem różnych środków artystycznych (stiuki, marmury, iluzjonistyczne tkaniny, malowane plafony, boazerie). O ile salon i westybul mają głównie dekorację architektoniczna, to w apartamentach przede wszystkim malarstwo iluzjonistyczne Le Bruna, podporządkowuje sobie architekturę i rzeźbę. Wykonana przez Le Bruna dla Vaux le Vicomte dekoracja należą do najlepszych malarskich dzieł tego artysty.
Wersal - królewski ogród Ludwika XIV
Vaux‑le‑Vicomte, uznawane za jedno z najpełniejszych osiągnięć Le Nôtre’a, zachwycało spójnością kompozycji, precyzją osi i harmonijnym powiązaniem ogrodu z architekturą pałacu. Właśnie ta konsekwencja i klarowność układu zrobiły ogromne wrażenie na Ludwiku XIV, który powierzył Le Nôtre’owi stworzenie ogrodu w Wersalu, na terenie dawnego zwierzyńca przy pałacu myśliwskim Ludwika XIII.
W Vaux le Vicomte oś kompozycyjna była wyraźna, lecz jej kierunek został odwrócony. Zamiast prowadzić od pałacu w głąb ogrodu, otwierała się ku otaczającemu krajobrazowi. W Wersalu cała kompozycja została podporządkowana pałacowi, a układ przestrzenny rozchodził się od niego na zewnątrz, symbolicznie obejmując całą Francję. Wszystkie drogi prowadziły do króla rezydującego na pierwszym piętrze pałacu, skąd promieniście wychodziły aleje stopniowo przechodzące w otwarty krajobraz.
Centralna oś ogrodu została skierowana ku zachodowi, w stronę zachodzącego słońca, co korespondowało z królewskim przydomkiem Ludwika XIV, Króla Słońce, i podkreślało symboliczne powiązanie władcy z porządkiem kosmicznym. Oś ta wyznaczała główny kierunek rozwoju całego założenia, prowadząc wzrok od fasady pałacu ku horyzontowi. Najważniejszym jej elementem był Wielki Kanał o kształcie krzyża, którego długie ramiona otwierały przestrzeń ogrodu, a krańce wyposażono w gwiaździste rozdroża, organizujące układ osiowy i porządkujące powiązania widokowe w obrębie całego założenia.
Fasada od strony dziedzińców, choć mniej eksponowana niż elewacja ogrodowa, stanowiła zasadniczy punkt odniesienia dla całego założenia pałacowego. W centralnej części korpusu głównego znajdowała się sypialnia królewska, pełniąca funkcję symbolicznego i ceremonialnego centrum rezydencji Ludwika XIV. Plan kondygnacji ujawnia wyraźnie osiowy układ przestrzenny, prowadzący od dziedzińców ku wnętrzu pałacu i podporządkowujący rozmieszczenie pomieszczeń funkcjom królewskim. Z kolei widok z lotu ptaka na Dziedziniec Marmurowy i Dziedziniec Królewski ukazuje uporządkowany układ stref wejściowych, które podkreślają monumentalny wymiar architektury i kierują uwagę ku centralnej części korpusu pałacowego.
Na poprzecznym ramieniu kanału ulokowano boczne założenia Menażerię i Trianon, których gwiaździste układy nawiązywały do organizacji dawnych zwierzyńców myśliwskich. Oba kompleksy łączyły funkcję rekreacyjną z dekoracyjną architekturą: Menażeria Louisa Le Vau otrzymała centralny pawilon o klasycyzującej formie, otoczony promieniście rozchodzącymi się alejami, natomiast pierwszy Trianon pełnił rolę kameralnego miejsca odpoczynku, uzupełnionego ogrodami o lekkiej, ornamentalnej kompozycji.
Połączenie układu prostokątnego z gwiaździstym stworzyło złożoną strukturę geometryczną, w której regularne podziały przy pałacu przechodziły w bardziej dynamiczne formy w dalszych partiach ogrodu.
Historyczny, czarno‑biały plan Wersalu i jego ogrodów. Na mapie widoczny jest pałac, geometryczny układ alei, parterów ogrodowych, basenów i kanałów oraz otaczająca zabudowa miasta. W prawym górnym rogu znajduje się ozdobny kartusz z tytułem planu i dekoracyjnymi elementami graficznymi. Punktami interaktywnymi oznaczono następujące miejsca, których opisy następują:
Wielki Kanał: Widok z lotu ptaka na ogrody Wersalu z długim kanałem wodnym otoczonym alejami drzew. W oddali widoczny jest pałac w Wersalu oraz zabudowa miasta, a na pierwszym planie rozciągają się rozległe tereny zielone i lasy.
Ogrody: Widok z lotu ptaka na pałac w Wersalu i jego rozległe ogrody. Na pierwszym planie widać dziedziniec i baseny wodne przed pałacem, a dalej symetryczne partery ogrodowe, alejki oraz długi kanał ciągnący się w głąb krajobrazu. Całość otaczają rozległe tereny zielone i lasy.
Parter wodny: Widok na ogrody Wersalu z dużym basenem fontanny, z którego wznosi się strumień wody. Wokół zbiornika spacerują turyści po szerokich alejach. W tle widać rozległe ogrody oraz długi kanał wodny ciągnący się w głąb krajobrazu.
Jezioro Szwajcarskie: Widok na długi kanał wodny w ogrodach Wersalu, otoczony rzędami drzew po obu stronach. W oddali widoczny jest pałac w Wersalu oraz arkadowa budowla nad brzegiem wody. Nad krajobrazem rozciąga się jasne, błękitne niebo.
Oranżeria: Panoramiczny widok na ogrody Oranżerii w Wersalu z geometrycznymi parterami z niskich żywopłotów i drzewami w donicach ustawionymi w równych rzędach. W centrum znajduje się okrągły basen z wodą, a w tle widoczny jest długi staw oraz klasyczna architektura pałacowych budynków.
Południowy parter: Widok z lotu ptaka na pałac w Wersalu oraz jego ogrody z symetrycznymi parterami, basenami i alejami drzew. Obok ogrodów widoczny jest duży zbiornik wodny otoczony zielenią, a w tle rozciąga się miasto i rozległe lasy.
Pałac wersalski: Dziedziniec pałacu w Wersalu otoczony symetrycznymi skrzydłami budynku z czerwonej cegły i jasnego kamienia. Fasady zdobią rzeźby, balkony oraz złocone elementy dekoracyjne na dachu. Na środku znajduje się wejście z kolumnami i schodami prowadzącymi na dziedziniec, nad którym widać pochmurne niebo.
Fontanna Apolla: Fontanna Apolla w ogrodach Wersalu przedstawiająca mitologicznego boga na rydwanie ciągniętym przez konie wynurzające się z wody. Rzeźby z brązu znajdują się pośrodku basenu, a w tle widać długi kanał oraz aleje drzew i spacerujących ludzi.
Fontanna Latony: Fontanna Latony w ogrodach Wersalu z wielopoziomową kompozycją rzeźbiarską. Na szczycie znajduje się marmurowa figura Latony z dziećmi, a niżej rozmieszczone są złocone postacie ludzi i żab wokół basenu z wodą. W tle widać symetryczne alejki ogrodowe prowadzące w stronę długiego kanału.
Fontanna Neptuna: Widok na pałac w Wersalu od strony ogrodów z dużym basenem wodnym na pierwszym planie. Na brzegu znajduje się brązowa rzeźba mitologicznej postaci z dzieckiem, a w tle widać długą fasadę pałacu odbijającą się w wodzie. Wokół spacerują turyści pod jasnym, lekko zachmurzonym niebem.
Fontanna Smoka: Fontanna Smoka w ogrodach Wersalu z rzeźbą smoka walczącego z postaciami mitologicznymi i ptakami. Rzeźby znajdują się pośrodku basenu z wodą, w której odbijają się ich sylwetki. W tle widoczna jest aleja drzew i spacerujące osoby.
Północny parter: Aleja w ogrodach Wersalu z symetrycznie przyciętymi stożkowymi krzewami i kwietnikami po obu stronach ścieżki. Po środku spacerują turyści, a w tle widać fontannę oraz wysokie żywopłoty i rzeźby ogrodowe. Nad ogrodami rozciąga się jasne, lekko zachmurzone niebo.
Rozmiary ogrodu sprawiły, że nie można go było wypełnić tak licznymi elementami kulturowymi jak we włoskich ogrodach renesansowych, dlatego roślinność formowano geometrycznie, włączając ją w jednolity układ kompozycyjny. Wersal stał się dzięki temu wzorcowym przykładem francuskiego ogrodu regularnego, w którym monumentalna architektura pałacu harmonijnie łączy się z precyzyjnie zaprojektowanymi parterami i oranżerią.
Rozległość założenia wymagała rozbudowanego programu funkcjonalnego, który łączył strefy gospodarcze, rekreacyjne i kontemplacyjne. W obrębie ogrodu znajdowały się stawy rybne, sadzawki, oranżeria i sady, a także przestrzenie przeznaczone na rozrywki, takie jak zwierzyńce, teatry ogrodowe, trawniki, strzelnice oraz miejsca do gier i zabaw. Uzupełniały je obszary o charakterze wypoczynkowym i symbolicznym, między innymi groty, ermitaże, parnasy oraz prywatny ogród właściciela, które wzbogacały kompozycję o dodatkowe znaczenia i funkcje.
Podsumowanie
Barokowa sztuka ogrodowa stanowi jeden z najpełniejszych przejawów nowożytnego myślenia o przestrzeni jako strukturze podporządkowanej zasadom geometrii, osiowości i hierarchii, kształtowanej poprzez wprowadzenie nadrzędnej osi kompozycyjnej, wyprowadzonej z centralnych pomieszczeń pałacu i wpływającej na układ parterów, boskietów, kanałów wodnych oraz ciągów widokowych. Regularność geometryczna i powtarzalność form sprzyjały czytelności kompozycji oraz percepcji ogrodu jako uporządkowanej całości. Przestrzeń projektowano tak, aby umożliwiała zarówno ogląd panoramiczny z tarasów pałacu, jak i sekwencyjne doświadczanie wnętrz ogrodowych o zróżnicowanej skali i funkcji. Ogród francuski łączył statyczny ład z kontrolowaną dynamiką, osiąganą poprzez rytmiczne następstwo osi poprzecznych, gwiaździstych rozdroży i zróżnicowanych układów geometrycznych, a zarazem pełnił funkcję użytkową, reprezentacyjną i symboliczną. Jako przestrzeń manifestacji władzy wyrażał dominację człowieka nad naturą poprzez precyzyjne formowanie zieleni i podporządkowanie jej architektonicznemu porządkowi.