Podsumowanie w pigułce

Termin prehistoria odnosi się do całej historii ludzkości, która poprzedza wynalezienie systemów pisma ok. 3100 r. p.n.e. i prowadzenie pisemnych zapisów, a jest to niezwykle długi okres. Na potrzeby przeglądu historii sztuki podzieliliśmy go  na dwa: paleolityczny i neolityczny (stary kontra nowy, czyli koczowniczy i osiadły, „lityczny” od greckiego słowa oznaczającego kamień, ponieważ ludy te pracowały narzędziami kamiennymi). Dla Polski dodatkowo do okresu prehistorycznego zalicza się późniejsze epoki: brązu, żelaza, a także wpływów rzymskich oraz okres wędrówki ludów. Wynika to z faktu, że koniec prehistorii datuje się na wynalezienie pisma. W przeciwieństwie do regionów basenu Morza Śródziemnego, gdzie rozwinięte cywilizacje pozostawiły po sobie pisemne świadectwa, ziemie polskie były zamieszkiwane przez społeczności, które nie wytworzyły własnego pisma.

Około 2,5 mln lat temu w Afryce pojawił się Homo habilis (człowiek zręczny). Potrafił wytwarzać proste narzędzia kamienne. Następnie pojawił się Homo erectus (człowiek wyprostowany), który jako pierwszy opanował ogień i rozpoczął migracje poza Afrykę. Później pojawili się Homo neanderthalensis (człowiek neandertalski, neandertalczyk) i Homo sapiens (człowiek rozumny).

Historia sztuki prehistorycznej zaczyna się w epoce paleolitu (około 2,6 mln – 10 tys. lat p.n.e.), gdy człowiek prowadził koczowniczy tryb życia i utrzymywał się z łowiectwa i zbieractwa. Już w tym okresie pojawiły się pierwsze przejawy działalności artystycznej – rzeźby symboliczne i malarstwo naskalne. W neolicie (około 10 tys. – 2 tys. lat p.n.e.) człowiek osiadł, zaczął uprawiać ziemię i budować osady, co zaowocowało rozwojem architektury, kultu przodków oraz monumentalnych budowli megalitycznych. Epoka brązu (około 2 tys. – 700 r. p.n.e.) to czas pierwszych kultur metalurgicznych, w których rozwinęło się rzemiosło artystyczne i sztuka użytkowa. W epoce żelaza (od około 700 r. p.n.e. do IV wieku n.e.) pojawiły się bardziej złożone systemy społeczne, a sztuka służyła zarówno funkcjom praktycznym, jak i ideologicznym.

Człowiek w paleolicie prowadził koczowniczy tryb życia, zajmował się łowiectwem i zbieractwem. Żył w trudnych warunkach klimatycznych, przemieszczał się w poszukiwaniu zwierzyny. Każdy element upolowanego zwierzęcia wykorzystywano w pełni: mięso do jedzenia, skóry na odzież i namioty, poroże do produkcji narzędzi.

Narzędzia paleolityczne:

• oszczepy (z kamienia i kości),

• odłupki (do cięcia mięsa i roślin),

• pięściaki (kamienne młoty),

• otoczaki (uniwersalne narzędzia kamienne).

R74XHVHX1LNNB

Ilustracja przedstawia narzędzie kamienne z epoki paleolitu. Jest to obrobiony kamień, który pierwotnie służył siekiera. jego cztery różne ujęcia znajdują się na jednolitym, czarnym tle. Kamień posiada wyraźną strukturę powstałą w wyniku jego łupania, aby nadać mu ostrzejszą powierzchnię. W dolnej części trzeciego widoku znajduje się również kartka z opisem przedmiotu.

Na ziemiach polskich paleolit datuje się od ok. 500 000 do ok. 8000 p.n.e. Najstarsze przejawy obecności człowieka (np. w Trzebnicy czy Koziarni) mają charakter typowo użytkowy i pochodzą z kultury magdaleńskiejKultura magdaleńska kultury magdaleńskiej.

R9M72XAA2DDUK

Ilustracja ukazuje różne typy narzędzi krzemiennych, wykonanych głównie z lokalnego krzemienia jurajskiego. Podpisy interaktywne: 1. Ostrza i zgrzebła – narzędzia o wyraźnie retuszowanych krawędziach, prawdopodobnie służące do cięcia i skrobania mięsa lub obróbki skóry. 2. Odłupki z retuszem – fragmenty odbitych rdzeni, które zostały dodatkowo opracowane, by służyć jako proste narzędzia tnące. 3. Rdzenie – masywny materiał wyjściowy, z którego odłupywano mniejsze fragmenty narzędzi (odłupki i ostrza), widoczne są ślady eksploatacji. 4. Narosty patyny – na niektórych powierzchniach narzędzi można zauważyć ślady białoszarej patyny, co świadczy o długim czasie zalegania w osadach jaskini. 5. Widoczne retusze boczne – niektóre egzemplarze wykazują wyraźny, wielopłaszczyznowy retusz boczny, charakterystyczny dla technologii mustierskiej.

RBTDUKF7G1AJV

Ilustracja przedstawia sześć wyrobów z kości, ułożonych w pionie na ciemnym tle, jedna obok drugiej. Z jednej strony są zakończone owalnie, z drugiej są szpiczaste. Na ich powierzchni znajdują się nacięcia, tworzące geometryczne wzory.

Rzeźba paleolityczna

Rzeźba paleolityczna koncentrowała się głównie na przedstawieniach ludzkich i hybrydalnych – łączących cechy człowieka i zwierzęcia. Dominowały małe formy przenośne, wykonywane z dostępnych materiałów (kośćci mamuta, glina, kamień), często noszące ślady obróbki za pomocą narzędzi kamiennych i rogowych.

Rzeźby często miały charakter rytualny, magiczny i cechowała je symbolika związana z płodnością, czego przykładem są tzw. figurki Wenus (najbardziej znaną jest Wenus z Willendorfu) – kobiece sylwetki o wyolbrzymionych cechach płodności, pozbawione detalu twarzy i kończyn. Były związane z płodnością, magią łowiecką lub kultami przodków. Rozwijała się także rzeźba antropomorficzna, np. Człowiek‑Lew z  Hohlenstein‑Stadel, cechująca się wyważonymi proporcjami. Część figurek pełniła również funkcje amuletów, o czym świadczą otwory umożliwiające ich zawieszenie (Wenus z Hohle Fels).

Technika rzeźbiarska opierała się głównie na żłobieniu, wygładzaniu, ryciu oraz wypalaniu (w przypadku rzeźb ceramicznych, jak Wenus z Dolních Věstonic).

Paleolityczne figurki

RVAQU4QREET6R

Ilustracja przedstawia rzeźbę paleolityczną człowieka‑lwa. jest w pozycji stojącej, ma głowę lwa i szerokie barki, masywny tułów oraz nogi człowieka. Głowa postaci jest skierowana przed siebie. Fotografia rzeźby ukazana jest na ciemnoszarym tle.

R87H6V6TCBUNR

Ilustracja ukazuje Wenus z Hohle Fels. Jest to niewielka rzeźba przedstawiająca kobietę, wykonana z kości mamuta. Postać ma wyraźnie wyeksponowane cechy kobiecości: duże piersi, szeroki brzuch i szerokie biodra. Wenus z Hohle Fels nie ma głowy. W jej miejscu znajduje się zakrzywienie, sugerujące, że mogła być noszona jako talizman lub amulet.

R97GH5F84RV37

Ilustracja przedstawia ceramiczną figurę Czarnej Wenus z Dolních Věstonic. Jest to figura nagiej kobiety bez zaznaczonych cech twarzy, bez rąk, z widoczną częścią udową nóg (powyżej kolan), z  wyeksponowanymi biodrami i piersiami.

R969EDZLR7MEU

Ilustracja ukazuje Wenus z Willendorfu. Jest to mała, kamienna figura przedstawiająca kobietę o wyolbrzymionych niektórych elementach ciała. Ma powiększony brzuch, piersi. Wenus nie posiada wyraźnych rysów twarzy, a jej głowa jest w pełni zakryta przez falujące, zgeometryzowane włosy lub nakrycie głowy. Nogi kobiety kończą się poniżej kolan, są skrócone. Jej ramiona są również mocno uproszczone i zredukowane.

R19DUPKD8PJ9L

Ilustracja przedstawia Wenus z Laussel. Jest to płaskorzeźba ukazująca kobietę w pozycji frontalnej. Ma wyraźnie uwydatnione cechy ciała, takie jak duży brzuch, szerokie biodra, pełne piersi i pośladki. Postać nie ma szczegółów twarzy ani stóp. Lewa ręka spoczywa na brzuchu, a w prawej trzyma róg z 13 nacięciami. Rzeźba jest reliefowa, częściowo wypukła, gładka w niektórych miejscach, szczególnie w rejonie rąk, z wyraźnymi wypukłościami na piersiach, brzuchu i biodrach.

Malarstwo jaskiniowe

Malarstwo jaskiniowe stanowi najstarszą formę złożonej ekspresji wizualnej człowieka, łącząc funkcję symboliczną, rytualną i estetyczną.

Malowidła w jaskini Chauvet w południowej Francji – datowane na ok. 36 500–26 000 lat p.n.e. – ukazują wyrafinowanie techniczne i artystyczne twórców paleolitycznych, burząc mit o prymitywizmie sztuki prehistorycznej.

Artyści z Chauvet posługiwali się naturalnymi pigmentami – węglem drzewnym, ochrą czerwono‑żółtą – i korzystali z różnorodnych technik: pędzla, palców, dmuchania pigmentu przez rurki, a także polerowania i skrobania skały. Ich działania były celowe i zaplanowane – nie były to przypadkowe ślady, lecz świadome kompozycje, często złożone i wielowarstwowe.

Dominującym tematem były zwierzęta, zarówno drapieżne (lwy, niedźwiedzie), jak i roślinożerne (konie, jelenie, bizony). Artyści operowali konturem, światłocieniem i rytmem, by oddać ruch, dynamikę i ekspresję. Zamiast statycznych figur, tworzyli kompozycje pełne napięcia i dramaturgii – jak na Panelu Nosorożców, gdzie postacie zdają się ścierać w konfrontacji.

Twórczość ta odznaczała się również świadomością przestrzeni: wypukłości skał wykorzystywano do podkreślenia formy ciała lub głębi sceny. Szczególna rola przypisywana była obserwacji i syntezie natury, nie jej dosłownemu kopiowaniu – końskie głowy z Panelu Koni stanowią przykład rytmicznej stylizacji i głębokiego wyczucia formy.

R1LPPEL6HBQ7O

Ilustracja ukazuje boczną ścianę groty Chauvet, na której znajdują się przedstawienia zwierząt. Centralne miejsce zajmują wizerunki koni, nosorożców i bawołów. Zwierzęta nakreślono wyrazistą czarną kreską, a niektóre z nich podkreślono subtelnym cieniowaniem. Sylwetki zwierząt są ułożone jedna nad drugą lub częściowo na siebie zachodzą, co buduje wrażenie ruchu i dynamizmu.

R9PZD8G3K7AM3

Ilustracja przedstawia fragment słynnego Panelu Koni z jaskini Chauvet. Ukazuje trzy ułożone po skosie głowy koni, narysowane wyrazistym, grubym konturem, który wypełniono subtelnym rysunkiem równomiernie pokrywającym wypełnienie. Każdy z wizerunków ma nieco inną mimikę: koń u dołu unosi głowę wyżej niż pozostałe, z lekko otwartym pyskiem i otwartymi oczami, drugi ma większą głowę zwróconą nieco w dół i przymknięte powieki, a najbardziej pochylony, trzeci koń, ma zamknięte oczy. Krótkie, skośne pociągnięcia rysują zarys grzywy, a tło stanowi naturalna, spękana powierzchnia skały.

R1ZOTHHCG7CKP

Ilustracja przedstawia fragment ściany jaskini Chauvet ozdobiony wizerunkami nosorożców. Zwierzęta są skierowane w lewą stronę. Nosorożce ukazano w ruchu – ich ciała są lekko pochylone do przodu, a rogi mocno zaznaczone. Niektóre nosorożce częściowo nachodzą na siebie, jakby tworzyły zwartą grupę. Kontury zwierząt są mocne i płynne, doskonale oddają masywność ich ciał i charakterystyczne krótkie szyje oraz niewielkie głowy z wyeksponowanymi rogami. Tło, stanowiące skała o nierównej powierzchni, z  pęknięciami i wypukłościami.

RAVOKOQTM6KKV

Ilustracja przedstawia fragment ściany jaskini Chauvet - tzw. Panel lwów. Ukazuje kilka sylwetek lwów w ruchu, przemieszczających się w lewą stronę. Lwy przedstawiono bez grzyw, co sugeruje, że są to lwice. Sylwetki obwiedzione są silnym konturem i wypełnione delikatnym rysunkiem. Zwierzęta częściowo nachodzą na siebie. Ich głowy są wyraźnie podkreślone. Po lewej stronie znajdują się inne zwierzęta, wśród nich nosorożec, koń i prawdopodobnie hipopotam. Ich ułożenie sprawia wrażenie, że uciekają przed stadem lwów. Tłem jest chropowata i nierówna powierzchnia skały.

Altamira

Malarstwo z jaskini Altamira, powstające na przestrzeni kilkunastu tysięcy lat (ok. 36 000–14 000 p.n.e.), stanowi jeden z najwspanialszych przykładów prehistorycznego malarstwa jaskiniowego. Cechuje je wysoki poziom realizmu i świadome wykorzystanie efektów światłocieniowych – cieniowanie, różnicowanie koloru, wydobywanie formy poprzez kontur i modelunek, a także wykorzystanie wypukłości skalnych jako naturalnej rzeźby tła. Zwierzęta, takie jak bizony, jelenie, konie nie tylko przedstawiono w ruchu i w dynamicznych pozach, ale także z zachowaniem zgodności anatomicznej.

Altamira to miejsce, gdzie po raz pierwszy rozpoznano elementy perspektywy, a więc próbę świadomego przedstawienia głębi przestrzeni. Dzięki rozmieszczeniu zwierząt w różnych układach i w perspektywie kulisowej  uzyskano efekt malarskiego iluzjonizmu.

R1B22DX4P3FMC

Ilustracja przedstawia schemat "Asocjacja zwierząt w dużym panelu Jaskini Altamira" wykonany według paradygmatu Leroi‑Gourhana. Na schemacie ukazującym rysunek zwierząt zaznaczony został układ malowideł w jaskini i podzielony kolorami. Kolorem żółtym obwiedzione są bizony, czerwonym - konie, a różowym - dziki i jelenie.

RQB26HNA8C262

Ilustracja ukazuje wnętrze jaskini w Altamirze. Sufit zawiera wiele malowideł w kolorach czerwieni, ochry oraz żółcieni. We wnętrzu ustawione są lampy oraz wydzielone wejście dla zwiedzających.

R12SCZ23F49RM

Ilustracja interaktywna ukazuje fragment sklepienia z Bizonami w jaskini Altamira w Hiszpanii. Przedstawia widok na kilka wizerunków zwierząt, namalowanych na nierównej powierzchni skalnej. Jeden bizon został ukazany w pozycji stojącej, skierowany jest w lewą stronę, pozostałe są ujęte w zróżnicowanych, skręconych pozach.

RUGNXDC8HTDKS

Malowidło na ścianie w jaskini przedstawia stojącego bizona, skierowanego w prawą stronę. Jego masywne ciało wypełniono ciepłą, czerwoną ochrą. Bizon odwiedziony jest ciemnym konturem. Cienką warstwą czerni został również podkreślony brzuch z owłosieniem oraz głowa zwierzęcia i nogi. Bizon ma charakterystyczny, lekko wygięty w łuk róg oraz szeroko otwarte oko. Tło stanowi ściana skały z widocznymi naturalnymi spękaniami i nierównościami.

R1G35L2L9326M

Ilustracja przedstawia prehistoryczne malowidło ukazujące dużego jelenia bez poroża. Zwierzę ukazane jest z boku, w pozycji stojącej, z głową skierowaną w prawo. Jeleń ma długi tułów, głowę wyciągniętą do przodu z krótkimi uszami i  mocno zarysowaną dolną linią szyi. Nogi zwierzęcia są krótkie i cienkie. Całe ciało wypełnione jest jednolitym, głębokim, ciepłym czerwono‑brązowym kolorem i obrysowane delikatnym czarnym konturem. Tło stanowi jasniejsza, żółto‑czerwona powierzchnia skały. Widać na niej liczne pęknięcia i linie, które biegną w różnych kierunkach.

RD5F775DKFLC8

Ilustracja przedstawia malowidło z jaskini Altamira ukazujące dzika dzika. Zwierzę ukazane jest z profilu, z głową skierowaną w prawo. Jego sylwetka jest masywna , a ciało wydłużone. Ma krótko osadzoną głową i krótkie kończyny. Ciało dzika zostało wypełnione intensywnym, czerwonym pigmentem. Od powierzchni skały odcina je wyrazisty, czarny kontur. Po lewej stronie malowidła widoczna jest tylna część (zad) bizona. Zachowany fragment przedstawia jego fragment tułowia oraz tylne nogi. Po prawej stronie dzika znajduje się sylwetka leżącego lub zwiniętego w pozycji odpoczynku bizona. Tłem jest spękana skała o jaśniejszym, żółtoczerwonym odcieniu.

Jaskinia Lascaux, odkryta w 1940 roku w dolinie Vézère (Francja), datowana na ok. 21 000 lat p.n.e., zawiera ponad 2000 przedstawień. Prace wykonano pigmentami naturalnymi (ochra, mangan, węgiel), przy użyciu pędzli, palców, tamponów oraz techniki rozpryskiwania. Styl artystyczny w Lascaux charakteryzują: dynamika kompozycji, wykorzystanie naturalnych wypukłości skał, efekt światłocienia i celowe deformacje sylwetek w celu podkreślenia ruchu. Dominują przedstawienia zwierząt: koni, turów, jeleni, bizonów i nosorożców.

W tzw. Sali Byków występują nakładające się figury w rytmicznych układach. Z kolei scena z Szybu Martwego Człowieka – jedyna z udziałem postaci ludzkiej – przedstawia martwego bizona, człowieka o ptasiej głowie i ptaka na tyczce. Uważana jest za przykład sceny symbolicznej i rytualnej.

RQ9913E2NC3VG

Zdjęcie ukazuje fragment Sali Byków w jaskini Lascaux we Francji. Przedstawia wnętrze z wąskim przejściem i znajdującymi się na sklepieniu malowidłami monumentalnych sylwetek zwierząt, wśród których dominują wielkie byki. Byki przedstawione są w ruchu – w dynamicznych pozach, z nisko opuszczonymi głowami i mocno zaznaczonymi rogami. Tło wypełniają mniejsze sylwetki innych zwierząt, głównie koni i jeleni. Zwierzęta obwiedzione są czarnym konturem wypełnianym barwnymi plamami czerwieni i ochry. Ich wizerunki nakładają się.

RTFH5LTFLOCEU

Ilustracja ukazuje fragment jaskini Lascaux - lewą ścianę w Sali Byków. Wnętrze jaskini jest oświetlkone w taki sposób, że eksponuje się główne malowidło z dużymi bykami po lewej i prawej stronie. Zwierzęta wykonane są technika konturową. Mają potężne sylwetki z długimi, zakręconymi rogami. Skierowane są naprzeciw siebie. Między bykami, w centralnej części malowidła, znajduje się stado koni pędzących w prawo. Ich sylwetki ukazane są w różnych pozach, podkreślających ruch, a ciała wypełnione ciemnobrunatnym i czerwonym pigmentem. Konie te nachodzą ba byli, częściowo je zasłaniając. Pomiędzy końmi ukazane zostały także jelenie, również ukazane w ruchu. Górna i dolna część jaskini jest zacieniona.

RF5Q3E3R5UN5T

Zdjęcie przedstawia fragment malowideł w Sali Byków w jaskini Lascaux. Na ilustracji dominuje monumentalna sylwetka byka, ukazanego w dynamicznej pozie. Byk ukazany jest w pełnym profilu, zwrócony w lewo. Zwierzę jest potężne, z wyraźnie zaokrąglonym brzuchem i szerokimi. Rogi ma mocno zaznaczone, wygięte, podkreślające siłę. Poniżej ukazane są inne zwierzęta. Są mniejsze i ukazują jelenie i konie. Całość kompozycji jest dynamiczna.

RXCMDTBGKCQPR

Zdjęcie ukazuje monumentalne malowidło ścienne z jaskini Lascaux, przedstawiające wielkiego byka. Zwierzę ukazane jest z profilu, zwrócone w lewą stronę. Jego potężne ciało wypełnia niemal całą przestrzeń kadru. Sylwetka byka jest masywna, muskularna. Głowa byka uniesiona jest lekko ku górze, z mocno zarysowanymi, wydatnymi rogami. Ciało byka określone jest konturem. Poniżej, pod nogami byka, znajdują się mniejsze przedstawienia czerwonego byka oraz konturowo wykonanych, biegnących jeleni. Tło ilustracji tworzy naturalna, nierówna faktura skały.

RDB2AC1L1MDJA

Ilustracja ukazuje fragment malowidła w Lascaux z wizerunkiem galopujących koni. Konie są ukazane w ruchu, mają zróżnicowane pozy podkreślające dynamikę, ich nogi oderwane są od podłoża, a szyje wyciągnięte. Konie na pierwszym planie namalowane są w głębokiej czerni. Koń na drugim planie posiada wyrazisty kontur , a w jego ubarwieniu dominuje ochra. Za końmi widoczny jest fragment byka. Tłem malowidła jest powierzchnia skały.

RHCEM5TOVR8VV

Ilustracja przedstawia fryz Jeleni z jaskini Lascaux. Kompozycja ukazuje cztery głowy jeleni ułożone po skosie od lewego dolnego do prawego górnego rogu. Wykonane są za pomocą operowania konturem. Sprawiają wrażenie, jakby miały wynurzone głowy podczas przeprawy wodnej. Szczególną uwagę przyciągają rozbudowane poroża, wyraźnie zaakcentowane i dekoracyjnie rozbudowane.

R11BMQSMEUH34

Na ilustracji ukazane jest malowidło przedstawiające konia z Lascaux. Zwierzę jest ukazane z profilu – widzimy jego całe ciało od boku, zwrócone w prawo. Koń ukazany jest w ruchu, szyja smukła i proporcjonalna, lekko wyciągnięta do przodu, a głowa niewielka. Grzbiet zwierzęcia jest zaokrąglony, przechodzący w wydatny zad, a ogon opuszczony w dół. Powierzchnia ciała konia pokryta jest dwoma głównymi kolorami: ciepłą żółcią i czernią. Obrys ciała konia tworzy kontur i nie jest zamknięty linią wokół całej sylwetki. Tłem malowidła jest skała.

RPP5Z4RSKQDNP

Na zdjęciu znajduje się słynna scena z tzw. Szybu Martwego Człowieka w jaskini Lascaux – jedno z najbardziej tajemniczych i intrygujących przedstawień sztuki paleolitycznej. W centrum kompozycji widzimy człowieka, ukazanego w bardzo uproszczonej, schematycznej formie. Postać leży na plecach, z rękami rozpostartymi na boki i sztywnymi nogami wyciągniętymi ku przodowi. Sylwetka człowieka jest zarysowana prostymi, kanciastymi liniami, a jego głowa zakończona jest wyraźnie zaznaczonym, ptasim dziobem lub maską – nie przypomina realistycznego przedstawienia twarzy. Wydaje się, że człowiek ten jest martwy lub nieprzytomny, co sugeruje jego bezwładna, nieruchoma pozycja. Tuż obok człowieka stoi ogromny, potężny bizon. Bizon przedstawiony jest dynamicznie – jego głowa opuszczona jest w dół, rogi groźnie wymierzone w stronę leżącej postaci. Sylwetka zwierzęcia jest masywna, z szerokim grzbietem, rozbudowanymi barkami i mocnymi nogami. Z jego brzucha wystaje krótka, prosta linia – interpretowana często jako włócznia lub rana, która może symbolizować śmiertelne zranienie zwierzęcia. Pod bizonem i obok człowieka narysowano dodatkowo długą, cienką linię zakończoną czymś w rodzaju kija lub włóczni, być może jest to broń, która spowodowała ranę zwierzęcia lub rekwizyt rytualny. W górnej części sceny, nieco na prawo, widzimy jeszcze ptaka siedzącego na długim kiju lub słupie. Ptak ma wyraźnie zaznaczony dziób i rozłożyste skrzydła. Jego obecność wprowadza dodatkowy, symboliczny wymiar do całej kompozycji – możliwe, że symbolizuje duszę, życie po śmierci albo element szamańskiego rytuału. Tło ilustracji tworzy nierówna, szorstka powierzchnia skały, w naturalnych odcieniach beżu i szarości, z delikatnymi przebarwieniami i zagłębieniami. Naturalna faktura ściany podkreśla dramatyzm sceny i nadaje jej głębię przestrzenną. Cała scena emanuje napięciem i tajemnic.

Rewolucja neolityczna (ok. 10 000–2000 p.n.e.)

Neolit przyniósł fundamentalne zmiany cywilizacyjne – przejście od gospodarki zbieracko‑łowieckiej do rolnictwa i hodowli. Ludność zaczęła osiedlać się na stałe, zakładając pierwsze osady w dolinach rzek. Rozwinęły się rzemiosła: tkactwo, garncarstwo, obróbka kamienia. Te przemiany stworzyły warunki dla rozwoju architektury i sztuki użytkowej, kultowej.

Architektura

Osadnictwo i budownictwo mieszkalne

W neolicie pojawiły się pierwsze osiedla. Domy budowano z suszonej cegły, gliny i drewna. Charakterystycznym przykładem jest Çatal Höyük (ok. 7500–5700 p.n.e., Turcja). Osada posiadała zwartą zabudowę bez ulic, przemieszczano się po dachach, a do wnętrz wchodzono przez otwory w stropach. Domy miały prostokątne izby, często bogato dekorowane malowidłami i wyposażone w ołtarze, co świadczy o silnym przenikaniu sfery codziennej i sakralnej. Szczątki zmarłych składano pod podłogami, a ich czaszki bywały pokrywane tynkiem i malowane – być może jako forma kultu przodków.

R1OC7MSSNGM3S

Fotografia przedstawia widok z góry na Çatalhöyük. Na pierwszym planie znajdują się ruiny, które pozostały po domach. Mają one grube mury i kształty nieregularnych prostopadłościanów. Za ruinami stoją ludzie i przyglądają się pozostałościom osady. Za nimi widać przeszkloną konstrukcję osłaniającą zabytek.

R1N5M45AVDVQL

Ilustracja przedstawia rekonstrukcję Çatal Hüyük. Jest to przestrzenna konstrukcja z kamiennych bloków, podzielona masywnymi ścianami. Wewnątrz ustawione są blokowe obiekty pokryte płaskimi dachami.

R1U81H2FFVNOA

Zdjęcie przedstawia wnętrze domu z Çatalhöyük. Na białych ścianach domu znajdują się malowidła przedstawiające duże ptaki i ludzi, którzy są przez nie atakowani. Kształt ptaków jest schematyczny, mają one rozłożyste, ogromnych rozmiarów skrzydła. Poniżej znajdują się sylwetki osób bez głów, zazwyczaj w pozycjach siedzących. Kolorystyka jest zdominowana przez czerwień. W podłodze domu znajduje się wgłębienie, w którym ułożony jest ludzki szkielet.

RFOX6RZ4OCFHZ

Fotografia przedstawia malowidło z Çatalhöyük. Jest to scena polowania, na której grupa myśliwych atakuje tura. Tur przedstawiony jest we fragmencie, znajduje się po lewej stronie, wyróżnia się wielkością. Namalowany został w czerwonawych odcieniach. Po prawej stronie, w górnym rogu, w jego kierunku zmierza schematycznie namalowana grupa myśliwych. Ukazani są w dynamicznych pozach i namalowani zostali w odcieniach czerni i szarości.

R7NPCEOLMPXNX

Ilustracja przedstawia współczesną rekonstrukcję malowidła ściennego z Çatalhöyük. Centralnym elementem jest znajdujący się po lewej stronie tur, wyróżniający się dużymi rozmiarami. Ma wyraźnie zaznaczone rogi i jest masywny. Tur namalowany jest w ciemnoczerwonym kolorze. Lewą stronę wypełnia grupa myśliwych. Jest przedstawiona w ruchu, z różnymi oszczepami, maczugami i inną bronią. Wszystkie ukazane zostały w ruchu. Ich sylwetki są uproszczone, namalowane w odcieniach czerwieni i czerni. Tło ilustracji jest jasne, z odcieniami koloru żółtego, szarości.

R3NDTCGHSD2U1

Ilustracja przedstawia rzeźbę Kobiety‑Matki wykonanej z gliny. Ukazuje postać kobiety siedzącej na tronie pomiędzy dwoma lampartami. Jej nogi są rozstawione, a ręce oparte na głowach kotów. Kobieta jest masywna, otyła, ma wyraźnie powiększone piersi i szerokie biodra. Jej twarz jest opracowana schematycznie, nie posiada wyraźnych rysów. Pod postacią kobiety znajduje się okrągły kształt. Rzeźba ukazana jest na czarnym tle.

Architektura sakralna i monumentalna

Najstarszym znanym ośrodkiem kultowym jest Göbekli Tepe (ok. 9500–7500 p.n.e., Turcja). Stanowił on kompleks kamiennych platform i masywnych monolitówMonolitmonolitów w kształcie litery T, ułożonych w okręgi. ReliefyReliefReliefy przedstawiające zwierzęta (węże, ptaki, dziki, byki) miały wymowę rytualną. Budowla nie miała funkcji mieszkalnej, a jej charakter sakralny czyni ją jednym z pierwszych znanych przykładów architektury religijnej.

R7GQU8X7FL3AP

Fotografia ukazuje Widok na kamienny krąg Göbekli Tepe w Turcja. Jest to widok z góry. W centrum tego znajduje się kilka zagłębień w ziemi z usytuowanymi kamiennymi kręgami. Niektóre z nich są szorstkie, pokryte wgłębieniami i wypukłościami, inne gładsze. Kamienie otoczone są kręgiem z ułożonych mniejszych kamieni. Przypominają mur.

R1EH48TTNA3UF

Fotografia przedstawia reliefy z Göbekli Tepe. Jest to pionowy blok kamienny. Na nim wyryte są jeden pod drugim reliefy ukazujące tura, lisa i żurawia. Tur ma wyraźnie zaznaczone rogi i masywną sylwetką. Lis został ukazany w ruchu. Ma smukłe ciało i długi ogon. Żuraw ma długa szyję. Tłem za blokiem jest kamienne podłoże.

R181OZO7OGE5F

Fotografia przedstawia filar, na którym znajduje się rzeźba krokodyla. Zwierzę jest skierowane głową w dół, ma lekko zawinięty ogon. Pod nim znajduje się dzik. Skierowany jest w lewą stronę i ucieka przed zmierzającego w jego stronę krokodyla. Tło po prawej stronie wypełniają kamienie.

R4KHG4V5QANHC

Ilustracja przedstawia głowę zwierzęcia, prawdopodobnie lamparta. Zwierzę na otwartą paszczę z widocznym uzębieniem.

R1U2TA27Q5A66

Ilustracja przedstawia figurkę dzika. Zwierzę ukazane jest w pozycji stojącej z głową wysuniętą przed siebie i mocno podkreślonymi kłami.

Architektura megalityczna

Od ok. 4000 r. p.n.e. rozwijała się monumentalna architektura megalitycznaMegalitmegalityczna w Europie Zachodniej:

• MenhiryMenhirMenhiry – pojedyncze, pionowe głazy, prawdopodobnie o funkcji rytualnej lub orientacyjnej.

• DolmenyDolmenDolmeny – konstrukcje grobowe z płaskimi płytami wspartymi na pionowych blokach.

R1TO5EU1ECVMT

Fotografia przedstawia przykład menhiru. Jest to masywny, wbity w ziemię pionowy kamień o gęstych żłobieniach i wzdłuż popękany. Menhir usytuowany na trawie, przy polu porośniętym zielonymi uprawami. W tle, wzdłuż horyzontu rozciąga się las. Górną część zdjęcia widoczne jest błękitne niebo.

R1VTKUDDAC63C

Fotografia przedstawia dolmen Poulnabrone w Burren w Irlandii. Składa się on z trzech pionowych chropowatych kamieni, na których ułożony jest jeden duży, płaski kamień leżący poziomo. Na kamieniach znajdują się ślady erozji. Niektóre z nich porośnięte są mchem. Dolmen usytuowany jest na zazielenionym, rozległymi pagórkowatym terenie. Na horyzoncie widać niskie drzewa. Niebo nad dolmenem jest błękitne, z delikatnymi białymi chmurami.

Najsłynniejszym przykładem architektury megalitycznejMegalitmegalitycznej jest Stonehenge (Anglia, ok. 3000–1500 p.n.e.), kromlechKromlechkromlech z kamiennych pierścieni złożony z menhirówMenhirmenhirów i dolmenówDolmendolmenówkromlechówKromlechkromlechów. Budowla ta, powstająca w trzech etapach, ukazuje wysoki poziom organizacji społecznej i technologicznej ówczesnych wspólnot. Konstrukcja wskazuje na powiązania z obserwacjami astronomicznymi (przesilenia). Obiekt pełnił funkcje rytualne i prawdopodobnie kalendarzowe oraz pogrzebowe.

R1UUKD4V53Q9L

Fotografia przedstawia Stonehenge w Anglii. Widok ukazuje panoramiczny widok na kamienny krąg. Budowla składa się z dużych pionowych bloków kamiennych (megalitów), niektóre z nich połączone są poziomymi belkami kamiennymi, tworząc charakterystyczne konstrukcje składające się z  dwóch pionowych kamieni i ułożonego na nich poziomego głazu. Bloki mają chropowatą powierzchnię i nieregularne krawędzie. Trawa wokół konstrukcji jest przystrzyżona, pożółkła. W tle widoczna jest otwarta, zielona przestrzeń z lasem na horyzoncie, a niebo jest ciemnoniebieskie i zachmurzone.

RMRP85SRV4CA8

Schematyczny plan obszaru Stonehange w postaci rozmieszczenia czarnych punktów na zielonym tle, widziany z  góry.

W neolicie na ziemiach polskich (ok. 5500–2000 p.n.e.) zaczęły kształtować się zróżnicowane kultury neolityczne, związane z rozwojem rolnictwa, hodowli zwierząt oraz rzemiosła. W tym czasie, dzięki osiadłemu trybowi życia, zaczęły powstawać pierwsze trwale osady i narzędzia, a rozwój technologii, zwłaszcza garncarstwa, stanowił kluczowy element w kształtowaniu tych kultur.

• Kultura lendzielska (ok. 5000‑4000 p.n.e.): wysoki poziom obróbki kamienia, wytwarzanie narzędzi rolniczych niezbędnych do uprawy roli i hodowli zwierząt.

• Kultura ceramiki wstęgowej rytej (ok. 5500–4500 p.n.e.): prowadzenie osiadłego trybu życia, rozwój rolnictwa, hodowli zwierząt, funkcje użytkowe i obrzędowe naczyń dekorowanych wzorami w formie żłobionych wstęg.

• Kultura pucharów lejkowatych (ok. 4400–2900 p.n.e.): naczynia stożkowate rozszerzone przy wlewie (w górnej części), ceramika zdobiona geometrycznymi wzorami, rytowana, tłoczona lub gładka.

• Kultura amforAmforaamfor kulistych (ok. 3100–2700 p.n.e.): dolina Wisły i wschodnia Polska, gospodarka pasterska, handel z innymi kulturami, naczynia kuliste, używane w rytuałach pogrzebowych i religijnych.

• Kultura ceramiki sznurowej (ok. 3000–2000 p.n.e.): przejściowa pomiędzy neolitem a epoka brązu, dekoracja naczyń odciskami sznura tworzącymi wzory.

R1R6OUU1U8LU7

Na ilustracji znajduje się ekspozycja muzealna przedstawiająca zabytki archeologiczne związane z kulturą lendzielską, należącą do kręgu kultur neolitycznych. Obiekty ułożone są na jutowym materiale i oznaczone numerami ekspozycyjnymi dokumentują rozwój techniki w epoce kamienia gładzonego. W dolnej części zdjęcia znajdują się drobniejsze narzędzia krzemienne. Obok nich leży duży, gładko wypolerowany topór kamienny. W środkowej części eksponowane są topory i młoty z otworem trzonowym. W górnej partii zdjęcia dostrzec można fragmenty naczyń glinianych, częściowo wypalonych, o prostej ornamentyce, a także małe paciorki lub kulki gliniane.

R1OHJBCENORG4

Fotografia ukazuje naczynie ceramiczne pochodzące z okresu neolitu, należące do ceramiki wstęgowej kłutej. Naczynie ma formę pękatego wazonu z wyraźnie zaznaczoną szyjką, rozszerzającym się brzuścem i lekko rozchodzącym się brzegiem. Powierzchnia ceramiki ozdobiona została charakterystycznym ornamentem wykonanym techniką nakłuwania lub rycia, Układają się one w regularne, geometryczne wzory w postaci trójkątów i ukośnych linii ułożonych w pasy. Na powierzchni widoczne są pęknięcia i linie sklejeń.

REM5F83HDE62X

Na zdjęciu widoczna jest muzealna gablotka z eksponatami archeologicznymi, prezentująca naczynia ceramiczne i narzędzia krzemienne z okresu neolitu, związane z kulturą pucharów lejkowatych. W przedniej części gabloty umieszczono też ziarna zbóż oraz kłosy, co wskazuje na znaczenie rolnictwa w gospodarce społeczności tej kultury. Obok nich znajduje się zestaw narzędzi, być może używanych do cięcia lub skrobania. Za nimi znajdują się pękate naczynia. Są zróżnicowane pod względem kształtów i wielkości — znajdują się tu zarówno duże, pękate formy, jak i mniejsze kubki czy wazy. Część naczyń została zrekonstruowana z fragmentów – widoczne są linie sklejeń, wypełnione białą masą konserwatorską. Powierzchnia ceramiki miejscami ozdobiona jest rytymi wzorami geometrycznymi, choć nie wszystkie naczynia noszą ślady dekoracji.

RUE92RQX2VSFF

Na ilustracji ukazana jest duża gliniana amfora o kulistym kształcie, ustawiona na jasnobrązowym podłożu, na tle kamienno‑ceglanej ściany. Naczynie nosi ślady uszkodzeń i zostało zrekonstruowane – widoczne są liczne pęknięcia, które zostały sklejone, a linie napraw są podkreślone jasnym (białym) wypełnieniem, co wskazuje na konserwację archeologiczną. Brzeg amfory jest lekko nieregularny, co może wynikać z uszkodzeń lub naturalnego zużycia.

RMGSM5KL9C9ZP

Zdjęcie przedstawia ekspozycję muzealną z zabytkowymi naczyniami glinianymi, umieszczonymi w oszklonej gablocie. Pochodzą one z tzw. kultury ceramiki sznurowej, co potwierdza podpis przy jednym z naczyń: „Naczynia kultury ceramiki sznurowej”. Są to naczynia prehistoryczne, wykonane ręcznie z gliny i ozdobione charakterystycznym ornamentem odciskanym za pomocą sznurka. Na fotografii znajduje się kilka typów naczyń. Z przodu po lewej stronie ustawione jest naczynie z szerokim wylewem i ozdobnymi żłobieniami. Obok – nieco większe, bardziej pękate naczynie z bogatym ornamentem sznurowym, a z tyłu po prawej – większe naczynie z grubszymi ściankami i śladami użytkowania. Po prawej stronie z przodu znajduje się mniejsze naczynie również zdobione sznurowo, fragment glinianej płytki z ostrzami krzemiennymi, podpisany jako „Wióry krzemienne”.

Epoka brązu (w Polsce ok. 2300/2200 –ok. 700 p.n.e.) przyniosła rozwój nowych form rzemiosła artystycznego i produkcji metalurgicznej. Brąz, będący stopem miedzi i cyny, wykorzystywano w produkcji narzędzi, broni, ozdób oraz przedmiotów codziennego użytku. W tym okresie zaczęto tworzyć biżuterię, jak bransolety, szpile, diademy, a także dekoracyjną ceramikę, która świadczy o rosnącym znaczeniu estetyki i prestiżu społecznego.

Kultura łużycka (ok. 1500–500 r. p.n.e.)

• zasięg obejmował m.in. Śląsk, Małopolskę, Łużyce

• prowadzenie osiadłego trybu życia, opartego na rolnictwie i hodowli

• osiedlanie się w grodach o charakterze obronnym

• rozwój rzemiosła - wyroby z brązu

Biskupin – przykład osady łużyckiej

• jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce, odkryte w 1934 roku

• charakterystyczne elementy urbanistyczne, takie jak drewniane wały obronne, domy mieszkalne, a także systemy komunikacyjne i obronne

• gród starannie zaplanowany, z wałami obronnymi, ulicami okrężnymi i poprzecznymi, a także centralnym placem zebrań

RVQ6GR4OPTXQX

Fotografia przedstawia zrekonstruowaną część obronnej osady kultury łużyckiej w Biskupinie, widzianą od strony jeziora. Na pierwszym planie znajduje się powierzchnia jeziora. W oddali rozciąga się widok na drewnianą palisadę, zbudowaną z pionowo ustawionych, zaostrzonych na końcach bali. Do osady prowadzi brama, a nad ogrodzeniem wystają dachy chat z dwuspadowymi strzechami. Sceneria otoczona jest roślinnością – w tle widoczna jest linia drzew porastających brzeg jeziora.

RT3S7ELF6F7FG

Ilustracja przedstawia rekonstrukcję bramy osady w Biskupinie. W centrum znajduje się drewniana prostokątna brama o masywnej konstrukcji. W dolnej części zbudowana jest z pionowych bali Górną kryje słomiana strzecha. Po obu stronach bramy ciągną się drewniane palisady — wysokie ogrodzenie z zaostrzonych pali, wbitych w ziemię. Dolna ich część składa się z poziomych bali, a górna z pionowych. Do bramy prowadzi drewniany pomost z poręczami. Scena znajduje się na otwartej przestrzeni pod jasnym, błękitnym niebem.

R1LRVBSD4B8S4

Fotografia przedstawia widok na rekonstrukcję osady obronnej w Biskupinie. Centralne miejsce zajmuje masywna, prostokątna brama wzniesiona z drewnianych bali i kryta strzechą. Po jej bokach rozciąga się solidna palisada – w dolnej części zbudowana z poziomo ułożonych belek, natomiast w górnej z pionowych żerdzi. W kierunku bramy prowadzi drewniany pomost usytuowany nad ziemią porośniętą trawą. Tłem jest jasne, błękitne niebo.

R1C78ADXPGPRX

Fotografia przedstawia widok na ogrodzenie osady w Biskupinie. Fragment palisady w dolnej części zbudowany jest z poziomo ułożonych belek, natomiast w górnej z pionowych żerdzi. W przerwaniu ogrodzenia widoczne jest wejście do wnętrza.

RQUT4FXAOJJPE

Zdjęcie ukazuje wnętrze zrekonstruowanej chaty mieszkalnej w Biskupinie. Konstrukcja wykonana została z poziomo układanych, drewnianych bali, tworzących ściany. Centralnym elementem wnętrza jest palenisko. Nad paleniskiem wznosi się trójnożna konstrukcja z drewnianych żerdzi, służąca do podwieszania naczyń lub kotłów nad ogniem. Na podłodze z ubitej ziemi i ułożonych równolegle okrąglaków widoczne są liczne elementy drewnianego wyposażenia: proste stołki, ławy, naczynia oraz pleciony kosz.

Rzemiosło epoki brązu

• naczynia użytkowe oraz związane z praktykami rytualnymi, pogrzebowymi

• ozdoby stroju - elementy dekoracyjne o znaczeniu symbolicznym oraz związane z wojskowością

RMHHH68A7PO3F

Zdjęcie przedstawia ekspozycję muzealną z przedmiotami kultury łużyckiej. Eksponaty ułożone są na tkaninie przypominającej jutę. Na pierwszym planie widoczne są trzy ciemne naczynia gliniane. Po lewej ustawione jest naczynie z niewielkimi uchwytami (uszami) i lekko rozchylonym brzegiem. Pośrodku znajduje się pękate naczynie z poziomymi uchwytami, przypominające garniec, a po prawej – naczynie z uchem i dzióbkiem, przypominające misę lub czerpak. W tle znajduje się duży talerz. Jego powierzchnia jest pokryta nieregularnymi wgłębieniami. Na tkaninie, między naczyniami, rozłożono również inne artefakty: niewielką łopatkę, fragmenty narzędzi lub ozdób, niebieski pierścień i koralik z kamienia, na sznurku. Tło za naczyniami jest bardzo ciemne, prawie czarne.

RE6SM7AMJQEMC

Ilustracja przedstawia zdobiony talerz z okresu epoki brązu, kultury łużyckiej. Na powierzchni talerza widoczny jest wyraźny wzór, który składa się z geometrycznych motywów. W centralnej części znajduje się okrągły, wytłoczony element. Wokół niego rozciągają się symetrycznie spirale i łuki, które tworzą wrażenie dynamicznego ruchu. Brzegi talerza zdobią powtarzające się wytłoczenia w formie prostych linii lub małych punktów.

R15J8CSU8RFCV

Zdjęcie przedstawia naramiennik ze skarbu z Krobowa. Ma on formę bransolety, której końce sa spiralnie skręcone. Na tych zakończeniach znajdują się krzyże słoneczne, które składają się z czterech ramion wychodzących z centralnego punktu i rozchodzących się na cztery strony. Na powierzchni samej bransolety naramiennika widoczne są wyryte zdobienia.

Epoka żelaza na ziemiach polskich rozpoczęła się około 750–700 r. p.n.e. W tym okresie zaczęły pojawiać się wpływy z południa Europy, zwłaszcza z kultury halsztackiej i lateńskiej. Z kolei na obszarze północnym Europy miały miejsce migracje celtyckie, które miały wpływ na rozwój nowych kultur, jak kultura przeworska i oksywska.

Kultury - czas trwania i cechy

• kultura halsztacka (VII–IV w. p.n.e.) – wczesna epoka żelaza, naczynia związane z rytuałem pogrzebowym

• kultura lateńska (V w. p.n.e. – I w. n.e.) – wpływy celtyckie, narzędzia rolnicze, broń, żelazna biżuteria

• kultura przeworska (III w. p.n.e. – V w. n.e.) – cmentarzyska całopalne, ceramiczne naczyniu przeznaczone do grzebania popielnicowego, przedmioty użytkowe

R1GQ8678FAZX2

Zdjęcie przedstawia zbiór naczyń ceramicznych oraz metalowych przedmiotów odkrytych podczas wykopalisk archeologicznych, być może związanych grobem popielnicowym w kulturze halsztackiej. Naczynia są w różnym stanie zachowania – niektóre są uszkodzone lub częściowo zniszczone. Widać na nich ślady ziemi i osadów. Wśród obiektów znajdują się: duże pękate naczynia gliniane (z widocznymi pęknięciami i ubytkami), mniejsze miseczki i czarki, fragmenty metalowych przedmiotów, prawdopodobnie narzędzia lub ozdoby (np. fibule), płaski, okrągły metalowy obiekt z rączką – może to być pokrywka lub taca.

R1Z59UM6NBJ79

Na ilustracji znajduje się zestaw przedmiotów we wnętrzu charakterystycznych dla kultury przeworskiej. Przedmioty ułożone są na dużym, okrągłym, płaskim kamieniu. Kamień ten posiada wewnątrz otwór, czyli mógł to być kamień żarnowy, służący do mielenia żarna. Po lewej stronie leży żelazny sierp z drewnianą rękojeścią. Ostrze ma zakrzywione, typowe dla narzędzi używanych do ścinania zbóż. Po prawej stronie lezy metalowy nóż z owiniętą skórzanym rzemieniem rękojeścią. Na końcu rękojeść posiada otwór, przez który przechodzi rzemień. Na betonowym podłożu lezy zboże i słoma.

R5FUU35MD7XEK

Ilustracja przedstawia nóż żelazny wraz z narzędziem do jego ostrzenia, czyli osełką. Nóż ma szerokie ostrze, następnie węższy trzonek do trzymania. Osełka ma kształt niewielkiego prostokąta.

R149NL1Q1ZAUX

Ilustracja przedstawia sprzączkę żelazną do pasa. Ma ona eliptyczny kształt, a przez jej górną cześć przebiega zapięcie.

Okres wpływów rzymskich i wędrówek ludów (I–V w. n.e.)

Wpływy rzymskie

• kontakt z cesarstwem rzymskim - wymiana handlowa i kulturowa (znaczenie Szlaku Bursztynowego łączącego wybrzeże Bałtyku z Imperium Rzymskim

• luksusowe przedmioty, np. fibule, paciorki, zawieszki wykonane z brązu, srebra i złota - wpływ kultury śródziemnomorskiej

• bogata ceramika, wyroby z brązu oraz monety

RM1AOLRTJN5PA

Ilustracja przedstawia zestaw zabytków archeologicznych, pochodzących z kultury przeworskiej. Przedmioty są wyeksponowane na płótnie jutowym, a każdy z nich oznaczony jest numerkiem ewidencyjnym muzealnym. Widoczne elementy: monety rzymskie (nr 26) – umieszczone w ceramicznej misce i małym naczynku, naczynia ceramiczne – jedno z nich jest mniejsze (prawdopodobnie amfora lub czarka) częściowo przewrócone w większej misie, brązowe okucie lub fibula (nr 24) – ozdobny element, prawdopodobnie część pasa, sprzączki lub zapinki, żelazne ostrze (nr 23) – z dużym stopniem korozji, może być grotem włóczni, nożem lub niewielkim mieczem. Etykieta z nr 25 – wskazuje na brakujący lub niewidoczny obiekt, być może przypisany do ceramiki.

Okres wędrówki ludów - pomiędzy I a IV wiekiem n.e.

Kultura wielbarska

• rozwinięta głównie na Pomorzu Wschodnim i Środkowym

• wpływ osiedlenia na ziemiach polskich germańskiego plemienia Gotów pochodzącego ze Skandynawii

• megalityczneMegalitmegalityczne cmentarze, naczynia związane z pochówkiem popielnicowym, tzw, naczynia popielinicowe

R16SD4MD91QMB

Zdjęcie przedstawia jeden z kamiennych kręgów na słynnym cmentarzysku w Odrach (województwo pomorskie, Polska). W centralnej części zdjęcia widać krąg kamieni ustawionych w równych odstępach, otoczony drewnianym ogrodzeniem ochronnym. Krąg składa się z nierówno wystających z ziemi głazów. Wewnątrz kręgu teren jest porośnięty niską roślinnością (trawy, wrzosy). W tle rozciąga się las sosnowy.

R1K5R37R3NMH3

Fotografia przedstawia brązowo‑białą popielnicę z misą, pochodzącą z wykopalisk w Odrach. Naczynie przeznaczone na prochy i szczątki zmarłego lub przedmioty z nim związane ma pękaty kształt zwężający się ku podstawie. Nakryte jest misa w tych samych kolorach. Misa od góry jest płaska. Popielnica i misa posiadają ślady rekonstrukcji - widoczne są spękania i ślady sklejenia. Całość ustawiona jest we wnętrzu na blacie.