Frans Hals - mistrz chwili zatrzymanej w portrecie
Pod lupą nowej wiedzy
Frans Hals – geniusz ekspresji w malarstwie XVII wieku
Frans Hals
Frans Hals był jednym z najważniejszych malarzy XVII wieku, znanym z niezwykle swobodnej i żywej techniki pędzla, która nadawała jego portretomportretom wyjątkową dynamikę. Malował ludzi z różnych środowisk, od dostojnych regentów po dzieci rybaków, a szczególną popularność zdobyły jego obrazy ukazujące naturalne, ekspresyjne mimiki twarzy. Jego dorobek, obejmujący zarówno portretyportrety indywidualne, jak i monumentalne przedstawienia zbiorowe, stał się inspiracją dla późniejszych artystów, w tym Maneta, Moneta i Van Gogha. Współczesne wystawy, takie jak prezentacja w Rijksmuseum, podkreślają jego nowatorstwo oraz wpływ na rozwój malarstwa europejskiego. Hals, który całe życie związał z Haarlemem, pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych twórców holenderskiego złotego wieku.
Ważniejsze wydarzenia z życia i twórczości artysty
1585 – ucieczka rodziny Halsa z Antwerpii po upadku miasta i osiedlenie w Haarlemie
ok. 1600–1610 – nauka u Karela van Mandera, flamandzkiego emigranta i teoretyka sztuki
1610 – wstąpienie do cechu św. Łukasza w Haarlemie oraz rozpoczęcie pracy jako niezależny malarz i restaurator dzieł sztuki
1616 – ukończenie monumentalnej Uczty oficerów kompanii św. Jerzego
1620–1640 – okres największej popularności oraz liczne portretyportrety indywidualne i zbiorowe bogatych mieszczan Haarlemu
1644 – objęcie funkcji przewodniczącego cechu św. Łukasza
1652 – poważne kłopoty finansowe oraz sprzedaż majątku w celu spłaty długów
1664 – przyznanie przez miasto Haarlem niewielkiej dożywotniej pensji jako formy wsparcia
Wczesne lata i przełom w portrecieportrecie
Frans Hals jest malarzem urodzonym w Antwerpii, ale na stałe związanym z Haarlemem, dokąd jego rodzina przeniosła się, gdy był jeszcze dzieckiem. W 1601 roku rozpoczął naukę w pracowni Karela van Mandera, jednego z najważniejszych teoretyków i malarzy flamandzkich, co pozwoliło mu zdobyć solidne podstawy warsztatowe. Dwa lata później przeniósł się do Amsterdamu, jednak ostatecznie to Haarlem stał się miejscem jego życia i pracy. W 1610 roku wstąpił do cechu św. Łukasza w Haarlemie, co otworzyło mu drogę do legalnego wykonywania zawodu, korzystania z przywilejów cechowych oraz przyjmowania zamówień od zamożnych mieszczan. Jako ceniony portrecista bywał w wielu mieszczańskich domach, co sprzyjało jego rosnącej popularności i umożliwiało zdobywanie kolejnych zleceń. W 1616 roku stworzył swój pierwszy zbiorowy portretportret członków gwardii obywatelskiej Bankiet oficerów kompanii strzelców gwardii św. Jerzego, który stał się przełomowym dziełem w jego karierze.
Rozwój kariery Halsa i jego rosnąca pozycja w Haarlemie znalazły odzwierciedlenie w późniejszych dziełach, takich jak Regentki domu staruszek w Haarlemie, należącym do najważniejszych portretówportretów zbiorowych artysty. Obraz ten pokazuje, jak bardzo dojrzał jako portrecista i jak swobodnie potrafił uchwycić charakter oraz społeczną rangę przedstawianych osób. Widać w nim zarówno jego biegłość techniczną, jak i umiejętność obserwacji, dzięki której potrafił oddać indywidualność modelek bez popadania w idealizację.
Wizerunki czterech Ewangelistów
W połowie lat dwudziestych XVII wieku Frans Hals stworzył cykl czterech Ewangelistów, co potwierdzają badacze Seymour Slive i Klaus Grimm. Seria obejmowała cztery osobne płótna przedstawiające św. Mateusza, św. Łukasza, św. Marka i św. Jana. Obrazy wyróżniają się intymnym charakterem, niewielkim formatem oraz wyraźnym skupieniem na postaci i jej atrybucie, co sugeruje przeznaczenie do prywatnej kaplicy lub domu, a nie do dużego wnętrza kościelnego. Hals stosuje w nich szerokie, energiczne pociągnięcia pędzla i duże plamy barwne, co odróżnia cykl od gładkiego malarstwa wielu współczesnych mu twórców. Do XVIII wieku wszystkie płótna znajdowały się w Holandii, po czym ich losy się rozdzieliły.
Hals i codzienny świat jego modeli
W obrazach Halsa z lat dwudziestych często pojawiają się motywy muzyczne, a postacie ujęte są do połowy, co pozwala skupić uwagę widza na geście, mimice i dynamice przedstawienia. Ten typ kompozycjikompozycji oraz temat artysta będzie podejmował wielokrotnie, rozwijając go i nadając mu coraz większą swobodę. Dzieła z tego okresu mają pogodny, lekki nastrój, a przedstawione osoby są uśmiechnięte, pełne energii i sprawiają wrażenie uchwyconych w spontanicznym momencie. KolorystykaKolorystyka jest ożywiona, z wyraźnymi kontrastamikontrastami, które podkreślają żywiołowość scen. Hals rezygnuje z rozbudowanego tła, zastępując je jednolitą plamą barwną, dzięki czemu cała uwaga skupia się na modelu i jego ekspresji, co staje się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów jego stylu.
Hals był doskonałym obserwatorem rzeczywistości. W swoich pracach potrafił uchwycić codzienność w portretachportretach, łącząc je z przedstawieniami rodzajowymiprzedstawieniami rodzajowymi, rejestrując fragment z życia ludzi, często w nietypowych sytuacjach. Wesoły pijak jest dziełem, w którym malarz uchwycił żywiołowy temperament modela. Obraz powstał w okresie fascynacji artysty caravaggionizmemcaravaggionizmem. Widać w nim wyraźne zainteresowanie silnym światłocieniemświatłocieniem oraz dążenie do oddania spontaniczności chwili, co stało się jednym z wyróżników jego stylu. Dzięki temu Hals potrafił nadać scenom codziennym wyjątkową intensywność i bezpośredniość, sprawiając, że nawet zwykłe gesty i emocje zyskiwały rangę artystycznego wydarzenia.
W niektórych portretachportretachHalsa kolorystykakolorystyka jest oszczędna, ograniczona do brązów, ciemnych zieleni i czerni, z akcentami bieli, rozświetlającymi portretowane twarze. Te obrazy łączą w sobie efekty caravaggionizmucaravaggionizmu, manierę tenebrosamanierę tenebrosa i szkicowość.
Pijana kumoszka z HaarlemuFrans Hals, wybitny holenderski portrecista XVII wieku bardzo często w swej twórczości zacierał granice pomiędzy portretemportretem a scenami z życia, do których pozowali mu przedstawiciele gminu. Obraz zatytułowany „Malle Babbe” historycy sztuki datują na różne lata w okresie 1628‑1640 . Malle Babbe to prawdopodobnie pseudonim kobiety, która rzeczywiście istniała. Znana była czarownica z Harlemu o tym imieniu, postać niewątpliwie barwna.
Na ramieniu przedstawionej śmiejącej się kobiety siedzi sowa. Stanowi to komentarz do obrazu, odnosi się do holenderskiego porzekadła „Pijany jak sowa w dzień”- wyjaśniali Michał Montowski i dr Grażyna Bastek.
Scena ukazana jest w ruchu i namalowana dynamicznymi pociągnięciami pędzla. Rzadko w malarstwie występuje taka swoboda w przedstawieniu jak na tym portrecieportrecie. Zagadką jest dlaczego obraz powstał. Kobieta ta nie mogła pozować artyście. Z warsztatu Halsa wyszło kilka jej portretówportretów.
Źródło: Pijana kumoszka z Haarlemu, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: polskieradio.pl/8/406/Artykul/872650,Pijana-kumoszka-z-Haarlemu (dostęp z dnia 31.03.2018).
Podsumowanie
Frans Hals był jednym z najważniejszych malarzy holenderskiego złotego wieku, znanym z żywiołowej techniki i umiejętności uchwycenia ulotnej chwili. Jego portretyportrety – zarówno indywidualne, jak i zbiorowe – wyróżniają się dynamiką, swobodą kompozycjikompozycji oraz głęboką obserwacją ludzkiej psychiki. Artysta przełamał schematy oficjalnego portretuportretu, wprowadzając ruch, ekspresję i naturalność.
Twórczość Halsa obejmuje monumentalne portretyportrety gwardii obywatelskich, kameralne wizerunki oraz sceny z życia codziennego, balansujące między portretemportretem a malarstwem rodzajowymmalarstwem rodzajowym. Jego nowatorskie podejście i malarska odwaga wywarły trwały wpływ na rozwój sztuki europejskiej, czyniąc go jednym z najwybitniejszych portrecistów XVII wieku.