Ilustracja przedstawia fragment nagrobka biskupa Piotra Gembickiego. Na architektonicznym tle, dekorowanym motywami roślinnymi, czaszkami z piszczelami zostało ukazane popiersie biskupa.
Ilustracja przedstawia fragment nagrobka biskupa Piotra Gembickiego. Na architektonicznym tle, dekorowanym motywami roślinnymi, czaszkami z piszczelami zostało ukazane popiersie biskupa.
Świeckie i religijne oblicza rzeźby barokowej w Polsce
Francesco Rossi i Giovanni Battista Gisleni, nagrobek biskupa Piotra Gembickiego, 1654, Katedra Wawelska, Kraków
Źródło: Andeggs, domena publiczna.
Pod lupą nowej wiedzy
Ewolucja rzeźby nagrobkowej
Rozwój rzeźby nagrobkowej w baroku jest związany z kontrreformacją. W dekoracji często pojawiały się inskrypcje i motywy wanitatywne: klepsydry, czaszki, kości. W okresie wczesnego baroku wciąż popularny był późnorenesansowy typ nagrobka – przyścienny, niekiedy piętrowy, z przedstawieniem leżącej, pogrążonej we śnie postaci zmarłego. Model ten cieszył się dużą popularnością jeszcze na początku XVII wieku. Przykładem wczesnobarokowej plastyki sepulkralnej, który formalnie posiada cechy późnego renesansu jest nagrobek Piotra Tarnowskiego z lat 1603‑1604, znajdujący się w katedrze w Łowiczu. Autorem pomnika był Willem van den Blocke, Flamandczyk z pochodzenia, działający głównie w Gdańsku. Van den Blocke reprezentował tzw. nurt niderlandzki w rzeźbie nagrobkowej, dla którego charakterystyczna była prostota i jasność kompozycji obudowy architektonicznej przy jednoczesnym zainteresowaniu człowiekiem.
R1V37JHVEQR2G
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek Piotra Tarnowskiego. Wykonany jest z czarnego, białego i czerwonobrunatnego marmuru i osadzony w architektonicznym tle. Postać Tarnowskiego leży na sarkofagu. Ukazana jest jeszcze jako żywa, odpoczywająca, dlatego prawą ręką podpiera głowę. Dekoracją są cztery alegoryczne figury, ustawione z boku oraz nad leżącym, po brzegach architektonicznego tła. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Piotr Tarnowski (ojciec prymasa, Jana) przedstawiony jest w realistyczny sposób. Jego głowa podparta jest na ugiętej w łokciu dłoni. Widoczny jest również spokojny wyraz twarzy śpiącego. 2. Precyzyjnie oddane zostały też elementy zbroi Tarnowskiego. 3. W nagrobku użyto barwnego kamienia różnicującego przedstawienia antropomorficzne od architektonicznej obudowy.
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek Piotra Tarnowskiego. Wykonany jest z czarnego, białego i czerwonobrunatnego marmuru i osadzony w architektonicznym tle. Postać Tarnowskiego leży na sarkofagu. Ukazana jest jeszcze jako żywa, odpoczywająca, dlatego prawą ręką podpiera głowę. Dekoracją są cztery alegoryczne figury, ustawione z boku oraz nad leżącym, po brzegach architektonicznego tła. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Piotr Tarnowski (ojciec prymasa, Jana) przedstawiony jest w realistyczny sposób. Jego głowa podparta jest na ugiętej w łokciu dłoni. Widoczny jest również spokojny wyraz twarzy śpiącego. 2. Precyzyjnie oddane zostały też elementy zbroi Tarnowskiego. 3. W nagrobku użyto barwnego kamienia różnicującego przedstawienia antropomorficzne od architektonicznej obudowy.
Willem van den Blocke, nagrobek Piotra Tarnowskiego, 1603‑1604, Katedra w Łowiczu
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
W latach 1624‑1628 powstał nagrobek powstał prymasa Henryka Firleja – autorem projektu był syn Willema, Abraham van den Blocke. Nowym rozwiązaniem formalnym jest tu przedstawienie klęczącej postaci zmarłego, pogrążonego w modlitwie. Nagrobek jest przykładem dzieła, które przestało być samodzielne i stanowiło integralną część przestrzeni, w której zostało osadzone. Ten rodzaj nagrobka stosowany był do połowy XVIII wieku.
RNRRN2B2ZKJ5L
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek prymasa Henryka Firleja. Został wykonany z marmurów pochodzących z importu oraz alabastru. Architektura nagrobka skonstruowana jest na wzór kapliczki z trójkątnie zamykającym daszkiem. Po bokach ustawione zostały dwie czarne kolumny ze złotymi, korynckimi głowicami. Pomiędzy nimi stoi trumna na nóżkach, a na niej klęczy w pozie modlitewnej, ze złożonymi rękoma, skierowany w lewo Firlej. Przed nim na brzegu trumny leży biskupie nakrycie głowy. Nagrobek znajduje się na tle białej ściany. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Rzeźba przedstawia zmarłego, klęczącego na sarkofagu. 2. Nagrobek prymasa ma proste, wręcz surowe formy architektoniczne, wykonane z brunatnego i czarnego marmuru – popularność tego ostatniego będzie rosła wraz z rozkwitem stylu barokowego. 3. Z alabastru wykonana została postać Henryka Firleja, leżąca obok mitra (nakrycie głowy) oraz niektóre elementy dekoracyjne. 4. Twarz modlącego się prymasa, o portretowych cechach i z otwartymi oczami, skierowana jest w stronę ołtarza, który jest dopełnieniem sceny.
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek prymasa Henryka Firleja. Został wykonany z marmurów pochodzących z importu oraz alabastru. Architektura nagrobka skonstruowana jest na wzór kapliczki z trójkątnie zamykającym daszkiem. Po bokach ustawione zostały dwie czarne kolumny ze złotymi, korynckimi głowicami. Pomiędzy nimi stoi trumna na nóżkach, a na niej klęczy w pozie modlitewnej, ze złożonymi rękoma, skierowany w lewo Firlej. Przed nim na brzegu trumny leży biskupie nakrycie głowy. Nagrobek znajduje się na tle białej ściany. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Rzeźba przedstawia zmarłego, klęczącego na sarkofagu. 2. Nagrobek prymasa ma proste, wręcz surowe formy architektoniczne, wykonane z brunatnego i czarnego marmuru – popularność tego ostatniego będzie rosła wraz z rozkwitem stylu barokowego. 3. Z alabastru wykonana została postać Henryka Firleja, leżąca obok mitra (nakrycie głowy) oraz niektóre elementy dekoracyjne. 4. Twarz modlącego się prymasa, o portretowych cechach i z otwartymi oczami, skierowana jest w stronę ołtarza, który jest dopełnieniem sceny.
Abraham van den Blocke, nagrobek prymasa Henryka Firleja, 1628, Katedra Łowicka
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Z roku 1620 pochodzi nagrobek Zuzanny i Janusza Ostrogskich. Za architektoniczną formę pomnika odpowiedzialny był Willem van den Blocke, zaś figury i ornamenty wyszły spod dłuta Jana Pfistera. Monumentalna, architektoniczna oprawa (12,90 m wysokości i 7,90 m szerokości) wykonana została z wielobarwnych marmurów, podobnie jak postacie pary książęcej. Pozostałe rzeźby figuralne i dekoracje odkuto w alabastrze.
RJ9M522KAMM8U
Ilustracja interaktywna przedstawia przyścienny nagrobek Zuzanny i Janusza Ostrogskich. Architektoniczne tło wykonane jest z czerwonego marmuru. Centralne pole zajmuje wsparty na lwach sarkofag, na którym klęczą postacie fundatora księcia Janusza wraz z żoną Zuzanną, umieszczone na tle płaskorzeźby ze sceną Ukrzyżowania. Niżej, po obu stronach tablicy inskrypcyjnej umieszczono personifikacje cnót: Wiarę i Nadzieję. W zwieńczeniu, w prostokątnym polu, znajduje się płaskorzeźbiona scena zmartwychwstania Chrystusa. Scenę centralną otaczają figury umieszczone w niszach lub wolnostojące, wśród nich zbrojni rycerze na koniach w galopie, chorągwie, bębny, działa. Dekoracje stanowią liczne napisy, tarcze herbowe. Nagrobek znajduje się na tle białej ściany. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Pełnoplastyczne, klęczące figury zmarłych zamieszczone zostały w niszy, u stóp krucyfiksu. 2. W niszy, po obydwu stronach krzyża, znajdują się postacie Jana Ewangelisty i Marii. 3. Scenie głównej towarzyszą postacie staro- i nowotestamentowe oraz liczne przedstawienia symboliczne i alegoryczne. 4. Gęstość dekoracji i jej dynamizm w połączeniu z wielobarwnym materiałem dają wrażenie napięcia i niepokoju, dalekie od dotychczas przedstawionych realizacji van den Blocke'ów.
Ilustracja interaktywna przedstawia przyścienny nagrobek Zuzanny i Janusza Ostrogskich. Architektoniczne tło wykonane jest z czerwonego marmuru. Centralne pole zajmuje wsparty na lwach sarkofag, na którym klęczą postacie fundatora księcia Janusza wraz z żoną Zuzanną, umieszczone na tle płaskorzeźby ze sceną Ukrzyżowania. Niżej, po obu stronach tablicy inskrypcyjnej umieszczono personifikacje cnót: Wiarę i Nadzieję. W zwieńczeniu, w prostokątnym polu, znajduje się płaskorzeźbiona scena zmartwychwstania Chrystusa. Scenę centralną otaczają figury umieszczone w niszach lub wolnostojące, wśród nich zbrojni rycerze na koniach w galopie, chorągwie, bębny, działa. Dekoracje stanowią liczne napisy, tarcze herbowe. Nagrobek znajduje się na tle białej ściany. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Pełnoplastyczne, klęczące figury zmarłych zamieszczone zostały w niszy, u stóp krucyfiksu. 2. W niszy, po obydwu stronach krzyża, znajdują się postacie Jana Ewangelisty i Marii. 3. Scenie głównej towarzyszą postacie staro- i nowotestamentowe oraz liczne przedstawienia symboliczne i alegoryczne. 4. Gęstość dekoracji i jej dynamizm w połączeniu z wielobarwnym materiałem dają wrażenie napięcia i niepokoju, dalekie od dotychczas przedstawionych realizacji van den Blocke'ów.
Wilhelm van den Blocke i Jan Pfister, nagrobek Zuzanny i Janusza Ostrogskich, 1612‑1620, Katedra w Tarnowie
Źródło: dostępny w internecie: mik Krakow, CC BY-SA 2.0 <https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0>, via Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.
W 1642 roku powstał nagrobek Piotra Opalińskiego, wojewody poznańskiego, znajdujący się w kościele Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej w Sierakowie, a ufundowany przez Opalińskich. Autorem pomnika jest krakowski rzeźbiarz i architekt włoskiego pochodzenia, Sebastian Sala. Podtrzymał on północną tradycję stosowania dwubarwnego materiału. Dominujący w oprawie czarny kamień to tzw. marmur dębnicki. Kamień ten, często stosowany w tzw. małej architekturze, wprowadzał uroczysty, a jednocześnie żałobny nastrój i dynamikę, odpowiadające założeniom epoki.
RL5HP5B6ER2MK
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek Piotra Opalińskiego. Architektoniczne tło zostało wykonane z czarnego marmuru, rzeźby z alabastru. Nagrobek jest dwukondygnacyjny na wysokim cokole, trójosiowy. Po bokach znajdują się kolumny z dekoracyjnymi kapitelami, podtrzymujące przerwany naczółek z herbem. Między kolumnami w półkoliście zamkniętej niszy klęcząca przed krzyżem postać Piotra Opalińskiego w rycerskiej zbroi. Na bocznych osiach, ujętych pilastrami półkoliście zamknięte nisze z rzeźbionymi, stojącymi postaciami. Górną część oddziela od głównej gzyms z figurkami aniołków, girlandami oraz głowami ludzkimi. Nagrobek wieńczy szczyt z wolutowymi spływami, zwieńczony trójkątnym naczółkiem z dekoracją stiukową. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Nagrobek wykonany jest z czarnego marmuru i alabastru. 2. Rzeźba przedstawia klęczącego pod krzyżem Piotra Opalińskiego ukazanego jako oddanego modlitwie rycerza. Mężczyzna przyodziany jest w zbroję, sztandary, pancerz. 3. Obok mężczyzny leży hełm. 4. Oprawa architektoniczna przypomina fasadę kościoła, dekorowaną przerwanym tympanonem i zwieńczoną naczółkiem w postaci trójkątnego tympanonu. Kompozycyjnie podporządkowana została klęczącej przed krucyfiksem postaci wojewody. 5. Boczne pola wypełniły wolnostojące postacie alegoryczne.
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek Piotra Opalińskiego. Architektoniczne tło zostało wykonane z czarnego marmuru, rzeźby z alabastru. Nagrobek jest dwukondygnacyjny na wysokim cokole, trójosiowy. Po bokach znajdują się kolumny z dekoracyjnymi kapitelami, podtrzymujące przerwany naczółek z herbem. Między kolumnami w półkoliście zamkniętej niszy klęcząca przed krzyżem postać Piotra Opalińskiego w rycerskiej zbroi. Na bocznych osiach, ujętych pilastrami półkoliście zamknięte nisze z rzeźbionymi, stojącymi postaciami. Górną część oddziela od głównej gzyms z figurkami aniołków, girlandami oraz głowami ludzkimi. Nagrobek wieńczy szczyt z wolutowymi spływami, zwieńczony trójkątnym naczółkiem z dekoracją stiukową. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Nagrobek wykonany jest z czarnego marmuru i alabastru. 2. Rzeźba przedstawia klęczącego pod krzyżem Piotra Opalińskiego ukazanego jako oddanego modlitwie rycerza. Mężczyzna przyodziany jest w zbroję, sztandary, pancerz. 3. Obok mężczyzny leży hełm. 4. Oprawa architektoniczna przypomina fasadę kościoła, dekorowaną przerwanym tympanonem i zwieńczoną naczółkiem w postaci trójkątnego tympanonu. Kompozycyjnie podporządkowana została klęczącej przed krucyfiksem postaci wojewody. 5. Boczne pola wypełniły wolnostojące postacie alegoryczne.
Sebastian Sala, nagrobek Piotra Opalińskiego, 1642, Kościół w Sierakowie
Źródło: dostępny w internecie: Poznaniak, CC BY-SA 2.5 <https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5>, via Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.5.
Wpływy włoskie i typ nagrobka popiersiowego
W epoce baroku do Polski dociera rozpowszechniana przez Włochów sztuka ukierunkowana na widza, wywołanie wrażenia i emocji, oparta na dynamice i ekspresji. Zmianie uległa architektoniczna oprawa nagrobków, w której zaczęła się pojawiać nowa ornamentyka oraz barwne materiały kamieniarskie – jasny marmur i alabaster, pozyskiwany z kamieniołomów w Chęcinach oraz tzw. czarny marmur, wydobywany w podkrakowskich Dębnikach. Ok. 1630 roku pojawia się nowy typ nagrobka, zapożyczony z małej architektury włoskiej – popiersiowy, wywodzący się z rzeźby antycznej, a ukształtowany przez rzeźbiarzy rzymskich. Wizerunek zmarłego zamieszczany był pod arkadą lub w edikuli. Nowy typ nagrobka reprezentuje popiersie biskupa Piotra Gembickiego z 1654 roku, wykonane przez nadwornych artystów Jana Kazimierza: rzeźbiarza Francesco Rossiego oraz architekta Giovanniego Battistę Gisleniego.
RBMVJFQ7HOE3G
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek biskupa Piotra Gembickiego. Na architektonicznym tle, dekorowanym motywami roślinnymi, czaszkami z piszczelami zostało ukazane popiersie biskupa. Poniżej niego zamieszczona jest tablica w kształcie rycerskiej tarczy z tekstem. Nagrobek znajduje się w kaplicy, na tle ściany. Wszystkie dekoracje i popiersie są złocone. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Biskup Gembicki zwrócony jest do widza, twarz ma zamyśloną; jedną rękę położył na piersi, w drugiej trzyma założoną palcem księgę. Psychologiczny portret, zatrzymanie chwili, bogato fałdowane szaty - to elementy charakterystyczne dla rzeźby dojrzałego baroku. 2. Po bokach, na szerokich pilastrach zamieszczono czaszki - symbole wanitatywne. 3. Nad popiersiem rozwieszony został dekoracyjny feston. 4. W figurze biskupa można zauważyć gestykulację – ukazany jest w momencie, gdy ma rozpocząć kazanie, palcem założył książkę.
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek biskupa Piotra Gembickiego. Na architektonicznym tle, dekorowanym motywami roślinnymi, czaszkami z piszczelami zostało ukazane popiersie biskupa. Poniżej niego zamieszczona jest tablica w kształcie rycerskiej tarczy z tekstem. Nagrobek znajduje się w kaplicy, na tle ściany. Wszystkie dekoracje i popiersie są złocone. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Biskup Gembicki zwrócony jest do widza, twarz ma zamyśloną; jedną rękę położył na piersi, w drugiej trzyma założoną palcem księgę. Psychologiczny portret, zatrzymanie chwili, bogato fałdowane szaty - to elementy charakterystyczne dla rzeźby dojrzałego baroku. 2. Po bokach, na szerokich pilastrach zamieszczono czaszki - symbole wanitatywne. 3. Nad popiersiem rozwieszony został dekoracyjny feston. 4. W figurze biskupa można zauważyć gestykulację – ukazany jest w momencie, gdy ma rozpocząć kazanie, palcem założył książkę.
Francesco Rossi i Giovanni Battista Gisleni, nagrobek biskupa Piotra Gembickiego, 1654, Katedra Wawelska, Kraków
Źródło: commons.wikimedia.org, domena publiczna.
Nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego powstał w latach 1695‑1699, jego autorstwo nie jest znane. Monumentalny, trójosiowy pomnik ma wyraźne podziały pionowe i poziome. Oś środkowa jest cofnięta w stosunku do bocznych. Architektoniczna oprawa z marmuru dębnickiego kontrastuje z jasnym i różowym marmurem figur i dekoracji. Jednocześnie jest to kontrast między monumentalną, dość plastyczną, ale powściągliwą formą oprawy, a dynamiką i bogactwem rzeźby. Bogata jest również ikonografia dzieła.
R1OKMBESSN6HA
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego. Ten jednokondygnacyjny nagrobek wykonany jest z trzech kolorów kamienia. Tło architektoniczne to czarny marmur. Składa się z części głównej, centralnej oraz nastawy. Po bokach na cokole zamieszczono pilastry z kobiecymi figurami. Zwieńczenie podtrzymywane jest przez dwa aniołki z girlandami, między którymi znajduje się herb ze złotym łabędziem. U dołu części centralnej znajduje się sarkofag, a nad nim tablica z tekstem, pośrodku zaś czaszka ze skrzydłami. Wyżej w owalnej ramie z głową anioła, przy której siedzą dwa inne aniołki, znajduje się popiersie biskupa. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Na masywnym cokole znajduje się sarkofag z inskrypcją. 2. W owalnej niszy zamieszczone zostało realistyczne popiersie biskupa z twarzą zwróconą do widza. 3. Popiersie biskupa otoczone jest personifikacjami i puttami. 4. Nagrobek flankowany jest zdwojonymi pilastrami podtrzymującymi belkowanie.
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego. Ten jednokondygnacyjny nagrobek wykonany jest z trzech kolorów kamienia. Tło architektoniczne to czarny marmur. Składa się z części głównej, centralnej oraz nastawy. Po bokach na cokole zamieszczono pilastry z kobiecymi figurami. Zwieńczenie podtrzymywane jest przez dwa aniołki z girlandami, między którymi znajduje się herb ze złotym łabędziem. U dołu części centralnej znajduje się sarkofag, a nad nim tablica z tekstem, pośrodku zaś czaszka ze skrzydłami. Wyżej w owalnej ramie z głową anioła, przy której siedzą dwa inne aniołki, znajduje się popiersie biskupa. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Na masywnym cokole znajduje się sarkofag z inskrypcją. 2. W owalnej niszy zamieszczone zostało realistyczne popiersie biskupa z twarzą zwróconą do widza. 3. Popiersie biskupa otoczone jest personifikacjami i puttami. 4. Nagrobek flankowany jest zdwojonymi pilastrami podtrzymującymi belkowanie.
Autor nieznany, nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego, 1695‑1699, Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R16K4ZM82BDXD
Ilustracja interaktywna o kształcie kwadratu przedstawia nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego. Ten jednokondygnacyjny nagrobek wykonany jest z trzech kolorów kamienia. Tło architektoniczne to czarny marmur. Składa się z części głównej, centralnej oraz nastawy. Po bokach na cokole zamieszczono pilastry z kobiecymi figurami. Zwieńczenie podtrzymywane jest przez dwa aniołki z girlandami, między którymi znajduje się herb ze złotym łabędziem. U dołu części centralnej znajduje się sarkofag, a nad nim tablica z tekstem, pośrodku zaś czaszka ze skrzydłami. Wyżej w owalnej ramie z głową anioła, przy której siedzą dwa inne aniołki, znajduje się popiersie biskupa. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. girlanda kwiatowa, 2. fryz z liśćmi akantu, 3. odwrócona woluta, 4. kampanuła, 5. feston, 6. ornament małżowinowo‑chrząstkowy, 7. wazon, 8. kartusz, 9. insygnia biskupie, 10. putto, 11. Łabędź - herb biskupa, 12. insignia książęce, 13. muskelman, 14. głowa anioła, 15. personifikacja cnoty (Wiary?), 16. putto, 17. Personifikacja cnoty (Męstwa?), 18. czaszka z nietoperzowymi skrzydłami, 19. putto.
Ilustracja interaktywna o kształcie kwadratu przedstawia nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego. Ten jednokondygnacyjny nagrobek wykonany jest z trzech kolorów kamienia. Tło architektoniczne to czarny marmur. Składa się z części głównej, centralnej oraz nastawy. Po bokach na cokole zamieszczono pilastry z kobiecymi figurami. Zwieńczenie podtrzymywane jest przez dwa aniołki z girlandami, między którymi znajduje się herb ze złotym łabędziem. U dołu części centralnej znajduje się sarkofag, a nad nim tablica z tekstem, pośrodku zaś czaszka ze skrzydłami. Wyżej w owalnej ramie z głową anioła, przy której siedzą dwa inne aniołki, znajduje się popiersie biskupa. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. girlanda kwiatowa, 2. fryz z liśćmi akantu, 3. odwrócona woluta, 4. kampanuła, 5. feston, 6. ornament małżowinowo‑chrząstkowy, 7. wazon, 8. kartusz, 9. insygnia biskupie, 10. putto, 11. Łabędź - herb biskupa, 12. insignia książęce, 13. muskelman, 14. głowa anioła, 15. personifikacja cnoty (Wiary?), 16. putto, 17. Personifikacja cnoty (Męstwa?), 18. czaszka z nietoperzowymi skrzydłami, 19. putto.
Autor nieznany, nagrobek biskupa Andrzeja Trzebickiego, 1695‑1699, Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Równolegle ze sztuką pełną patosu, dynamiczną, działającą na emocje, powstawały dzieła statyczne, prostsze w formie, powściągliwe. Za panowania Jana III Sobieskiego powstał w kolegiacie św. Wawrzyńca w Żółkwi zespół nagrobków krewnych króla. Ich autorem był Andrzej Schlüter. Powstały w latach 1692‑1693. Nagrobek Jakuba Sobieskiego, ojca Jana, charakteryzuje się prostą, niezbyt rozbudowaną formą oprawy.
R1HCH3AAZ2C52
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek Jakuba Sobieskiego. Tło architektoniczne stanowi jednokondygnacyjne założenie z półokrągłym tympanonem u góry i pilastrami po bokach, dekorowanymi głowicami w stylu korynckim. Główną, środkową część zdobią rzeźby. W centralnym punkcie jest anioł ze skrzydłami umieszczony w kielichu. Po jego bokach rzeźby siedzących, dwóch półnagich kobiet. Jeszcze niżej umieszczono dwoje małych nagich dzieci. W dolnej części zamontowana jest tablica ze złoconym tekstem. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Oprawa architektoniczna wykonana została z czarnego marmuru. 2. Kontrast kolorystyczny stanowi alabastrowa dekoracja figuralna oraz bazy i kapitele pilastrów flankujących pole środkowe. 3. Na nagrobku nie ma postaci zmarłego – w centrum kompozycji znajduje się osadzona na tumbie urna z postacią anioła powyżej. 4. Pozostałą dekorację figuralną stanowią dwie kobiece postacie alegoryczne oraz putta. 5. Nagrobek zamknięty jest półkolistym przyczółkiem. 6. Na cokole znajduje się owalna płyta z inskrypcją poświęconą zmarłemu.
Ilustracja interaktywna przedstawia nagrobek Jakuba Sobieskiego. Tło architektoniczne stanowi jednokondygnacyjne założenie z półokrągłym tympanonem u góry i pilastrami po bokach, dekorowanymi głowicami w stylu korynckim. Główną, środkową część zdobią rzeźby. W centralnym punkcie jest anioł ze skrzydłami umieszczony w kielichu. Po jego bokach rzeźby siedzących, dwóch półnagich kobiet. Jeszcze niżej umieszczono dwoje małych nagich dzieci. W dolnej części zamontowana jest tablica ze złoconym tekstem. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Oprawa architektoniczna wykonana została z czarnego marmuru. 2. Kontrast kolorystyczny stanowi alabastrowa dekoracja figuralna oraz bazy i kapitele pilastrów flankujących pole środkowe. 3. Na nagrobku nie ma postaci zmarłego – w centrum kompozycji znajduje się osadzona na tumbie urna z postacią anioła powyżej. 4. Pozostałą dekorację figuralną stanowią dwie kobiece postacie alegoryczne oraz putta. 5. Nagrobek zamknięty jest półkolistym przyczółkiem. 6. Na cokole znajduje się owalna płyta z inskrypcją poświęconą zmarłemu.
Andrzej Schlüter, nagrobek Jakuba Sobieskiego, Kolegiata pw. św. Wawrzyńca w Żółkwi
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Rzeźbiarski wystrój wnętrz kościołów
Wystrój wnętrza kościołów w tym czasie dopełniały prace snycerskie, wśród których dominującymi formami były polichromowane i złocone ołtarze, prospekty organowe, stalle i ambony. Najsłynniejsze oprawy organowe znajdują się w bazylice w Leżajsku i katedrze oliwskiej w Gdańsku. Późnobarokowe ambony przybierają kształt łodzi, np. w kościele św. Teresy w Przemyślu czy w bazylice Bożego Ciała w Krakowie.
7,7
RmOfFMLBaHffz
Po lewej stronie znajduje się obraz centralnego fragmentu prospektu organowego w kościele bernardynów w Leżajsku. Na pierwszym planie wybija się postać Herkulesa walczącego z Hydrą, dwa aniołki trzymające banderole z napisem „Viriliter 1723” (wykonano w 1723) i „Sine mora” (bez opóźnienia) oraz postaci Murzynów stojących na kapitelach kolumn po bokach. Na balustradzie w symetrycznych arkadowych niszach są widoczne rzeźby, po lewej św. Franciszka z Asyżu, a po prawej św. Dominika. Nad kompozycją środkową znajduje się ujęty gorejącymi sercami i promieniami monogram „IHS”, obok którego z lewej strony jest postać anioła trzymającego kartusz z herbem Leszczyc, zaś z prawej anioł trzymający kartusz z herbem Pilawa.
Fragment oprawy organowej z bazyliki w Leżajsku
Źródło: Tom a, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.
R1O3rMRNKejRf
Po prawej stronie widoczna kazalnica z kościoła św. Teresy w Przemyśluwyrzeźbiona w drewnie w formie trójmasztowego okrętu. Ukazana jest jako usadowiona naskale, z ogromnym żaglem miotanym gwałtownym wiatrem, który tworzy baldachim. Mapostać okrętu o dwóch pokładach, uzbrojonego w działa z kotwicą przy dziobie i sterem narufie. Maszt zwieńczony banderą z krzyżem podtrzymuje przechyloną reję. Takielunek z linjest bardzo rozbudowany. Na niższym z pokładów ustawione zostały dwa wyobrażeniaświętych Piotra i Pawła wydobywających z morza sieć wypełnioną rybami.
Ambona w kształcie łodzi z figurami św. Piotra i Pawła z kościoła karmelitów w Przemyślu
Źródło: Goku122, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.
RrL1Apiog5vV1
Zdjęcie przedstawia fragment południowo‑zachodniego górnych stalli bazyliki Bożego Ciała wKrakowie. Centralnie widoczna podobizna św. Augustyna w szatach biskupich z mitrą nagłowie. W prawej dłoni trzyma model świątyni, a w lewej ręce otwartą księgę. Między rzeźbąświętego znajdującą się w niszy ustawione są dwie kolumny pokryte ornamentem roślinnym.Za nimi znajdują się dwa obrazy o formie stojących prostokątów zamkniętych u góry łukiemprzełamanym w środku prostokątnie. Przedstawiają one sceny z życia wybitniejszychświętych z zakonu kanoników regularnych. Pod każdym obrazem na ozdobnych kartuszachumieszczone zostały objaśniające napisy. Dalej od obrazów między dwoma rzędamikolumienek z ornamentem roślinnym widoczny jest posąg świętego papieża z zakonukanoniczego.
Fragment stalli z kościoła Bożego Ciała w Krakowie
Źródło: Jacek Daczyński, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.
Grono działających w Polsce rzeźbiarzy nie było rozległe: obok Włochów z szwajcarskiego kantonu Ticino byli to głównie Niemcy. Do najbardziej znanych rzeźbiarzy należał Dawid Heel [czyt.: hil], który wykonał dwanaście figur apostołów na ogrodzeniu kościoła św. Piotra i Pawła w Krakowie. Wybitnym artystą był również Andrzej Schlüter [czyt.: szlyter] pracujący dla rodziny Sobieskich. Wykonał dla nich m.in. nagrobki w farze w Żółkwi. Jest też autorem krucyfiksu ołtarzowego z kościoła w Węgrowie. Polscy rzeźbiarze barokowi pojawili się dopiero w XVIII w.
7,7
RlBEBB39C3sXa
Od lewej strony znajduje się posąg św. Jakuba Młodszego z grupy 12 apostołówzobrazowanych na ogrodzeniu kościoła św. Piotra i Pawła w Krakowie. Świętyzaprezentowany jest w uniesieniu mistycznym z rozpostartymi ramionami. Jego opończa jestsilnie drapowana.
Figura św. Jakuba Młodszego z ogrodzenia przed kościołem św. Piotra i Pawła w Krakowie autorstwa Dawida Heela z 1721‑1723,
Źródło: Andrzej Otrębski, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
RfSWjOVNsENpS
Z prawej strony widoczny jest drewniany krzyż w ołtarzu głównymkościoła w Węgrowie.
Krucyfiks Andreasa Schlütera z kościoła w Węgrowie z 1588‑1590
Źródło: Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
Na Warmii pracował Krzysztof Peucker [czyt.: pałke], który wykonywał zamówienia na późnobarokowe figury ołtarzowe m.in. dla jezuitów z kościoła w Świętej Lipce oraz dla katedry fromborskiej. W Gdańsku działał w XVIII wieku Johann Heinrich Meissner [czyt.: johan hainrich maisne], który tworzył zarówno w kamieniu, jak i w drewnie. Wykonywał zamówienia dla gdańskich kościołów, w tym mariackiego i św. Jana. Specjalizował się w rzeźbieniu małych figurek oprawy organowej.
11,7
R1T1xL0eTbald
Od lewej strony zlokalizowany jest fragment ołtarza głównego w sanktuarium maryjnym wŚwiętej Lipce. Centralne miejsce zajmuje obraz Matki Boskiej Świętolipskiej z 1640 rokuautorstwa Bartłomieja Pensa. Obraz osłonięty jest srebrną sukienką z 1720 roku wykonanąprzez Samuela Grewa. Powyżej na środkowej kondygnacji ołtarza obraz NawiedzeniaNajświętszej Maryi Panny. Po bokach znajdują się rzeźby Krzysztofa Peuckera: na dolnejkondygnacji od lewej św. Jana Chrzciciela, Józefa, Joachima i króla Dawida, na środkowej odlewej św. Andrzeja, Piotra, Pawła i Jana Ewangelisty.
Dolna kondygnacja ołtarza głównego w bazylice w Świętej Lipce
Źródło: Sfora Aresa, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.
R16mTXMCXZZWH
Od prawej strony na cokole figuraChrystusa Zmartwychwstałego. Jezus obnażony jak przy ukrzyżowaniu prawą dłoń umieściłna sercu, a lewą podtrzymuje drzewiec chorągwi.
Rzeźba Chrystusa Zmartwychwstałego na południowej ścianie kościoła św. Jana w Gdańsku
Źródło: Ethan Doyle White, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.
Na terenach dawnej Rzeczpospolitej działała tak zwana lwowska szkoła rzeźbiarska. Rozwinęła się w latach około 1745‑1780. Należeli do niej między innymi Johann Georg Pinzel oraz Maciej Polejowski. Artyści rzeźbili w stiuku oraz kamieniu, a także w drewnie. Ich dzieła charakteryzowały się przede wszystkim dynamiczną kompozycją, która była kształtowana przez układ draperii oraz fałdach z ostrymi załamaniami.
Johann Georg Pinzel wykazywał się znajomością środkowoeuropejskiej rzeźby barokowej. W swoich kompozycjach korzystał z rycin augsburskich oraz wzorów włoskich. Tworzył dzieła o kompozycji dynamicznej, postaci wyrażały głębokie przeżycia religijne. Artysta przywiązywał dużą wagę do szczegółów i dekoracyjnego traktowania draperii. Ofiara Abrahama, dzieło mistrza Pinzla z XVIII wieku z ołtarza kościoła w Hodowicy - to scena pełna dramatycznej ekspresji, gdzie postaci ukazane są w gwałtownym, niemal tanecznym ruchu. Światłocień pogłębia dekoracyjne efekty układu skłębionych draperii szat. Polejowski był snycerzem. Wyrzeźbione przez niego w drewnie postaci charakteryzowały się wydłużonymi proporcjami, swobodnym układem ciała, a fałdy ich szat były wytwornie drapowane.
Slajd 3 z 3
R1XCGR66VKXV5
Ilustracja przedstawia posąg „Ofiara Abrahama” autorstwa Johanna Georga Pinzel. Posąg ukazuje postać starszego urzędnika o długiej siwej brodzie. Postać w dłoni trzymaj miecz, lewą rękę skierowaną ma w stronę młodzieńca klęczącego na ziemi. Młody mężczyzna ma związane z tyłu ręce i ze strachem patrzy na starca.
Johann Georg Pinzel, „Ofiara Abrahama”, ok. 1760 r., Narodowa Galeriia Sztuki im. Borysa Wołżnickiego we Lwowie, Ukraina
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R5ARJ3APGXND1
Ilustracja przedstawia posąg świętego Piotra na ołtarzu Przemieniania Pańskiego. Ilustracja ukazuje postać starszego mężczyzny. Postać stoi z głową zwróconą w prawą stronę w kierunku przedmiotu, który trzyma w prawej ręce. Lewa ręka postaci jest lekko uniesiona do góry.
Maciej Polejowski, Św. Piotr, katedra p.w. Wniebowzięcia NMP ołtarz Przemienienia Pańskiego we Lwowie, ok. 1768 r., Ukraina
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1ERTPEMF6PC5
Ilustracja przedstawia rzeźbę świętego Atanazego na Ołtarzu Przemieniania Pańskiego we Lwowie. Rzeźba ukazuje postać starszego mężczyzny odzianego w długie szaty. Postać ma długie falowane włosy oraz bujny zarost. Na głowie założoną ma czapkę. W prawej dłoni trzyma laskę papieża, lewą zaś wskazuje przed siebie.
Maciej Polejowski, Św. Atanazy, katedra p.w. Wniebowzięcia NMP ołtarz Przemienienia Pańskiego we Lwowie, ok. 1768 r., Ukraina
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Rozkwit barokowej rzeźby wolnostojącej w Polsce
Podczas gdy rzeźba wczesnego baroku w Polsce koncentrowała się dotychczas głównie wewnątrz świątyń – przybierając formę monumentalnych nagrobków oraz bogatych dekoracji ołtarzowych – wzniesienie Kolumny Zygmunta III Wazy wyznaczyło zupełnie nowy kierunek. Był to moment, w którym barokowa rzeźba wyszła poza mury kościołów i pałaców, anektując przestrzeń miejską. Jako pierwszy w Polsce i jeden z pierwszych w nowożytnej Europie wolnostojący pomnik świecki, kolumna stała się pionierskim przykładem rzeźby pomnikowej, która zamiast służyć kultowi zmarłych czy dekoracji sakralnej, zaczęła pełnić funkcję polityczną i urbanistyczną.
Monument ten powstał w latach 1643–1644 na zlecenie króla Władysława IV. Fundator rzucił wyzwanie tradycji, wykorzystując formę kolumny, zarezerwowaną dotychczas dla postaci świętych, do upamiętnienia swojego ojca. Król, będący wielkim mecenasem sztuki, przeniósł na grunt polski wzorce włoskie, angażując do pracy wybitnych mistrzów: architektów Constantino Tencallę i Augustyna Locciego . Dzięki nim Warszawa zyskała dzieło o skali i ambicji niespotykanej dotąd w tej części kontynentu.
Na szczycie kolumny znajduje się posąg króla, który wykonał rzeźbiarz Clemente Molli , a z brązu odlał Daniel Tym. Wizerunek ten był w owym czasie jedynym świeckim posągiem na kolumnie w nowożytnej Europie. Monument nie bez powodu stanął w samym sercu miasta, tuż przed bramą wjazdową do Warszawy. Miał on pełnić funkcję potężnego narzędzia propagandowego, łącząc barokową teatralność z politycznym konkretem. Postać Zygmunta III, ukazana w pełnym rynsztunku z mieczem i krzyżem, niosła jasny przekaz: oto władca jako triumfator i niezłomny obrońca wiary (Defensor Fidei). Dla dynastii Wazów kolumna była architektonicznym stemplem, potwierdzającym ich dynastyczną ciągłość i boskie prawo do sprawowania władzy.
Zdjęcie przedstawia widok na plac z Kolumną Zygmunta Trzeciego Wazy w Warszawie. W tle widoczne są różnokolorowe kamieniczki. Kolumna jest wysoka, na jej szczycie znajduje się postać mężczyzny. Jednej ręce trzyma wysoki krzyż, w drugiej szablę. Ubrany jest w zbroję. Na plecach ma pelerynę.
Kolumna Zygmunta III Wazy w Warszawie (widok współczesny), 1644 r.
Źródło: fot. Adrian Grycuk commons.wikimedia.org, Wikimedia Commons</span, licencja: CC BY-SA 3.0.
Zakładka 240
RDYhtJCvYJuif
Zdjęcie przedstawia pomnik króla Zygmunta III Wazy. Władca jest ubrany w archaizującą zbroję i bogato dekorowany płaszcz koronacyjny. Nosi koronę na głowie. W prawej dłoni trzyma szablę, a w lewej podtrzymuje oparty o cokół krzyż łaciński. Prawa jego noga opiera się o hełm ze strusimi piórami. Na piersiach król nosi order Złotego Runa.
Posąg Zygmunta III Wazy na kolumnie w Warszawie
Źródło: Ejdzej, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
W kolejnych dekadach rzeźba zaczęła dominować w królewskich ogrodach, na miejskich placach oraz w założeniach upamiętniających wielkie zwycięstwa oręża polskiego. Dzieła te stały się kluczowym elementem kształtowania krajobrazu i nastroju epoki. Wiele rzeźb zdobiących ówczesne ogrody pochodziło z renomowanych warsztatów barokowych. Efektem pracy kilku grup artystycznych działających w połowie XVIII wieku są rzeźby z Ogrodu Saskiego w Warszawie. Choć postać Jana Jerzego Plerscha wysuwa się na plan pierwszy – przypisuje mu się m.in. dynamiczne i finezyjne przedstawienia Intelektu, Zimy oraz Malarstwa, obok niego pracowali inni wysokiej klasy rzeźbiarze warszawscy.
„Intelekt” (na cokole napis „Jowisz”) - Źródłem do interpretacji rzeźby są zapisy z „Ikonologii”, wedle których Jowisz to „Młodzieniaszek zuchwały, odziany w złocista szatę, ze złotą koroną na głowie albo w wieńcu gorczycznym; włosy ma jasne całe w ślicznych lokach. Ze szczytu jego głowy wyskakuje płomień w prawej dłoni ma trzymać berło, lewą wskazuje na orła obok siebie” oraz „Mąż zakuty w pancerz i odziany w złocista zbroję” (tłum. Ireneusz Kania). Złoto to symbol czystości i nieskalaności, korona - władzy, wskazanie na orła - poznanie. Saska figura przedstawia lekko zgiętą w boku postać młodzieńca w antycznej zbroi, z koroną na głowie, pochylonego w kierunku siedzącego u jego stóp orła. Rzeźba kojarzona jest z warsztatem Jana Jerzego Plersza.
ogród_saski Źródło: Katarzyna Mączewska, dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/dzielo/rzezby-w-ogrodzie-saskim-w-warszawie, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1B9795GLUVUH
Jowisz
Zakładka 240
Katarzyna Mączewska
„Malarstwo” w obecnym układzie znajduje się obok Rzeźbiarstwa i jest jedną z niewielu dobrze zidentyfikowanych niegdyś rzeźb. Figura przedstawia młoda kobietę, u której zgodnie z opisem Cesarego Ripy „na szyi wisi jej złoty łańcuch z przywieszona do niego maską (...) w jednej dłoni trzyma pędzel, w drugiej - deskę” (tłum. Ireneusz Kania). Rzeźba owa, podobnie jak Intelekt, może być dziełem warsztatu mistrza Jana Jerzego Plersza.
ogród_saski Źródło: Katarzyna Mączewska, dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/dzielo/rzezby-w-ogrodzie-saskim-w-warszawie, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1OS2L8G4SUQA
Ilustracja przedstawia rzeźbę Plerscha pt.: "Malarstwo". Przedstawia stojącą kobietę na postumencie z napisem "Malarstwo".Kobieta jest ubrana w bogato udrapowaną szatę dynamicznie układającą się od pasa w dół. Kobieta w jednej ręce trzyma pędzel, w drugiej - paletę malarską. Na szyi na grubym łańcuchu, pomiędzy nagimi piersiami, ma zawieszoną maskę. Głowa kobiety jest zwrócona w lewą stronę, patrzy w dal.
Nowa zakładka40
Katarzyna Mączewska
„Rzeźbiarstwo” to bodaj najbardziej finezyjna rzeźba zespołu. Obecnie częściowo zrekonstruowana. Tekst z podręcznika Ripy nie został przeniesiony przez rzeźbiarza dosłownie: „Piękne dziewczę o prostej, nieporządnej fryzurze, na której spoczywa gałązka zielonego lauru; odziewa się w ślicznej barwy tkaninę, prawą dłoń opiera na głowie kamiennego posągu, w drugiej dzierży narzędzia potrzebne do wykonania tego kunsztu. Stopy trzyma na bogatym kobiercu” (tłum. Ireneusz Kania). Personifikacja nie opiera się o posąg, ale trzyma w dłoniach medalion z płaskorzeźbą Augusta III.
ogród_saski Źródło: Katarzyna Mączewska, dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/dzielo/rzezby-w-ogrodzie-saskim-w-warszawie, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1SNLE1U3XCGX
Rzeźbiarstwo
Nowa zakładka40
Katarzyna Mączewska
„Architektura wojskowa” przez długi czas była nieznaną personifikacją. Uważano ją dawniej za „Architekturę zniszczoną w trakcie działań wojennych”. Jest to jednak opisana przez Ripę personifikacja Architektury wojskowej, o czym świadczy trzymana przez nią tablica z rysunkiem fortecy: „Kobieta w wieku dojrzałym, ubrana szlachetnie, wielokolorowo, nosić będzie na szyi łańcuch złoty z przepięknym diamentem, jako ozdobą, trzymać będzie w prawym ręku busolę dla uchwycenia pozycji miejsca, w lewym - tablicę rysunkiem sześciobocznej fortecy” (tłum. Mariusz Karpowicz).
ogród_saski Źródło: Katarzyna Mączewska, dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/dzielo/rzezby-w-ogrodzie-saskim-w-warszawie, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1N3LZVHRKZ48
Nowa zakładka40
Katarzyna Mączewska
„Flora” ukazuje młodą dziewczynę w lekko tanecznej pozie, opisywaną przez podręcznik Ripy: „Dziewczątko w wieńcu z borówek z rękami pełnymi rozmaitego kwiecia” (tłum. Ireneusz Kania)
ogród_saski Źródło: Katarzyna Mączewska, dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/dzielo/rzezby-w-ogrodzie-saskim-w-warszawie, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R197FEHNU6U7D
Flora
Nowa zakładka40
Katarzyna Mączewska
„Zima” przypisywana jest warsztatowi Jana Jerzego Plersza i datowana na lata 40. XVIII wieku. Przedstawiona została przez rzeźbiarza jako lekko zakryty płaszczem starzec z płomieniem w dłoni.
ogród_saski Źródło: Katarzyna Mączewska, dostępny w internecie: https://culture.pl/pl/dzielo/rzezby-w-ogrodzie-saskim-w-warszawie, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
RH9H5HB9E1NZZ
Zima
Gloryfikacja władzy - wilanowski posąg konny Jana III Sobieskiego
Wilanowski zespół rzeźbiarski stanowi jeden z najdoskonalszych przykładów barokowej apoteozy monarchy w Europie Środkowej. Monumentalne przedstawienia Jana III Sobieskiego, wykonane przez warsztat Andreasa Schlütera, świadomie zrywają z tradycyjną konwencją sarmacką na rzecz kostiumu antycznego (all’antica). Zabieg ten służył uniwersalizacji wizerunku władcy oraz wpisaniu jego osoby w poczet starożytnych herosów. Centralnym elementem programu ikonograficznego jest ukazanie monarchy jako rzymskiego imperatora oraz Miles Christianus, czyli Rycerza Chrześcijańskiego. Postać Sobieskiego, odziana w dekorowany pancerz, została ujęta w dynamicznej kompozycji, opartej na silnym skręcie tułowia i ekspresyjnym geście.
Program ten pełnił funkcję precyzyjnego narzędzia propagandy dynastycznej, legitymizującego władzę Sobieskich poprzez zestawienie figury króla z alegoriami cnót kardynalnych oraz przedstawieniami skutych jeńców tureckich. Te ostatnie, pełniąc rolę rzeźbiarskich trofeów, bezpośrednio utrwalały status monarchy jako pogromcy islamu i obrońcy chrześcijaństwa (Defensor Fidei). Warsztatowa maestria, widoczna zwłaszcza w wirtuozerskim opracowaniu detalu zbroi, czyni z wilanowskich przedstawień manifestację dojrzałego baroku dworskiego, w którym rzeźba staje się nośnikiem najwyższych treści ideowych i państwowych.
Ilustracja przedstawia pomnik konny Jana III Sobieskiego. Król siedzi dumnie na koniu, który ma uniesione wysoko przednie kopyta. Pod koniem leży człowiek, drugi próbuje jedną ręką odepchnąć kopyto konia. Reźba jest biała, wykonana ze stiuku.
Pomnik konny Jana III Sobieskiego, 1693 r., Pałac w Wilanowie
Źródło: Szczebrzeszynski commons.wikimedia.pl, licencja: CC BY 2.0.
Zakładka 240
RA24L5OKKEXX7
Podsumowanie
Rzeźba barokowa w Polsce stanowi istotny element kultury artystycznej nowożytnej Rzeczypospolitej i rozwija się w ścisłym związku z przemianami religijnymi, społecznymi i ideowymi epoki. Odchodzi ona od statycznych i harmonijnych form wcześniejszych na rzecz ekspresji, ruchu i silnego oddziaływania emocjonalnego. Rzeźba przestaje być jedynie autonomicznym obiektem, a zaczyna funkcjonować jako część szerszej przestrzeni architektonicznej i ideowej. Charakterystyczne dla polskiej rzeźby barokowej jest podporządkowanie formy dynamice oraz narracyjności. Gest, skręt ciała i mimika służą ukazaniu przeżyć wewnętrznych i dramatyzmu przedstawianych scen. Materia zostaje ukształtowana w taki sposób, aby sprawiać wrażenie ruchu i zmienności, co wzmacnia emocjonalny charakter dzieł i ich oddziaływanie na odbiorcę.
