Odsłony polskiego klasycyzmu w architekturze
Pod lupą nowej wiedzy
Pojawienie się klasycyzmu na ziemiach polskich
Trendy klasycyzujące pojawiły się na ziemiach polskich już w latach czterdziestych XVIII wieku. Ich rozwój wiązał się między innymi z racjonalnymi tendencjami oświeceniowymi obecnymi we francuskim baroku oraz z architekturą Anglii i państw niemieckich. Ważną rolę odegrali magnaci podróżujący po Europie i utrzymujący kontakty z zagranicznymi środowiskami artystycznymi. Sprowadzali oni do Polski nowe rozwiązania architektoniczne, zamawiali meble, tkaniny i dzieła artystycznego rzemiosła.
Na zainteresowanie antykiem wpłynęły również odkrycia archeologiczne w Herkulanum i Pompejach. Wiedza o starożytności rozpowszechniała się dzięki publikowanym rycinom i albumom, między innymi autorstwa François Blondela [czyt.: fransua blondela] czy Giovanniego Battisty Piranesiego [czyt.: dziowaniego batisty piraneziego]. Przedstawiały one zabytki Rzymu, Aten, Baalbeku i Palmyry. W tym nurcie na ziemiach polskich pojawiły się idące z południa trendy budowlane. Jednym z najwcześniejszych przykładów architektury klasycyzującej na ziemiach polskich jest Pałac Dietrichsteinów w Wodzisławiu Śląskim, wzniesiony w latach 1742–1747 przez morawskiego architekta Antona Grimma .
Symetryczna fasadafasada, ryzalitryzalit wejściowy zwieńczony trójkątnym przyczółkiemprzyczółkiem, pilastrypilastry i uporządkowany podział elewacjielewacji zapowiadają nowe tendencje w architekturze. Parter podkreślono gzymsemgzymsem kordonowym. Okna zwieńczono belkowaniembelkowaniem. RyzalitRyzalit akcentuje trójkątny przyczółekprzyczółek z kartuszemkartuszem. PortalPortal o półkolistym zamknięciu flankują zdwojone pilastrypilastry. ElewacjaElewacja ogrodowa jest jedenastoosiowa, z ryzalitemryzalitem ujętym kanelowanymi lizenamilizenami i zwieńczona przyczółkiemprzyczółkiem z oculusemoculusem.
Wpływy francuskie w architekturze polskiej
Około 1760 roku do Polski sprowadzono grupę francuskich architektów, między innymi Charles Pierre Coustou [czyt.: szarl pier kustu]. W 1761 roku zbudował on dla Andrzeja Mokronowskiego pałac w Jordanowicach pod Grodziskiem Mazowieckim, utrzymany w duchu wzorów związanych z twórczością Ange‑Jacquesa Gabriela [czyt.: ąre żaka gabriela].
Francuskie inspiracje widoczne są również w twórczości Efraima Szregera. Na przełomie 1761 i 1762 roku zaprojektował on fasadęfasadę kościoła karmelitów na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, łącząc elementy barokowe z klasycyzującymi. W 1761 roku rozpoczął także odbudowę katedry gnieźnieńskiej po pożarze, porządkując jej fasadęfasadę i wieże oraz nadając im bardziej monumentalny charakter. Kolejnym dziełem Szregera był przebudowany w latach 1761–1765 Pałac Prymasowski w Skierniewicach.
Antykizacja polskiej architektury wczesnego klasycyzmu
Na rozwój zainteresowania antykiem wpłynęła również opublikowana w 1764 roku książka Johanna Johanna Joachima Winckelmanna [czyt.: johana joachima winkelmana] Dzieje sztuki starożytnej. Podkreślała ona znaczenie sztuki antycznej jako wzoru piękna i zachęcała twórców do poznawania oraz naśladowania dzieł starożytnych.
Ważną rolę odegrały także wykopaliska archeologiczne we Włoszech oraz publikowane dokumentacje odkrywanych zabytków. W 1772 roku Franciszek Smuglewicz opublikował ryciny przedstawiające wnętrza Złotego Domu Nerona. Zainteresowanie antykiem trwało przez kolejne dziesięciolecia, a jednym z jego późniejszych podsumowań było wydane w 1815 roku przez Stanisława Kostkę Potockiego tłumaczenie dzieła Winckelmanna O sztuce u dawnych, czyliWinkelmanpolski.
Fascynacja starożytnością znalazła wyraz także w prywatnych kolekcjach. Izabela Czartoryska w Łańcucie i Helena Radziwiłłowa w Arkadii gromadziły rzeźby antyczne, a motywy zaczerpnięte ze sztuki greckiej i rzymskiej pojawiały się również we wnętrzach pałaców i domów mieszczańskich.
Antyk i monumentalność w architekturze Wileńszczyzny
Jednym z pierwszych regionów, w których silnie rozwinęła się moda na antyk, była Wileńszczyzna. Od lat siedemdziesiątych XVIII wieku działał tam Wawrzyniec Gucewicz, zwolennik monumentalnej, funkcjonalnej architektury pozbawionej zbędnej dekoracji.
Gucewicz przebudował między innymi fasadęfasadę katedry wileńskiej oraz ratusza w Wilnie, inspirując się rzymskim Panteonem. Wprowadzał wysunięte portykiportyki, gładkie podpory i uporządkowane podziały architektoniczne.
Gucewiczowi bliskie były także rozwiązania, które łączyły monumentalność z funkcjonalnością. Do podobnego wzorca odwołał się Szymon Bogumił Zug [czyt.: cug], projektując w latach 1777–1781 kościół ewangelicki Świętej Trójcy w Warszawie. Zamiast klasycznego portykuportyku głównym elementem budowli stała się rotunda z kopułąkopułą. Rozwiązanie to pokazuje, że klasycyzm nie oznaczał mechanicznego kopiowania antycznych budowli, lecz twórcze wykorzystywanie wybranych wzorców
Antyk w ogrodzie
Klasycyzm wpłynął nie tylko na architekturę budynków, lecz także na sposób kształtowania ogrodów. W Łazienkach Jan Chrystian Kamsetzer [czyt.: kamzecer] stworzył w połowie lat osiemdziesiątych XVIII wieku amfiteatramfiteatr wzorowany na teatrze w Herkulanum. Widownię i scenę rozdzielał kanał, a sztuczną wyspę uzupełniały posągi starożytnych dramaturgów oraz ruiny inspirowane architekturą Forum Romanum. Budowle zostały wkomponowane w parkową roślinność.
Podobne połączenie natury i architektury antycznej pojawiło się w Puławach. Piotr Aigner., odpowiadając na potrzeby Izabeli Czartoryskiej, stworzył pod koniec XVIII wieku Świątynię Sybilli, wzorowaną na świątyni Westy w Tivoli. Budowla pełniła funkcję prywatnego muzeum osobliwości i była przykładem ogrodowego folly [czyt.: foli] – budowli, która oprócz walorów estetycznych i krajobrazowych miała również znaczenie dydaktyczne.
Do Arkadii Heleny Radziwiłłowej Szymon Bogumił Zug zaprojektował pawilony ogrodowe. Inspirował się między innymi poglądami Claude‑Nicolasa Ledoux [czyt.: kloda nikola ledu], który podkreślał prostotę, funkcjonalność i harmonijne wpisanie architektury w krajobraz. Jego dziełem jest wzorowany na rzymskim akweduktakwedukt.
Wzniesiony w 1784 roku nad kaskadą wodną. Wzorowany na architekturze wodociągów rzymskich. Pod względem funkcjonalnym stanowi most łączący brzegi rzeczki Łupi tuż przy ujściu do wielkiego stawu. Zachował się projekt AkweduktuAkweduktu z 1784 roku sygnowany przez Szymona Bogumiła Zuga. Uzupełnienia do budowli projektował w 1800 roku Henryk Ittar. Po 1864 roku Akwedukt został doszczętnie rozebrany przez kolejnych właścicieli arkadyjskiego parku. W 1951 roku Gerard Ciołek zrekonstruował budowlę i uporządkował sieć wodną.
Źródło: dostępny w internecie: Muzeum Narodowe w Warszawie Oddział Muzeum w Nieborowie i Arkadii, https://www.nieborow.art.pl/ogrody/arkadia/akwedukt/, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
PalladianizmPalladianizm – klasycyzm i funkcjonalność
Z czasem antykizacja stawała się bardziej swobodną interpretacją dawnych wzorów i zbliżała się do rozwiązań renesansowych. Szczególne znaczenie zyskał palladianizmpalladianizm, inspirowany architekturą Andrei Palladia. Łączył reprezentacyjność z przejrzystością kompozycji i funkcjonalnością.
Piotr Aigner i Stanisław Kostka Potocki wykorzystali ten sposób myślenia przy pracach nad fasadąfasadą kościoła św. Anny w Warszawie w latach 1778–1788, inspirując się weneckim kościołem San Giorgio Maggiore [czyt.: dżiordżio madżiore].
PalladianizmPalladianizm stał się również inspiracją dla Dominika Merliniego przy budowie Królikarni w Warszawie w latach 1782–1786. Zwarta bryła budynku, centralny plan, kopułakopuła i portykportyk tworzą harmonijną kompozycję, a pałac został połączony z rozległym założeniem parkowym.
Palladianizm silnie wpłynął również na polską architekturę pałacową. W drugiej połowie XVIII wieku upowszechnił się model rezydencji składającej się z głównego korpusu, bocznych oficyn i galerii, skupionych wokół reprezentacyjnego dziedzińca z podjazdem i otoczonych parkiem. W ciągu około trzydziestu lat powstało ponad czterdzieści takich założeń, między innymi w Kocku, Siedlcach, Rogalinie, Małej Wsi i Walewicach. Przykładem jest pałac w Werkach na Wileńszczyźnie, wznoszony dla rodziny Massalskich przez Wawrzyńca Gucewicza w latach 1780–1792.
Epoka stanisławowska
Na upowszechnienie klasycyzmu w Polsce największy wpływ miał mecenat Stanisława Augusta Poniatowskiego. Król, zainteresowany sztuką i ideami oświecenia, sprowadzał na swój dwór artystów europejskich, zwłaszcza z Francji, oraz zlecał im projekty architektoniczne i dekoracyjne.
Program artystyczny dworu królewskiego nie był jednak całkowitym zerwaniem z wcześniejszą tradycją. W stylu stanisławowskim łączyły się elementy klasycyzujące, rokokowe i wcześniejsze rozwiązania dekoracyjne. Krytycy zarzucali królowi między innymi nadmierne zapatrzenie w kulturę francuską i brak dostatecznego związku z polską tradycją.
Stanisław August kontynuował rozpoczęte jeszcze w epoce saskiej prace nad przebudową Zamku Królewskiego w Warszawie. Zamierzano nadać mu charakter reprezentacyjnej rezydencji i silniej powiązać budowlę z przestrzenią miasta. Projekty przebudowy przygotowywali między innymi Jakub Fontana i Efraim Szreger. Ostatecznie udało się przede wszystkim przebudować południowe skrzydło zamku.
Znacznie szerzej przebudowano wnętrza zamku. Pokój Marmurowy, odnowiony przez Jakuba Fontanę w latach 1769–1771, otrzymał charakter swoistego panteonu władców polskich. Umieszczono w nim 22 portrety autorstwa Marcella Bacciarellego [czyt.: marczela baciarellego], w tym portret koronacyjny Stanisława Augusta. Nad lustrem znalazły się alegoriealegorie Sprawiedliwości i Pokoju autorstwa André Le Bruna [czyt.: ądre lubra], a sufit ozdobił plafonplafon Wieczność sławy Bacciarellego i Jana Plerscha [czyt.: plersza].
Pomimo podjętych przez królewskich architektów: Jakuba Fontanę i Efraima Szregera prac projektowych zdołano jedynie odbudować południowe skrzydło zamku, uszkodzone po pożarze w 1767 roku. Wzniesiono na nowo zniszczone dwa piętra i stworzono elewacjęelewację dziedzińca skrzydła południowego z trzyosiowym ryzalitemryzalitem i podziałami w postaci jońskich pilastrówpilastrów.
W latach 1772–1775 przebudowano również Apartamenty Królewskie. Jakub Fontana i Dominik Merlini stworzyli zespół bardziej prywatnych pomieszczeń, w których połączono boazerięboazerię, tkaniny, malarstwo i dekorację rzeźbiarską. Ich wystrój dobrze pokazuje synkretyczny charakter stylu stanisławowskiego.
![Zdjęcie przedstawia w centrum fotografii biurko króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Znajdują się na nim dwie księgi, dokument z pieczęcią królewską z położonym na nim gęsim piórem, dwa przyciski do papieru z figurkami psów, teczka na bibułki osuszające atrament, dwa mosiężne kandelabry, mosiężny zegar oraz figurka Voltaire’a [czyt.: Woltera]. Na ścianie za biurkiem dwa obrazy w złoconych ramach. Pod ścianą za biurkiem krzesło ze złotym oparciem obite szarą tkaniną, z drugiej strony biurka ciemne krzesło obite jasną tkaniną.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R17O9LPG7Q4QT/1775660148/1HS78xoiMxJliKPE8kPWFUnTCsffnZyr.jpg "Kliknij, aby powiększyć")
W dawnym Przedpokoju Senatorskim powstała Sala Prospektowa, znana jako Sala Canaletta [czyt.: kanaletta]. Umieszczono w niej trzydzieści wedut Warszawy i Wilanowa autorstwa Bernarda Bellotta, zwanego Canalettem . Obrazy, powstające w latach 1767–1780, dokumentowały wygląd stolicy i jej najważniejszych budowli.
W latach 1783–1786 powstała nowa Sala Tronowa zaprojektowana przez Jana Chrystiana Kamsetzera. W sąsiadującej z nią Sali Rycerskiej, zwanej także Narodową, zgromadzono portrety i popiersia sławnych Polaków. Przebudowa zamku miała więc nie tylko znaczenie reprezentacyjne, lecz także służyła kształtowaniu określonej wizji historii i wspólnoty.
Do zespołu królewskich budowli należała również Biblioteka Królewska, zbudowana przez Dominika Merliniego w latach 1780–1784. Surowa, klasycystyczna forma odpowiadała funkcji budynku, w którym przechowywano księgozbiór oraz zbiory naukowe i numizmatyczne. W sąsiedztwie znajdował się Pałac pod Blachą, którego nazwa pochodzi od pokrycia dachu miedzianą blachą.
Łazienki Królewskie – rezydencja, ogród i sztuka
Najważniejszym miejscem działalności artystycznej Stanisława Augusta były Łazienki. Król zrezygnował z pomysłu urządzenia prywatnej rezydencji w Zamku Ujazdowskim i rozpoczął przekształcanie dawnego zwierzyńca w nowoczesne założenie parkowo‑rezydencjonalne. Jednym z pierwszych nowych budynków był Biały Domek, wzniesiony w latach 1774–1776 według projektu Dominika Merliniego . Drewniana budowla na planie kwadratu mieściła między innymi jadalnię, sypialnię, gabinet, bawialnię i garderobę.
W Łazienkach znajdował się również Pałac Myślewicki, wzniesiony przez Dominika Merliniego w latach 1774–1779. Budowla łączyła wczesnoklasycystyczną architekturę z elementami rokokowymi i chinoiserie. Jej dekorację wzbogacały rzeźby Jakuba Monaldiego, malowidła Antoniego Herliczki i weduty Jana Bogumiła Plerscha. Zachowane wnętrza pokazują, jak różnorodne inspiracje mogły współistnieć w stylu stanisławowskim.
Najważniejszą budowlą Łazienek jest Pałac na Wyspie, którego początki sięgają XVII wieku. Dawny pawilon Łaźni, zbudowany według projektu Tylmana z Gameren w latach 1683–1689, został na polecenie Stanisława Augusta przebudowany przez Dominika Merliniego i Jana Chrystiana Kamsetzera w latach 1772–1793.
Klasycystyczny charakter pałacu podkreślają symetryczna kompozycja, portykiportyki kolumnowekolumnowe, uporządkowane elewacjeelewacje i inspiracje antykiem. Budowla była letnią rezydencją króla, a od 1784 roku w jej sali jadalnej odbywały się słynne obiady czwartkowe, podczas których spotykali się przedstawiciele życia intelektualnego kraju.
Bogactwo programu artystycznego Łazienek widoczne jest również we wnętrzach pałacu. Sale zdobiono malowidłami, rzeźbami, stiukami i lustrami, łącząc motywy antyczne z innymi inspiracjami artystycznymi.
Jeśli chcesz pogłębić informacje o roli Dominika Merliniego w kształtowaniu Łazienek Królewskich, rozwiń tekst, który przedstawia szerszy kontekst jego działalności i współpracy ze Stanisławem Augustem.
Ważną częścią założenia były również Łazienki jako park. Po 1781 roku Jan Chrystian Schuch [czyt.: szuch] opracował nowe założenie parkowe na skarpie wiślanej, wykorzystując tarasy, zbocza, drogi, ścieżki i kanały. Wśród zieleni umieszczono budynki ogrodowe oraz kopie antycznych rzeźb. Park łączył więc funkcję reprezentacyjną, rekreacyjną i edukacyjną oraz udostępniał sztukę szerszej publiczności.
Przeanalizuj, jak działalność Dominika Merliniego ukształtowała Łazienki Królewskie. W odpowiedzi odwołaj się do różnych budowli i etapów jego pracy.
Belweder – klasycystyczna rezydencja
Ważnym przykładem polskiej architektury klasycystycznej jest również Belweder w Warszawie. Pałac powstał w XVIII wieku na miejscu wcześniejszej rezydencji, a jego obecny klasycystyczny kształt nadano mu w latach 1819–1822 według projektu Jakuba Kubickiego. Budowla nawiązuje do architektury antycznej i wyróżnia się harmonijną, uporządkowaną kompozycją. Jej centralną część podkreśla portykportyk z kolumnamikolumnami, a całość zachowuje charakterystyczną dla klasycyzmu symetrię, prostotę i umiar dekoracyjny. Belweder jest przykładem tego, jak klasycyzm łączył estetykę antyku z funkcją reprezentacyjnej rezydencji. Jego architektura nie miała zachwycać bogactwem dekoracji, lecz przede wszystkim wrażeniem ładu, proporcji i monumentalnego spokoju. W XIX wieku Belweder zyskał także szczególne znaczenie historyczne – stał się jedną z najważniejszych warszawskich rezydencji państwowych i miejscem związanym z życiem politycznym odrodzonego państwa polskiego.
Klasycyzm w Warszawie poza środowiskiem dworskim
Budownictwo klasycystyczne w Warszawie nie ograniczało się do środowiska królewskiego. Od lat siedemdziesiątych XVIII wieku coraz większe znaczenie zyskiwał mecenat mieszczański. Rozwój handlu, finansów oraz przedsiębiorstw wytwórczych i usługowych zwiększał zapotrzebowanie na architekturę użytkową i funkcjonalną.
Przykładem jest dom bankierski Piotra Teppera przy ul. Miodowej, zaprojektowany przez Efraima Szregera w 1774 roku. Rok później Szreger wzniósł, za pieniądze podskarbiego wielkiego koronnego Adama Ponińskiego, most pływający u wylotu ul. Bednarskiej. Była to sezonowa przeprawa przez Wisłę, oparta na drewnianej konstrukcji umieszczonej na 43 płaskodennych łodziach i zabezpieczonej barierą.
Innym przykładem nowej architektury miejskiej była kamienica Roeslera i Hurtiga, wzniesiona przez Szymona Bogumiła Zuga w latach 1784–1785 na dziedzińcu pałacu Małachowskich przy Krakowskim Przedmieściu. Był to pierwszy na ziemiach polskich nowoczesny dom handlowo‑mieszkalny. Na parterze zaprojektowano specjalne witryny wystawowe, a wyższe kondygnacje przeznaczono na mieszkania.
Architektura klasycystyczna na ziemiach polskich pod zaborami
Utrata niepodległości nie zahamowała rozwoju budownictwa klasycystycznego. Styl ten rozpowszechniał się poza Warszawą – wznoszono pałace, dwory, budynki gospodarcze i świątynie. Klasycyzm stopniowo stawał się częścią rodzimego krajobrazu, a w warunkach utraty państwowości mógł również służyć podtrzymywaniu pamięci o kulturze i tradycji.
Piotr Aigner wzniósł w Puławach pałac Marynki, przebudowywał pałac w Łańcucie i projektował pawilony parkowe. Jego doświadczenia wykorzystane zostały także w Warszawie przy budowie kościoła św. Aleksandra, którego forma nawiązuje do rzymskiego Panteonu.
W okresie Królestwa Polskiego, szczególnie po 1815 roku, działalność kontynuowali między innymi Stanisław Zawadzki i Jakub Kubicki. Kubicki projektował pałace w Radziejowicach i Bejscach, natomiast Zawadzki tworzył między innymi projekty budynków militarnych, takich jak Koszary Wołyńskie w Warszawie oraz założenia pałacowo‑parkowe w Dobrzycy.
Projektowana przez Kubickiego Świątynia Opatrzności Bożej nie została zrealizowana. Jej forma stała się jednak punktem odniesienia dla innych realizacji, między innymi kościoła św. Jadwigi w Mokobodach.
Przykładem klasycystycznej architektury militarnej są Koszary Wołyńskie w Warszawie, zaprojektowane przez Stanisława Zawadzkiego.
W różnych częściach ziem polskich klasycyzm przyjmował odmienne formy. W Wielkopolsce, ze względu na ograniczenia prawne narzucone przez władze pruskie, szczególnie długo utrzymywało się wczesnoklasycystyczne budownictwo sakralne z okresu przedrozbiorowego. Przykładami są kościoły w Kwilczu i Choczu. W Wielkopolsce wschodniej, należącej do Królestwa Polskiego, klasycystyczne świątynie zaczęły powstawać w większej liczbie w latach trzydziestych XIX wieku. Charakterystyczne były między innymi czteropilastrowepilastrowe fasadyfasady z portalemportalem zwieńczonym trójkątnym frontonemfrontonem. Do przykładów należą kościół w Goliszewie oraz świątynie ewangelickie w Sompolnie i Żychlinie.
Małopolsce popularność zdobył styl józefiński, który zdominował budownictwo sakralne pierwszej ćwierci XIX wieku. Typowe dla niego były jednonawowe świątynie z węższym prezbiterium, pilastrowymipilastrowymi podziałami elewacjielewacji i fasadąfasadą zwieńczoną trójkątnym przyczółkiemprzyczółkiem. Przykładami są kościoły w Dobczycach, Jerzmanowicach, Podegrodziu, Uszwi i Wierzchosławicach. Szczególną wartość artystyczną ma wczesnoklasycystyczny kościół św. Stanisława w Szczepanowie z 1781 roku. Jego fasadafasada została ukształtowana na wzór rzymskiego łuku triumfalnegołuku triumfalnego i podzielona pilastramipilastrami na trzy pola.
Podsumowanie
Klasycyzm na ziemiach polskich rozwijał się pod wpływem idei oświeceniowych, fascynacji antykiem oraz kontaktów artystycznych z Europą. Początkowo łączył elementy baroku z zasadami porządku, symetrii i racjonalności, z czasem coraz wyraźniej nawiązując do sztuki antycznej. Styl ten znalazł zastosowanie w rezydencjach, budynkach publicznych, świątyniach, domach mieszczańskich i założeniach ogrodowych. Szczególne znaczenie miał mecenat Stanisława Augusta Poniatowskiego, który uczynił Warszawę ważnym ośrodkiem życia artystycznego.
Polski klasycyzm łączył wzorce antyczne z lokalną tradycją i potrzebami epoki. Nie był więc jedynie naśladowaniem antyku, lecz językiem wyrażającym idee oświecenia, harmonię architektury i natury, funkcjonalność oraz przywiązanie do własnej kultury.