Między Eufratem a Tygrysem – sztuka Sumerów, Babilończyków i Asyryjczyków
Asyryjczycy – tysiącletnie imperium
Asyria zawdzięcza swą nazwę miastu Aszur, które stanowiło jej pierwotną stolicę i znajdowało się w północnej części Mezopotamii. Teren ten był zamieszkiwany przez ludność semicką, rdzenną dla obszaru Bliskiego Wschodu. W początkowym okresie istnienia Aszur funkcjonował jako jedno z wielu miast‑państw akadyjskich podporządkowanych władzy Sargona Wielkiego oraz jego następców. Po rozpadzie imperium akadyjskiego, w ciągu kilku stuleci, Asyria stopniowo przekształciła się w samodzielne i silne państwo, a z czasem w regionalne mocarstwo. Od końca XXI wieku p.n.e. do połowy VI wieku p.n.e. Asyryjczycy stanowili dominującą potęgę polityczną i militarną na obszarze Mezopotamii, szczególnie w jej północnej części. Największy zasięg terytorialny imperium asyryjskiego przypadł na VII wiek p.n.e., tuż przed jego upadkiem – wówczas wpływy Asyrii sięgały od Egiptu i Cypru na zachodzie aż po granice Persji (dzisiejszego Iranu) na wschodzie. W analizie politycznej dominacji Asyrii należy uwzględnić istotne wyjątki: niezależność Babilonii w pewnych okresach oraz te fazy historii regionu, w których żadna z potęg nie uzyskała trwałej hegemonii w Mezopotamii.
Architektura asyryjska
Architektura asyryjska wyróżnia się rozbudowanymi kompleksami pałacowymi, które – poza funkcją rezydencjalną – pełniły także kluczowe role administracyjne, religijne i ceremonialne. Pałace wznoszono jako ufortyfikowane cytadelecytadele, zlokalizowane zazwyczaj na peryferiach miast, lecz zintegrowane z ich strukturą poprzez system murów obronnych. Tego typu założenia architektoniczne były przestrzenną manifestacją boskiej i politycznej władzy króla, który pełnił zarazem funkcję najwyższego kapłana. Zabudowa wewnętrzna pałaców pozbawiona była większych otworów okiennych, a pomieszczenia organizowano wokół dziedzińcówdziedzińców pełniącego funkcje komunikacyjne i doświetlające. Całość kompleksu dzielono funkcjonalnie na strefy: reprezentacyjną, administracyjną, sakralną, militarną oraz gospodarczą.
W VIII wieku p.n.e. ziemie Mezopotamii znalazły się pod panowaniem Asyrii – krainy leżącej w górnym biegu Eufratu i Tygrysu. Stolicą Asyrii była Niniwa. Władcy asyryjscy dysponowali świetnie zorganizowaną armią złożoną z żołnierzy, którzy od dzieciństwa uczyli się sztuki wojennej. Nieprzyjaciół przerażały zwłaszcza oddziały rydwanówrydwanów, które mogły się szybko przemieszczać po zbudowanych przez Asyryjczyków drogach.
Jednym z najważniejszych przykładów tego typu architektury jest również kompleks pałacowy w Dur‑Szarrukin, zbudowany w latach 717–707 p.n.e. - stolica założonej przez Sargona II. Rezydencja królewska wznosiła się na dwóch tarasach połączonych rampami.
W układzie wewnętrznym wyraźnie zaznaczono podział na część reprezentacyjną – z salą tronową otwartą na dziedziniecdziedziniec ceremonialny – oraz część prywatną, przeznaczoną dla rodziny królewskiej. W zachodniej strefie kompleksu zlokalizowano zespół sakralny z główną świątynią i zigguratem. Szczególnie istotną rolę odgrywała dekoracja architektoniczna – ściany wnętrz zdobiono płaskorzeźbionymi, często polichromowanymi fryzamifryzami wykonanymi z kamiennych ortostatówortostatów, których celem było nie tylko upamiętnienie wydarzeń, ale także wzbudzenie podziwu i respektu wobec autorytetu władcy.
Główne bramy cytadelicytadeli flankowałyflankowały monumentalne rzeźby lamassu – synkretycznych bóstw opiekuńczych o cechach byka, orła i człowieka, symbolicznie strzegących wejść do najważniejszych przestrzeni.
Płaskorzeźby zoomorficznych skrzydlatych byków z ludzką głową uosabiają ducha opiekuńczego i związane są ściśle z architekturą. Wykonywano je w technice reliefureliefu przechodzącego w rzeźbę pełnoplastyczną.
Asyryjskie dekoracje rzeźbiarskie
Pałace asyryjskie dekorowano najczęściej ortostatamiortostatami – kamiennymi płytami zdobionymi płaskorzeźbami – które pełniły zarówno funkcję propagandową, jak i estetyczną. Wśród przedstawień dominują sceny bitewne ukazujące militarne triumfy władców oraz polowania na lwy, będące ulubioną rozrywką asyryjskiej arystokracji. Najbardziej znane reliefyreliefy tego typu pochodzą z pałacu w Niniwie, stolicy imperium w okresie panowania Aszurbanipala. Polowanie ukazywano nie tylko jako akt siły fizycznej, lecz również jako symboliczny wyraz panowania człowieka nad chaosem natury oraz metaforyczną walkę dobra ze złem.
Przykładem tego rodzaju przedstawienia jest scena ukazująca Aszurbanipala chwytającego lwa za gardło i przebijającego go mieczem. Sylwetka króla, pozbawiona cech indywidualnych, została ujęta w sposób charakterystyczny dla asyryjskiej konwencji – frontalnie w torsie, profilowo w głowie i nogach – z dbałością o detale stroju, fryzury i brody. W przeciwieństwie do statycznej postaci władcy, figura lwa została opracowana z dużym realizmem: dynamiczna poza w skoku, dokładnie oddana anatomia ciała oraz starannie wyrzeźbione elementy takie jak grzywa, ogon i pazury świadczą o wysokim poziomie obserwacji natury i kunszcie artystycznym rzeźbiarzy.
Scena ukazująca umierającą lwicę doskonale oddaje dramatyzm wydarzenia, szczególnie widoczny w kontraście pomiędzy napięciem mięśni przednich łap, na których unosi się ranne, ryczące zwierzę, a leżącą bezwładnie tylną częścią ciała. Bardziej złożona jest dynamiczna scena wojenna, przedstawiająca pokonanie wroga.
