Między Eufratem a Tygrysem – sztuka Sumerów, Babilończyków i Asyryjczyków
Sztuka Babilonii - między prawem, rytuałem a monumentalną architekturą
Sztuka babilońska, jako jedno z najważniejszych zjawisk artystycznych starożytnej Mezopotamii, narodziła się w wyniku przemian politycznych i kulturowych, które nastąpiły po upadku imperium akadyjskiego i dominacji Sumerów. Babilonia, położona w żyznej krainie nad Eufratem, szybko przekształciła się w centrum cywilizacyjne, które przez stulecia kształtowało kulturę Bliskiego Wschodu.
Historycy wyróżniają dwa główne okresy rozwoju sztuki babilońskiej:
okres starobabiloński (ok. 2000–1600 p.n.e.), związany z panowaniem dynastii Hammurabiego i rozkwitem piśmiennictwa, prawa oraz monumentalnej rzeźby;
Okres nowobabiloński (VII–VI w. p.n.e.), zapoczątkowany przez Nabopolassara, kontynuowany przez Nabuchodonozora II – to czas rozwoju architektury monumentalnej i ozdobnej ceramiki glazurowanej.
Architektura Babilonu
W okresie nowobabilońskim Babilon osiągnął apogeum swojego znaczenia. Miasto zostało rozbudowane na planie prostokątnym, obejmując oba brzegi Eufratu. Większość zabudowy wykonano z suszonej cegły, co było podyktowane dostępnością materiałów. Cegła – często suszona lub wypalana – stała się podstawowym tworzywem architektonicznym, wykorzystywanym zarówno konstrukcyjnie, jak i dekoracyjnie.
Na dachu pałacu królewskiego w Babilonie powstał jeden z siedmiu cudów starożytnego świata – wiszące ogrody królowej Semiramidy, uznawane za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Według przekazów miały zostać wzniesione przez króla Nabuchodonozora II dla jego małżonki Amytis, która tęskniła za zielonymi wzgórzami swojej ojczystej Medii. Budowla ta stanowiła unikalne osiągnięcie inżynierii ogrodowej i architektury, łącząc monumentalną strukturę z funkcją reprezentacyjną i symboliczną.
Wiszące ogrody były prawdopodobnie kaskadowo ułożonym kompleksem tarasów, wspartych na kamiennych arkadacharkadach i sklepieniachsklepieniach. Na kolejnych poziomach sadzono drzewa, krzewy i pnącza, które tworzyły iluzję „wiszącego” ogrodu. Ważnym osiągnięciem było zastosowanie systemu irygacyjnego zapewniającego roślinom wodę. Choć ich faktyczne istnienie bywa kwestionowane przez współczesnych badaczy z powodu braku bezpośrednich świadectw archeologicznych, Wiszące Ogrody Babilonu przez wieki pozostawały symbolem luksusu, potęgi królewskiej oraz harmonii natury i architektury w kulturze mezopotamskiej.
.
Podstawą rozwoju sztuki babilońskiej były bezpośrednie tradycje sztuki sumeryjskiej i akadyjskiej. W architekturze pojawiła się dekoracja ścienna z glazurowanej, barwnej cegły. Z czasów Nabuchodonozora II zachowały się potężne budowle Babilonu, do których należy Brama Isztar, najbardziej reprezentacyjna z 8 bram miejskich, zawierająca dekoracje ilustrujące drogę procesyjną do głównej świątyni Marduka. To jedno z najbardziej efektownych dzieł architektury ozdobnej starożytności. Wzniesiona z cegieł pokrytych intensywnie niebieską glazurą, przedstawiała zwierzęta symbolizujące bóstwa (m.in. smoki Marduka i byki Adada). Elementy te nie tylko zdobiły, ale też chroniły miasto symbolicznie – jako strażnicy boskiej obecności.
Glazurowana ceramika barwna była często stosowana do okładzin murów i bram – oprócz walorów estetycznych miała także funkcję propagandową i religijną. Mury miejskie i świątynne dekorowano również mozaikami ceramicznymi, tworząc spójny i spektakularny efekt wizualny.
Najbardziej charakterystyczne dla Bramy Isztar są jej dekoracje: na powierzchni ścian znajdują się rzędy płaskorzeźb przedstawiających zwierzęta symboliczne — lwy, smoki (mushhushu) i byki, wykonane z wypukłych cegieł i podkreślone kolorem. Zwierzęta te symbolizowały bóstwa opiekuńcze: Isztar (lwy), Marduka (smoki) i Adada (byki). Całość robiła ogromne wrażenie – była nie tylko bramą wejściową do miasta, ale też manifestacją potęgi Babilonu i bogactwa jego kultury. Oryginalna część bramy została zrekonstruowana i znajduje się dziś w Muzeum Pergamońskim w Berlinie..
Przenieś się w czasie do serca starożytnego świata. Obejrzyj film, który pozwala poczuć atmosferę tętniącego życiem miasta sprzed tysięcy lat. Zobacz, jak naprawdę wyglądało życie jednej z największych cywilizacji w historii ludzkości.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RE68RTENM8B41
Animacja przestawiająca wizualizację Bramy Isztar.
Rekonstrukcję Bramy Isztar można obecnie podziwiać w Muzeum Pergamońskim w Berlinie.
Opisz dekorację Bramy Isztar.
Uzasadnij, dlaczego Brama Isztar określana jest cudem architektury.
Babilońska rzeźba
W rzeźbie babilońskiej szczególnie rozwinęły się reliefyreliefy. Przedstawiano w nich głównie motywy animalistyczne – realne i fantastyczne stworzenia związane z bóstwami – a także sceny ceremonialne, często związane z kultem lub rytuałami dworskimi.
Rozwiniętą symbolikę religijną i wysoki poziom kunsztu artystycznego charakterystyczny dla sztuki babilońskiej prezentuje ReliefRelief Burneya ( znany również jako ReliefRelief Królowej Nocy ). Dzieło to, wykonane z terakoty i stanowi unikatowy przykład przedstawienia bogini o cechach zarówno ludzkich, jak i nadprzyrodzonych. Ukazuje postać o skrzydłach, szponiastych stopach i towarzyszących jej symbolicznych zwierzętach – lwach i sowach. ReliefRelief nie był częścią architektury – stanowił osobny obiekt kultowy, być może związany z rytuałami religijnymi. Postać może przedstawiać boginię Isztar. Unikatowe połączenie naturalistycznych detali anatomicznych z elementami fantastycznymi świadczy o rozwoju nie tylko techniki, ale i myśli symbolicznej w tym okresie.
Jednym z najsłynniejszych dzieł rzeźbiarskich jest StelaStela Hammurabiego, babilońskiego władcy, który panował w XVIII wieku p.n.e. Kazał spisać pierwszy na świecie zbiór praw. W górnej części słupa, na którym wyryto prawa, znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca Hammurabiego, stojącego przed siedzącym Szamaszem, bogiem słońca i sprawiedliwości i otrzymującego od niego insygnia władzy. Oznaczało to, że Hammurabi został wybrany na króla przez bogów, a prawo przez niego sformułowane wyraża ich wolę. Kamień umieszczono przed największą świątynią w Babilonie.
Kodeks Hammurabiego przewidywał bardzo surowe kary. Stanowił na przykład,że synowi, który uderzył ojca, należy odciąć rękę. Jeśli ktoś wybił drugiemu oko lub ząb albo złamał rękę lub nogę, miał zostać ukarany przez uczynienie mu dokładnie tego samego, czyli także jemu należało wybić ząb lub oko czy też złamać rękę lub nogę. Stąd mówimy, że Kodeks Hammurabiego oparty był na zasadzie „oko za oko, ząb za ząb”.
StelaStela Caillou Michaux, znana również jako kudurru, to kamienna tablica z okresu średnobabilońskiego. Została odkryta przez francuskiego botanika André Michaux, stąd jej nazwa. Na jej powierzchni znajduje się wykonany w akadyjskim piśmie klinowym akt darowizny ziemi przez ojca, Nirah‑nasira, na rzecz jego córki, Dur‑Sharrukinaia'itu oraz 21 symboli ikonograficznych przedstawiających bóstwa, atrybuty boskie i ciała niebieskie. Wśród 21 reliefówreliefów - symboli religijnych, które pełnią funkcję ochronną i sakralną, wyróżnia się bóg Nabû przedstawiony jako skrzydlaty, rogaty wąż, symbolizujący mądrość i pismo.
Imperium babilońskie założone przez Hammurabiego przetrwało 260 lat. W 1531 r. p.n.e. dostało się pod panowanie najeźdźców. W latach 626–539 p.n.e. Babilon znów odzyskał kontrolę nad regionem. W imperium nowobabilońskim czołową rolę odgrywali Chaldejczycy, lud pochodzenia semickiego. Najwybitniejszym władcą Babilonu był Nabuchodonozor II (604–562 p.n.e.). Nowe imperium zostało podbite w 539 r. p.n.e. przez Persów.