Sztuka sumeryjska

Mezopotamię można podzielić na kilka historycznych krain: północna część to Asyria, południowa – Babilonia. Ta ostatnia dzieli się na Sumer (położony na południu nad Zatoką Perską) i północny Akad (Agade, Akkad). Wymiennie wobec Asyrii i Babilonii stosuje się określenia północna Mezopotamia i południowa Mezopotamia. Północne wyżyny oraz południowe niziny warunkują klimat, który na północy ma charakter śródziemnomorski, a na południu – tropikalny.

Pierwszą cywilizacją na terenie Mezopotamii byli Sumerowie. którzy w połowie IV tysiąclecia p.n.e. stworzyli w regionie pierwszą miejską cywilizację. Miasta sumeryjskie: Ur, Eridu, Umma, Uruk, Lagasz, Kisz i Sippar powstawały pomiędzy Tygrysem a Eufratem i kontrolowały okoliczne wsie oraz tereny uprawne. Zakładano je na planie owalu i zwykle otoczone były murami wykonanymi z warstw suszonej glinianej cegły, przekładanej glinianą zaprawą i trzcinowymi matami. Od innych zasiedlonych terenów oddzielał je pas mokradeł albo pustynia.

Miasta‑państwa sumeryjskie, bo taki nosiły status ze względu na wyodrębnienie,  liczyły od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy mieszkańców. Początkowo najwyższą władzę sprawowali kapłani, którzy pośredniczyli między ludźmi a bóstwami oraz nadzorowali świątynie i zgromadzone w nich bogactwa. Ponadto czuwali nad przebiegiem irygacji. Poddani bogów i ich kapłanów, czyli zwykli rolnicy, mieli obowiązek wykonywać swą pracę i oddawać świątyniom to, co uprawiali.

Najważniejszym miastem‑państwem było Ur, stolica imperium Sumerów pod koniec III tysiąclecia p.n.e. Do rozwoju miasta przyczyniło się położenie geograficzne w południowej części terytorium Sumerów, na obszarze laguny, poprzecinane licznymi kanałami. Miasto podzielone było na kilka dzielnic: najważniejszą z nich była dzielnica sakralna z placami i kompleksem budowli oraz świątynią poświęconą bogu księżyca Nannie. Pozostałe dzielnice poprzecinane nieregularnymi ulicami i placami: tworzył kompleks pałacowy i ciasna zabudowa domów. Charakterystyczną budowlą dla architektury starożytnej Mezopotamii jest zigguratzigguratziggurat (także: zikkuratzigguratzikkurat). W Mezopotamii trudno było o kamień, więc zigguratyzigguratzigguraty budowano z glinianych, suszonych na słońcu cegieł. Składały się najczęściej z trzech schodkowych tarasów, mieszczących na szczycie świątynię bóstwa. Ziguraty miały zapewniać komunikację z bogami, a jednocześnie podkreślać symbol potęgi władcy jako fundatora budowy oraz króla, sprawującego funkcję najwyższego kapłana i rządzącego państwem w imieniu bogów. ZigguratzigguratZiggurat w Ur został zbudowany przez króla Ur‑Nammu, który poświęcił go na cześć Nanny około XXI wieku p.n.e., w czasie panowania Trzeciej dynastii. Ogromna konstrukcja schodkowa miała 64 metry długości, 45 metrów szerokości i prawdopodobnie ponad 30 metrów wysokości, choć jej wysokość jest sporna, ponieważ z sumeryjskiego zigguratuzigguratzigguratu zachowały się jedynie fundamenty.

R1K6XRG6XHM7M

Fotografia przedstawia widok na zrekonstruowaną fasadę i schody zigguratu w Ur - konstrukcję w kształcie schodkowej piramidy. Konstrukcja ma formę masywnego czworoboku, złożonego z kilku cofających się ku górze tarasów. Centralnym elementem kompozycji schody, prowadzące w górę ku tarasom. Światło słoneczne wydobywa relief powierzchni. Wokół budowli rozciąga się pustynny, płaski teren. Tłem jest błękitne niebo.

Wznoszenie murów, świątyń i pałaców – po raz pierwszy na wielką skalę – przyczyniło się do rozwoju architektury i inżynierii. Budowle z cegły po jakimś czasie zaczynały się rozsypywać, dlatego dziś pozostały po nich tylko wzgórza złożone z gliny i piasku, czyli tzw. telle.

Budynki mieszkalne

Do budowy mezopotamskich budynków mieszkalnych, zarówno w południowej części, jak i w Asyrii, wykorzystywano suszoną cegłę, spajaną mułem i gliną. Kamień ze względu na kosztowny transport i obróbkę zajmuje pozycję uboczną.

Domy prywatne, parterowe, rzadziej piętrowe, budowano zazwyczaj z cegły surowej, zadowalając się tynkowaniem wnętrz, stropy układano gęsto z okrąglaków, uszczelniając gliną. Budowano na planie prostokąta, bez fundamentów, na ubitym podłożu. Ściany wewnętrzne okładano cienką warstwą gipsu. Domy kryto stropem płaskim lub w kształcie kopułykopułakopuły, wykonanymi z trzciny i gliny.

W Mezopotamii po raz pierwszy pojawiły się sklepieniasklepieniesklepienia. Z powstałych łękówłękłęków można skonstruować sklepienie kolebkowesklepienie kolebkowesklepienie kolebkowe lub sklepienie pozornesklepienie pozornesklepienie pozorne. Wewnątrz budynku znajdował się dziedziniecdziedziniecdziedziniec, zapewniający dostęp światła. Małe okna, zamieszczone w górnej części, izolowały wnętrze przed ciepłem.

RASEEHPNLX586

Ilustracja przedstawia przykład sklepienia pozornego. Konstrukcja ta jest w czarno‑białym kolorze. Zbudowana jest z dwóch skośnych ścian z cegieł, które są ze sobą połączone w kilku rzędach, jedna po drugiej. Ściany od góry zostały połączone kilkoma poziomymi belkami. Tuż pod nimi znajduje się przejście.

Rzeźba sumeryjska pełniła przede wszystkim funkcje kultowe oraz kommemoratywnekommemoratywnykommemoratywne (upamiętniające), którym podporządkowano aspekty estetyczne. Przedstawienia te nie miały charakteru portretowego – ukazywały raczej określone gesty lub czynności, symbolizujące postawę modlitewną i pobożność. Posążki umieszczano w świątyniach jako wotawotumwota; najczęściej były one opatrzone imieniem fundatora, co świadczyło o ich indywidualnym charakterze i funkcji zastępczej wobec osoby modlącej się. Wierzono w ich skuteczność magiczną i możliwość nawiązania kontaktu z bóstwem.

Typowe figury wykonywano z materiałów takich jak diorytdiorytdioryt czy kalcytkalcytkalcyt. Ich niewielkie rozmiary były częściowo wynikiem ograniczonej dostępności kamienia w regionie Mezopotamii i z powodu obniżenia kosztów. Kompozycje cechowała syntetyczność formy oraz brak indywidualizacji rysów twarzy, choć zachowywano pewne charakterystyczne cechy etniczne. Wybrane detale – takie jak broda, szata czy dłonie – opracowywano z dużą precyzją. W rzeźbie widoczne są realistyczne elementy, np. zaznaczone paznokcie czy mięśnie torsu. Twarze przedstawiano z wyraźnie zarysowanymi brwiami i ustami, często ujętymi w formie subtelnego łuku.

Szczególnie istotne były oczy – przedstawione jako szeroko otwarte, miały symbolizować tzw. „siłę spojrzenia”, co stanowiło analogię do ikonografii znanej ze sztuki starożytnego Egiptu. Często stosowano techniki inkrustacji: białka wykonywano z muszli, a tęczówki z czarnej smoły lub lapis lazulilapis lazulilapis lazuli.

Rzeźby te przedstawiały wyłącznie członków elit społecznych, zwykle w pozie modlitewnej. Przykładem może być posążek Gudei, władcy Lagasz, ukazany siedzący na tronie z rękami złożonymi na piersi. Na jego szacie i tronie umieszczono inskrypcję o treści: Gudea, budowniczy świątyni, otrzymał życie. Była to dedykacja dla boga Ningirsu, w którego świątyni figura została złożona jako wotumwotumwotum, mające zapewnić władcy życie wieczne. Charakter wotywnywotumwotywny przypisuje się również posążkowi Zarządcy Ebihila.

R1A6U9KCTFCX2

Zdjęcie posągu przedstawiającego siedzącego na tronie masywnego mężczyznę. Ręce ma ugięte w łokciach i wsparte na kolanach, a dłonie trzyma skrzyżowane na piersi. Ubrany jest w nakrycie głowy oraz długą tunikę zasłaniającą nogi. Spod niej widoczne są wystające palce. Na przedniej stronie szaty i na tylnej części tronu widoczne są inskrypcje.

R9Z5JM7M9KC2E

Fotografia przedstawia posąg Ebih‑Ila – siedzącego mężczyzny wykonanego z jasnego, gładkiego kamienia (alabastru). Mężczyzna siedzi na okrągłym, plecionym stołku. Ma nagi tors i dłonie złożone na piersi – w modlitewnym geście. Jego głowa jest ogolona, a długa broda składa się z pionowych pasm. Twarz wyraża spokój – widać lekki uśmiech i duże, niebieskie oczy. Postać ubrana jest w długą, ozdobną spódnicę wykonaną z futrzanego materiału. Stopy są niewidoczne, ale pod spódnicą zachowała się ich dolna część.

Sztandar z Ur jest drewnianą płytą, prezentującą malowidła sceny wojenne i życia politycznego cywilizacji Sumerów. Nazwa, błędnie wprowadzona przez badaczy, sugerowała wykorzystanie obiektu jako proporca bojowego. W rzeczywistości Sztandar z Ur prezentuje malowidła - sceny wojenne i wydarzenia z  życia politycznego cywilizacji Sumerów. W jednej z bocznych ścian zabytku znajduje się niewielka skrytka. Na tej podstawie część naukowców wysunęła przypuszczenie, iż obiekt służył za ruchomy skarbiec, w którym znajdowały się fundusze na prowadzenie wojny. Po dziś dzień prawdziwe przeznaczenie Sztandaru z Ur pozostaje zagadką. Niemniej można je traktować także jako źródło historyczne, prezentujące życie Sumerów.

Około 3000 r. p.n.e. w Mezopotamii równolegle z sumeryjską istniała druga cywilizacja. Akadyjczycy pochodzili z miasta‑państwa Akad. Około 2334 r. p.n.e. Sargon Akadyjski (Wielki) doszedł do władzy i utworzył imperium dynastyczne – zapewne pierwsze w dziejach świata. Sargon w stosunkowo krótkim czasie podporządkował sobie południową i środkową Mezopotamię (Sumer i Akad). Z czasem stworzył olbrzymie państwo i ze swojej stolicy Akad rządził terenami od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne.

Około 2300 r. p.n.e. najazd semickich Akadów zakończył okres dominacji Sumerów w Mezopotamii. Militarna przewaga Semitów nad Sumerami wynikała ze stosowania łuku. Najeźdźcy po osiedleniu się w Mezopotamii przejęli sumeryjskie osiągnięcia cywilizacyjne. Doszło do stopienia się Akadów i Sumerów, dlatego też historycy starożytnej Mezopotamii nazywają przełom III i II tysiąclecia p.n.e. okresem Sumero‑Akadu.

RL31KN6N9EJS8

Na zdjęciu znajduje się fragment płaskorzeźby wykonanej w ciemnym kamieniu. Przedstawia ona postać uzbrojoną we włócznię, która prowadzi dwie inne związane postacie.

Imperium akadyjskie rozpadło się po 180 latach, w 2154 r. p.n.e. Po okresie akadyjskim władza ponownie wróciła do Sumerów, którzy w czasach III dynastii z Ur ostatni raz rządzili w Mezopotamii. Jednak wzorce sprawowania władzy, jakie pozostawili Akadowie, długo wyznaczały cele i ambicje władców mezopotamskich, aż do Asyryjczyków włącznie.

Z okresu akadyjskiego pochodzi kamienna dwumetrowa płyta upamiętniająca zwycięstwo króla Akadu: Naram‑Sina panującego przez około 36 lat między 2254 a 2218 r. p.n.e. nad ludem Lulubejów. Wykonano ją z różowego wapienia nadając formę stelistelasteli. Płaskorzeźba przedstawia króla i jego armię walczącą z wrogami. Kompozycja sceny została dostosowana do formy zwężającej się ku górze płyty – co dodatkowo potęguje dynamizm przedstawionych kroczących postaci żołnierzy. Kamienne płyty ukazujące władcę w obecności boga lub abstrakcyjnych symboli bóstw uczestniczących w ważnym historycznie wydarzeniu. Upamiętniały władcę oraz zapewniały o  jego triumfie.

R1PMVOAAAJFMM

Ilustracja w kształcie pionowego prostokąta przedstawia kamienną Stelę Naram‑Sina. Wykonana jest z różowego wapienia. Ukazuje wojowników wspinających się na górę Zagros. Na górze widoczny jest król prowadzący armię. Jest większy od pozostałych osób. W rękach trzyma łuk i strzałę. Na głowie ma tiarę z rogami. W jego stronę skierowani są podwładni. Pod jego stopami leżą pokonani wrogowie. Niektórzy z nich składają lub podnoszą ręce i proszą o litość.

Niezwykłą precyzją odznacza się rzeźba przedstawiająca głowę posągu akadyjskiego władcy, wykonana w technice odlewu brązowego na tzw. wosk tracony. Przypomina realistyczny portret, gdyż nosi znamiona indywidualizacji rysów twarzy: orli nos, wymodelowane usta, misternie ułożona fryzura i trefiona broda. Oczy były zapewne wykonane pierwotnie z cennych kamieni (np. lapis lazulilapis lazulilapis lazuli).

R1M6C7DES3AVL

Ilustracja w kształcie pionowego prostokąta przedstawia głowę akadyjskiego władcy. Rzeźba ukazana jest na jasnym tle. Ma długą, kręconą brodę i wąsy, a wokół głowy zapleciony gruby warkocz. Czoło okala opaska, spod której wystają półkoliste pukle włosów. Usta władcy są lekko uśmiechnięte. Oczodoły są puste. Lewy oczodół jest uszkodzony.