Historia, egzotyka i potęga natury w sztuce francuskiego romantyzmu
Pod lupą nowej wiedzy
Romantyzm - pomiędzy starym światem a nową epoką
Na romantyczny światopogląd miała wpływ m.in. rewolucja francuska i jej naczelne hasło: „wolność, równość, braterstwo”. Za grunt do rozwoju romantycznych idei posłużyła też filozofia Immanuela Kanta, przede wszystkim teza, że w poznaniu ważniejszy niż przedmiot jest podmiot, i idące za tym odrzucenie obiektywizmu na rzecz subiektywizmu. Stąd zwrot ku jednostce – indywidualnym poglądom na świat, a także uczuciom jako drodze do poznania istoty rzeczy. Romantycy bardzo często przedstawiali swoich bohaterów jako szaleńców widzących świat w odmienny niż zwykli ludzie sposób, często też poświęcali swoje dzieła wybitnym postaciom historycznym i ważnym wydarzeniom. Za najwyższy przejaw ludzkiej działalności romantycy uznawali sztukę. Kładli nacisk na nieskrępowaną swobodę twórczą – dzięki niej mogła dochodzić do głosu wyobraźnia artysty, niezbędna, by dociekać metafizycznych prawd ukrytych pod powierzchnią zjawisk materialnych.
Théodore Géricault - prekursor romantyzmu we Francji
Théodore Géricault
Théodore Géricault był jednym z prekursorów malarstwa romantycznego we Francji. Od 1808 roku pobierał nauki u Carle’a Verneta, a od 1810 roku kształcił się w pracowni Pierre’a Guérina. Na jego rozwój artystyczny istotny wpływ wywarły inspiracje sztuką antyczną, twórczością mistrzów XVI i XVII wieku oraz malarstwem Antoine’a‑Jeana Grosa. W czasie podróży do Włoch w 1816 roku studiował dzieła Michała Anioła i Rafaela. W późniejszym okresie jego twórczość pozostawała także pod wpływem malarstwa Johna Constable’a oraz Richarda Parkesa Boningtona.
Ważniejsze wydarzenia z życia artysty
1810 – nauka u Carle'a Verneta i Pierre’a
1816 – pobyt Théodore’a Géricault we Włoszech
1820‑1821 – pobyt Théodore’a Géricault w Anglii
Malarz koni
Théodore Géricault od młodzieńczych lat wykazywał zdolności malarskie. W wieku 17 lat został uczniem Carle’a Verneta, który specjalizował się w malowaniu koni, następnie Pierre’a Guérina, uczącego według zasad neoklasycystycznych. Duży wpływ na młodego malarza wywarło także malarstwo batalistyczne obrazów Antoine’a Grosa. W wyniku wielu inspiracji Géricault tworzył we własnym stylu – ekspresyjnym, opartym na kontrastach światłocieniowych, cechującym się bogatą kolorystyką i dynamiką. Twórczość malarza wymyka się klasyfikacji do konkretnego nurtu – żywiołowość jego dzieł nie odpowiada sztywnemu klasycyzmowi, a bliższa jest raczej romantykom.
W początkowym okresie twórczości widoczne były wpływy Verneta. Jako malarz koni stworzył wiele dzieł łączących ten temat ze scenami batalistycznymi i tradycjami napoleońskimi oraz studia koni, tematy wyścigów konnych. Artystyczny sukces odniósł batalistyczny portret konny, wystawiony na Salonie paryskim w 1812 roku – obraz Oficer Szaserów.
Temat koni obecny jest w całej twórczości malarza. Często kopiuje je z obrazów dawnych mistrzów Luwrze. Maluje je także na żywo, stawiając sztalugi w stajniach. W taki sposób powstało dzieło, które w nietypowo przedstawia temat ukazujący zwierzęta – wzorem Caravaggia głównym obiektem nie jest sam koń, ale jego zad. Obraz Pięć koni odwróconych zadami z 1814 roku powstał w stajni Wersalu.
Podczas pobytu w Anglii i poznaniu twórczości pejzażystów – Johna Constable’a i Williama Turnera, Géricault zmienia styl malarski, artysta większą uwagę przywiązuje do studium pejzażu, stanowiącego tło jego obrazów. Nowy sposób obrazowania wykorzystuje w scenach ukazujących konie. Sporządził w tym czasie wiele akwarel, szkiców, jednak na szczególną uwagę zasługuje obraz namalowany dla angielskiego handlarza koni, Adama Elmore'a, powstały podczas wyścigów konnych Derby w Epsom z 1821 roku.
Romantyczno‑naturalistyczny raport z tragedii
Tratwa Meduzy z 1819 roku była pierwszym prestiżowym obrazem Géricaulta. Inspiracją dla artysty były autentyczne wydarzenia – tragedia i dramatyczne losy ocalałych 15 spośród 149 rozbitków francuskiego okrętu Meduza.
Fregata „Meduza”, której towarzyszyły trzy inne statki, korweta „Echo”, statek towarowy „Loara” i bryg „Argus”, opuściła Francję 18 czerwca 1816 r., wioząc do Saint‑Louis (Senegal) gubernatora i wyższych urzędników tej kolonii. Na pokładzie znajdowało się około czterystu ludzi, marynarzy i pasażerów. 2 lipca fregata natknęła się na ławicę* d’Arguin i po pięciu dniach daremnych wysiłków, aby wydźwignąć statek z mielizny, zbudowano tratwę, na którą załadowano stu czterdziestu dziewięciu rozbitków, podczas gdy reszta rzuciła się do łodzi. Wkrótce potem łodzie odcięły liny, które ciągnęły tratwę, zostawiając ją na przepastnych wodach oceanu. Wtedy głód, pragnienie, rozpacz uzbroiły tych ludzi jednych przeciw drugim. Wreszcie po dwunastu dniach nieludzkiej udręki „Argus” wziął na pokład piętnastu konających.
*ławica – wzniesiona część dna morskiego lub rzecznego.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Géricault, oprac. Pierre Courthion, Warszawa 1966, s. 141–142.
Decyzja o namalowaniu sceny z historii współczesnej przykuła natychmiastową uwagę, zwłaszcza że Géricault tłumaczył ją w sposób odpowiedni do klasycznego malarstwa historycznego: na dużą skalę, z elementami bohaterskimi i tragicznymi. Obraz wstrząsnął publicznością i podzielił krytyków podczas Salonu w 1819 roku.
Obraz, wystawiony na Salonie 1819 r., wywołał sprzeczne reakcje. Liberałowie wdzieli w nim alegorię politycznego dryfowania postnapoleońskiej Francji i pretekst do krytyki opłakanego stanu marynarki pod rządami Burbonów. Rojaliści, z Ludwikiem XVIII na czele, uważali to płótno za przykład realizmu najwyższej próby, którą to opinię podzielała cześć środowiska artystycznego. Entuzjastą Tratwy „Meduzy” był m.in. Prud’hon , który, czyniąc wyraźną aluzję do dzieł Ingres’a, napisał: „Pojawia się tu cała galeria madonn, odalisek* i świętych męczenników”. Przeważały jednak zadania krytyczne. Niektórzy z oglądających obraz byli nim tak zgorszeni, że postulowali, by malarz wyjechał na stałe do Anglii.
*odaliska – w dawnej Turcji niewolnica w haremie sułtańskim.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: David Bianco, Lucia Mannini, Anna Mazzanti, Wielka historia sztuki. Akademizm, romantyzm, realizm, t. 7, Warszawa 2011, s. 176.
Zlecenie na szokujące portrety
W 1822 roku Géricault otrzymał zlecenie od Etienne‑Jeana Georgeta, zaprzyjaźnionego lekarza, specjalisty chorób umysłowych, który opracował teorię monomanii, czyli obłąkania z jedną obsesją. Malarz wykonał pełne wyrazu i ładunku emocjonalnego portrety przedstawiające ludzi upośledzonych umysłowo. Seria obrazów została opatrzona wspólnym tytułem Monomani.
Eugène Delacroix - najpiękniejsza paleta Francji
Eugène Delacroix
Eugène Delacroix był jednym z najbardziej wpływowych malarzy XIX wieku oraz czołowym przedstawicielem romantyzmu francuskiego. Od 1815 roku kształcił się w atelier Pierre’a Guérina oraz w paryskiej École des Beaux‑Arts. Jego twórczość inspirowana była przede wszystkim dziełami Francisco Goi, Petera Paula Rubensa i Paola Veronese. Przełomowe znaczenie dla jego rozwoju artystycznego miała podróż do Londynu w 1825 roku, podczas której zetknął się z malarstwem Johna Constable’a, zwłaszcza z jego jasną, świeżą paletą barwną. Kolejną istotną podróż odbył w 1832 roku do Afryki Północnej i południowej Hiszpanii. Delacroix, od 1857 roku członek Akademii, odrzucił akademicki klasycyzm, tworząc kompozycje oparte przede wszystkim na intensywnym, świetlistym kolorze. Jego przekonanie, że barwa jest nośnikiem światła, a cień stanowi jego chromatyczne odbicie, odegrało ważną rolę w rozwoju malarstwa nowoczesnego i zapowiadało rozwiązania impresjonistyczne.
Ważne wydarzenia z życia malarza
1815 - nauka u Pierre’a Guérina i École des Beaux‑Arts w Paryżu
1822 – wystawienie pierwszego obrazu Barka Dantego
1825 - podróż do Londynu
1827 – wywołanie skandalu na salonie obrazem Śmierć Sardanapala
1830 – ukończenie dzieła o narodowej randze Wolność wiodąca lud na barykady
1832 – podróż do Maroka i Hiszpanii
1839 – podroż do Belgii i Holandii
1857 – przeprowadzka do pracowni przy Furstenberg w Paryżu, członek Akademii
Wpływ podróży na twórczość Delacroix
Victor‑Eugène Delacroix (1798‑1863) jest najwybitniejszym malarzem okresu romantyzmu we Francji. Jeszcze przed studiami w akademii spotkał się z Géricault w pracowni Guerina. Większość życia spędził w Paryżu, odbywając liczne podróże, które w istotny sposób wpłynęły na jego twórczość. Pierwsza wiodła do Anglii, gdzie udał się w 1825 roku na trzy miesiące. Wrócił zachwycony współczesnym malarstwem angielskim i teatrem szekspirowskim. Następną podróż poprzedził okres bardzo intensywnej pracy, a jednocześnie licznych kontaktów towarzyskich, częstych wizyt w salonie Gerarda. Najważniejszą podróżą w jego życiu była kilkumiesięczna wyprawa do Afryki Północnej na początku 1832 roku, dokąd wyjechał, towarzysząc hrabiemu de Morancy, posłowi Ludwika Filipa do sułtana Maroka. Zachwyt południowym światłem, przyrodą i egzotyczną kulturą znalazły odzwierciedlenie w późniejszych dziełach artysty, pierwszego malarza, który dostrzegł kulturę islamu w północnej Afryce. Po powrocie do kraju pojawiły się symptomy choroby gardła, początkowo utrudniającej malarzowi szersze kontakty towarzyskie, później przyczyny trzydziestoletnich cierpień i śmierci. Lata te znaczone będą licznymi wędrówkami po Francji, pobytami w Normandii i Bretanii czy Pirenejach, zawsze mającymi swe malarskie reperkusje.
Już we wczesnej twórczości widoczna jest ekspresja koloru, która będzie towarzyszyć artyście przez całe życie. Jego artystyczny debiut na Salonie w 1822 roku, Barka Dantego zwrócił uwagę interpretacją sceny z VIII pieśni (Piekło) Boskiej komedii Dantego. W niedojrzałym, jeszcze niewykazującym doskonałości dojrzałego stylu artysty widoczne są wpływy spuścizny Géricault, Rubensa i Michała Anioła oraz antycznych rzeźb z Luwru.
Jest rodzaj emocji właściwy jedynie malarstwu; nic innego nie daje o nim pojęcia. Jest doznanie wywołane przez taki a taki układ kolorów, świateł, cieni etc. Można by to nazwać muzyką obrazu. Zanim jeszcze wiesz, co obraz przedstawia, wchodzisz do katedry i widzisz go często z dystansu zbyt wielkiego, aby wiedzieć, co przedstawia, a już zachwycił cię magiczny akord kolorów.
Delacroix
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Maria Rzepińska, Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Wyd. Literackie, Kraków 1983, s. 39.
Polityczna alegoria Wolności Francji
Pod wpływem tego, co Delacroix widział na ulicach Paryża w czasie rewolucji lipcowej, namalował w 1830 r. obraz uważany za najbardziej polityczne, a zarazem jedyne tego rodzaju dzieło mistrza – Wolność wiodąca lud na barykady. Dzieło zostało pokazane w Salonie w 1831 roku pod tytułem Dwudziesty ósmy lipca. Wolność prowadząca lud na barykady i stało się powodem oburzenia klasyków, a cieszyło się uznaniem wśród młodych malarzy, którzy docenili w nim nowatorstwo i odrzucenie akademizmu oraz śmiałość w posługiwaniu się pędzlem.
Kobieta z trójkolorową flagą, kojarzoną z rewolucja francuską z 1789 roku, to alegoria Wolności, na głowie ma czerwoną frygijską czapkę, a w ręku trzyma karabin. Jej heroiczna postawa jest przykładem patriotyzmu.
2.W tle widoczne są dwie wieże paryskiej katedry Notre Dame.
3.Tło jest mroczne, zanika w kurzu i strzelniczym prochu.
4.W rewolucji lipcowej wzięli udział przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, mężczyzna w cylindrze reprezentuje mieszczaństwo.
5.Ciała zabitych na pierwszym planie są symbolem poświęcenia w imię wolności.
6.Kolorystyka obrazu jest zgaszona, ale posiada także silne akcenty barwne – zdecydowane barwy podkreślające ruch postaci nadają dziełu charakter ekspresyjny.
7.Chłopiec w zawadiackiej czapce świadczy o zaangażowaniu całej ludności, bez względu na wiek. Jego gest ręki z podniesionym pistoletem nawiązuje do alegorii Wolności.
Nowe drogi artystyczne – orientalizm
Za manifestację nowego malarstwa Delacroix uznano Masakrę na Chios, której malowanie poprzedziły długie przygotowania. Dzieło upamiętnia rzeź greckiej ludności przez Turków w marcu i kwietniu 1822 roku na wyspie Chios. Malarz zrezygnował z przytłumionych kolorów zastępując je intensywnymi kobaltami, czerwieniami i żółcieniami. W obrazie widoczna jest paleta Rubensa, Constable’a. Artysta studiował relacje naocznych świadków i artykuły w gazetach. W procesie powstawania obrazu miały nawet udział perskie miniatury, analizowane wówczas przez malarza oraz studia koni, wykonywane pod wpływem Géricault.
Obraz przedstawia ofiary rzezi, wśród których są mężczyźni, kobiety i dzieci.
2.Stara kobieta na pierwszym planie wyraża spokój i siłę.
3.Pomiędzy ofiarami znajduje się jeździec. Pod kopytami jego konia giną ludzie.
4.Jeździec ciągnie za sobą przywiązaną kobietę.
5.W tle rozgrywa się walka.
Pod koniec 1827 roku artysta raz jeszcze wrócił do tematu walki Greków o niepodległość, która urastała do symbolu starcia się świata cywilizowanego z barbarzyńskim. Bezbronną postać kobiecą, uosabiającą Grecję, ukazał na ruinach bohatersko bronionej twierdzy Missolungi, gdzie zmarł na febrę podziwiany przez niego lord Byron.
Do tragedii Byrona nawiązywało kolejne dzieło Delacroix, które dla wielu stało się kwintesencją romantycznego malarstwa - Śmierć Sardanapala, ukazujący okoliczności śmierci ostatniego babilońskiego władcy. Po skandalu obyczajowym wywołanym przez obraz, z kół rządowych padło ostrzeżenie nakazujące zmianę środków wyrazu. Zmysłowość ciał obok namiętności żywiołowych kolorów zbytnio szokowały. Odpowiedzią malarza było zbliżenie do romantyków i intensywna praca nad kilkoma obrazami historycznymi, scenami animalistycznymi, a także działalność publicystyczna.
Na ogromnym łożu leży pełen spokoju Sardanapal, przyglądając się zniszczeniom dóbr i rzeź poddanych.
2.Klęcząca przy łożu kobieta błaga o litość asyryjskiego króla.
3.Wojownik w prawym rogu zabija z zimną krwią kobietę, wbijając w jej pierś sztylet.
4.Centrum obrazu zajmuje czerwona plama łoża, wokół którego rozgrywa się cała akcja.
5.Lewy róg symetrycznie współgra z prawym dzięki zastosowaniu arabeskowej linii w postaciach, która jednocześnie podkreśla dynamikę dzieła.
6.Szeroka gama barwna eksponuje się na tle szarego tła.
Wpływ na twórczość artysty miała podróż do północnej Afryki w 1832 roku, podczas której zwiedził Maroko i Algier. Efektem tej wyprawy były dzieła o tematyce egzotycznej.
Orientalny świat zainspirował powstanie kilku znakomitych obrazów, wśród których największą popularność zyskały Kobiety algierskie. W Algierze właśnie udało się malarzowi wejść na chwilę do pomieszczeń zajmowanych przez harem w arabskim domu, a obraz, będący malarskim zapisem olśnienia, jakiego tam doznał, jest wyrazem współgrania barw i światła.
W Kobietach algierskich Delacroix zastosował kontrast symultaniczny i melanż optyczny (plamek żółtych i niebieskich dających w rezultacie delikatną zieleń) i to właśnie przede wszystkim zauważył Signac, gdyż na tych zjawiskach opierała się teoria dywizjonizmu. Natomiast w całej teoretycznej obudowie wokół impresjonizmu i dywizjonizmu nie ma mowy o zaobserwowanym przez Delacroix zjawisku barwnej indukcji. Tego terminu naukowego artysta oczywiście nie używał, jednak z przytoczonego wyżej fragmentu wynika niewątpliwie, że zauważył samo zjawisko („tam gdzie dwa tony się stykają, okradają się wzajemnie”) i uważał je za równie ważne jak zjawisko kontrastu.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Maria Rzepińska, Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Wyd. Literackie, Kraków 1983, s. 472.
Obraz przedstawia trzy bogato ubrane kobiety, harmonizujące z dekoracyjnym, orientalnym wnętrzem.
2.Kompozycja dzieła jest luźna, malarz nie opiera się na żadnych wzorcach.
3.Bogactwa świata orientu dopełnia służąca kierująca spojrzenie w stronę kobiet.
W czasie orientalnych podróży Eugène Delacroix był świadkiem polowań na dzikie zwierzęta. Inspirowały go sceny gwałtownych zmagań ludzi z drapieżnikami, pełne ruchu, napięcia i skrajnych emocji, które stały się jednym z istotnych motywów jego twórczości. Malarz oddał na swoich płótnach dramatyzm tych wydarzeń za pomocą dynamicznej, energicznej faktury malarskiej, silnych kontrastów barw dopełniających oraz zestawień jasnych i ciemnych plam. Cykl Polowanie na lwy (Chasse aux lions), powstały wiele lat po wyprawie Delacroix do Afryki Północnej, nawiązuje również do tradycji malarstwa barokowego. Widoczne są w nim inspiracje twórczością Petera Paula Rubensa, zwłaszcza jego monumentalnymi scenami łowieckimi, cechującymi się dynamiczną kompozycją i silnym napięciem dramatycznym.
Portret w twórczości malarza
Sławny już za życia Delacroix, był stałym bywalcem salonów paryskich. Stykał się z innymi wybitnymi malarzami, pisarzami, muzykami, krytykami. Znał Piotra Michałowskiego, zachwycał się dziełami Henryka Rodakowskiego, wreszcie, że poznał Fryderyka Chopina i ich znajomość przerodziła się w przyjaźń. Delacroix znakomicie czuł i rozumiał muzykę. Na kartach Dziennika pojawiają się zapiski rozmów, prowadzonych z George Sand i Chopinem, a ich portrety stanowią jedną z pamiątek pobytu w Nohant.
Miłość do muzyki została oddana w obrazie Paganini – obraz jest nie tylko portretem muzyka, ale oddaje charakter twórczości skrzypka, gwałtowność i drapieżność. jego kompozycji. Symboliczny wymiar nabierają te cechy w zestawieniu z wątłym kompozytorem, wydającym się być na portrecie spalonym jej żarem.
Podsumowanie
Francuski romantyzm w malarstwie ukazuje głęboką przemianę w postrzeganiu sztuki jako przestrzeni wolnej ekspresji emocji, wyobraźni i indywidualnego doświadczenia. Artyści tej epoki odrzucili klasycystyczny ideał harmonii i chłodnego rozumu, kierując uwagę ku dramatyzmowi ludzkiego losu, gwałtownym wydarzeniom historycznym, potędze natury oraz temu, co irracjonalne i graniczne. Historia współczesna, tragedia jednostki, szaleństwo, cierpienie i heroizm stały się pełnoprawnymi tematami wielkoformatowych kompozycji, nasyconych ekspresją ruchu, światła i koloru. Twórczość Théodore Géricault unaocznia romantyczne zainteresowanie prawdą brutalną i bezpośrednią, ukazaną bez idealizacji, natomiast dzieła Eugène Delacroix wyznaczają nowe drogi malarstwa poprzez autonomię koloru, dynamikę kompozycji i otwarcie na egzotykę oraz aktualne wydarzenia polityczne. Francuski romantyzm stał się dzięki nim zjawiskiem o ogromnym znaczeniu europejskim, kształtując nowoczesne rozumienie sztuki jako nośnika emocji, idei i wolności twórczej.