Zastanów się, które dzieła są najbardziej znane z konkretnych kolekcji: część z nich należy do muzeów brytyjskich, inne do amerykańskich. Pomyśl też o tym, które obrazy są typowe dla Constable’a, a które dla Turnera.

Zastanów się, które pojęcia dotyczą techniki pracy (lawowanie), które materiału (podobrazie), a które przygotowania powierzchni (grunt). Plener odnosi się do miejsca tworzenia, nie do techniki.

Pomyśl o dziełach, w których pejzaż nie jest tłem, lecz głównym nośnikiem nastroju, symboliki lub obserwacji natury. Możesz sięgnąć zarówno po Constable’a, jak i Turnera.

Przykładowe dzieła, w których pejzaż odgrywa ważną rolę: John Constable, „Dolina Dedham” - pejzaż jest tu głównym tematem, ukazuje codzienną naturę Anglii i jej atmosferę; William Turner, „Statek niewolniczy” - dramatyczny pejzaż morski buduje emocje, ukazuje potęgę żywiołu i symboliczny wymiar natury. Można też wskazać: „Widok Salisbury”, „Burza śnieżna”, „Holenderskie statki w wichurze”, ale pamiętać, aby przy jakimkolwiek wyborze znalazło się uzasadnienie. 

Zwróć uwagę na to, jaką funkcję pełni natura w obrazach obu artystów. Wykorzystaj przykłady ich dzieł i zastanów się, czy przedstawiany krajobraz jest przede wszystkim zapisem rzeczywistego miejsca, czy też sposobem wyrażania emocji i doświadczeń artysty.

W malarstwie angielskich romantyków pejzaż przestał być jedynie tłem dla przedstawianych wydarzeń i stał się samodzielnym tematem obrazu. Szczególnie wyraźnie widać to w twórczości Johna Constable’a i Williama Turnera, choć każdy z nich inaczej rozumiał artystyczną wartość natury.

Constable koncentrował się przede wszystkim na uważnej obserwacji rzeczywistego krajobrazu. W Wozie z sianem (1821) przedstawił okolice Flatford Mill, miejsce dobrze mu znane z dzieciństwa. Nie wybrał niezwykłego, monumentalnego widoku, lecz zwyczajny wiejski krajobraz z rzeką, drzewami, zabudowaniami i pracującymi ludźmi. Jednocześnie szczególną uwagę poświęcił niebu i chmurom. Dzięki temu zwykły widok staje się interesującym zapisem określonego momentu i atmosfery. Podobną rolę odgrywa natura w Katedrze Salisbury od strony gruntów biskupich (1823). Chociaż centralnym motywem jest katedra, otaczający ją krajobraz – drzewa, woda, zwierzęta, niebo i światło – jest równie ważny dla charakteru całej sceny.

U Turnera natura zaczyna natomiast przekraczać granice wiernego przedstawienia rzeczywistości. W Statku niewolniczym (1840) wzburzone morze, gwałtowne niebo i intensywne światło niemal pochłaniają przedstawiony statek oraz tonące postacie. Krajobraz nie opisuje już tylko konkretnego wydarzenia – staje się obrazem przemocy, cierpienia i potęgi żywiołu. Jeszcze dalej Turner posuwa się w Burzy śnieżnej (1842), gdzie wir powietrza, śniegu, wody i światła niemal całkowicie rozmywa kształty. Natura staje się tutaj doświadczeniem emocjonalnym, a nie tylko widokiem.

Można więc powiedzieć, że Constable uczynił pejzaż uważnym zapisem obserwowanej natury, natomiast Turner przekształcił go w wizję natury przeżywanej emocjonalnie. Obaj przyczynili się jednak do tego, że krajobraz stał się pełnoprawnym i niezwykle ważnym tematem malarstwa.

Porównaj sposób przedstawiania zwyczajnego krajobrazu u Constable’a z przedstawieniami gwałtownych zjawisk natury u Turnera. Zwróć uwagę na rolę obserwacji, atmosfery, światła, koloru, ruchu i emocji.

Constable i Turner reprezentują dwa odmienne sposoby doświadczania natury. Constable patrzył na nią jak uważny obserwator, zainteresowany jej rzeczywistym wyglądem i zmiennością. Turner natomiast coraz częściej ukazywał naturę jako potężny żywioł, który wywołuje silne emocje i pozwala mówić o ludzkim losie.

Dobrym przykładem podejścia Constable’a jest Studium chmur (1822). Artysta nie traktuje nieba jako nieistotnego dodatku do krajobrazu. Obserwuje kształt chmur, ich układ i zmienność światła. Jego zainteresowanie atmosferą było tak duże, że wykonywał studia chmur i zapisywał informacje dotyczące warunków pogodowych. W Wozie z sianem chmury zajmują znaczną część kompozycji i współtworzą atmosferę przedstawionej chwili. Dzięki temu zwykły wiejski pejzaż zyskuje indywidualny charakter.

Turner interesuje się natomiast naturą przede wszystkim wtedy, gdy ujawnia ona swoją nieprzewidywalną i niszczącą siłę. W Holenderskich statkach w wichurze (1801) niewielkie statki zostają podporządkowane gwałtownemu ruchowi morza i nieba. Człowiek próbuje przeciwstawić się żywiołowi, ale kompozycja pokazuje jego ograniczone możliwości. W Burzy śnieżnej granica między wodą, powietrzem, śniegiem i światłem niemal zanika. Nie chodzi już o dokładne opisanie zjawiska, lecz o wywołanie u widza wrażenia uczestniczenia w potężnym żywiole.

Różnicę tę można więc określić jako przejście od obserwacji do przeżycia. Constable pokazuje, jak wygląda natura i jak zmienia się pod wpływem światła i pogody. Turner pokazuje natomiast, jak natura może być odczuwana jako siła fascynująca, niebezpieczna i przekraczająca ludzkie możliwości.

Zwróć uwagę na proporcje między człowiekiem a naturą, dynamikę kompozycji, światło i kolor. Zastanów się, dlaczego obrazy burz, katastrof i sztormów mogą jednocześnie fascynować i budzić niepokój.

W malarstwie Turnera natura jest często przedstawiana jako potęga przewyższająca człowieka. Artysta wykorzystuje ogrom przestrzeni, gwałtowny ruch, kontrasty światła i ciemności oraz niewielkie rozmiary ludzkich postaci, aby pokazać ludzką kruchość. Takie przedstawienie odpowiada romantycznemu doświadczeniu wzniosłości – kontakt z ogromem i potęgą natury wywołuje jednocześnie zachwyt i lęk.

W Statku niewolniczym (1840) człowiek zostaje niemal całkowicie pochłonięty przez morze. W dolnej części obrazu widoczne są skute kajdanami postacie tonących niewolników, a ponad nimi rozciąga się ogromna, wzburzona przestrzeń morska i niebo. Turner wykorzystuje gwałtowne ruchy fal oraz kontrast intensywnych barw, aby stworzyć poczucie chaosu i zagrożenia. Natura nie jest tutaj neutralnym tłem wydarzenia – jej potęga wzmacnia dramat przedstawionego ludzkiego cierpienia.

Podobnie dzieje się w Burzy śnieżnej (1842). Wir śniegu, wody i powietrza niemal całkowicie przesłania statek. Kształty stają się trudne do rozpoznania, a widz ma wrażenie, że znajduje się wewnątrz gwałtownego żywiołu. Człowiek nie kontroluje sytuacji – zostaje podporządkowany siłom natury.

Motyw przemijania pojawia się również w Ostatniej drodze Temeraire’a (1839). Słynny okręt wojenny jest holowany na złom. Dawny symbol potęgi zostaje skonfrontowany z zachodzącym słońcem i spokojną, rozległą przestrzenią. Natura i światło nadają scenie wymiar symboliczny: obraz można odczytać jako refleksję nad przemijaniem, końcem pewnej epoki i nieuchronnością czasu.

Turner pokazuje więc naturę nie tylko jako piękną przestrzeń, lecz jako siłę, wobec której człowiek doświadcza własnej ograniczoności. Dzięki temu pejzaż staje się nośnikiem refleksji o życiu, przemijaniu, losie i ludzkiej bezsilności.

Porównaj wczesne i późne dzieła Turnera oraz zestaw je z obrazami Constable’a. Zwróć uwagę na rozbijanie koloru, swobodną plamę barwną, rozmywanie konturów i coraz mniejsze znaczenie dokładnego odwzorowania przedmiotu.

Twórczość Constable’a i Turnera pokazuje, jak XIX‑wieczne malarstwo stopniowo odchodziło od traktowania obrazu przede wszystkim jako wiernego odwzorowania rzeczywistości. Coraz większego znaczenia nabierały światło, kolor, atmosfera i indywidualne wrażenie artysty.

Constable pozostawał bliżej rzeczywistego wyglądu natury, ale także wprowadzał rozwiązania, które były nowatorskie. W Polu kukurydzy (1826) oraz w jego studiach chmur widać zainteresowanie zmiennością światła i atmosfery. Artysta stosował szorstką, wyraźną plamę barwną i jaśniejszą paletę niż wcześniejsi pejzażyści. Rozbijał kolor na składniki, dzięki czemu światło nie jest jedynie dodatkiem do przedstawienia, ale aktywnie wpływa na jego wygląd. W ten sposób osiągał w malarstwie olejnym świeżość i lekkość kojarzone wcześniej przede wszystkim z akwarelą.

Turner poszedł jeszcze dalej. W Deszczu, parze, szybkości (1844) przedstawiony pociąg jest wprawdzie rozpoznawalny, ale jego kształty częściowo rozpływają się w deszczu, mgle, świetle i parze. Przedmiot przestaje być najważniejszy – ważniejsze staje się wrażenie ruchu i atmosfery. W Burzy śnieżnej granice przedmiotów niemal całkowicie się zacierają, a kompozycję tworzą przede wszystkim wirujące plamy światła i koloru.

Szczególne znaczenie ma więc ewolucja Turnera: od wcześniejszych pejzaży, w których można jeszcze rozpoznać konkretne miejsca i przedmioty, do późnych dzieł, gdzie forma zostaje podporządkowana światłu, kolorowi i emocji. Dlatego jego twórczość stała się ważnym punktem odniesienia dla późniejszych artystów. Choć Turner nie był impresjonistą, jego zainteresowanie światłem, kolorem i chwilowym charakterem zjawisk pokazywało, że obraz nie musi być dokładnym opisem świata, aby przekazywać doświadczenie rzeczywistości. W tym sensie Constable i szczególnie Turner otworzyli drogę do nowoczesnego myślenia o malarstwie.