Pod lupą nowej wiedzy

Barbizon to niewielka miejscowość koło Paryża, w okolicach lasu Fontainebleau, znana przede wszystkim z naturalnego piękna. Od roku 1820 coraz częściej była odwiedzana przez artystów.  W 1849 roku jako pierwszy osiedlił się na stale Théodore Rousseau. Zakupił dom, w którym o każdej porze roku znajdują gościnę malarze, m.in.: Daumier, Barye, Ziem czy Díaz de la Peña. Artyści nawiązują przyjaźń, prowadzą dyskusje na temat malarstwa pejzażowego.

Barbizończycy uprawiali malarstwo pejzażowe. Zapoczątkowali realizm, ale ze względu na kult natury, nie odbiegało od romantycznej funkcji pejzażu. Tworzyli w plenerze – studia przyrody oparte były na bezpośredniej obserwacji natury: leśnych pejzaży Fontainebleau, które wzbogacali o sztafaż. Od romantycznego melodramatyzmu malarstwo to odróżniało naturalistyczne podejście do pejzażu, w którym widzieli przede wszystkim wartość malarską, natura nie stanowiła tła, a była głównym tematem dzieł.  Barbizończycy stosowali różne techniki – oprócz tradycyjnego malarstwa olejnego, sięgali po akwarelę, ale zawsze wykonywali płótna w jednym miejscu i koncentrowali się na wpływie światła na pejzaż. Wielu pracowało także przy użyciu luźniejszych pociągnięć pędzla i swobodnego stylu odchodząc od malarstwa akademickiego. Eksperymenty te miały wpływ na pracę impresjonistów, którzy jako młodzi artyści podróżowali do Barbizon, aby uczyć się od członków Szkoły.

Artystą, który zapoczątkował ruch i stał się jego przywódcą był Théodore Rousseau (1812–1867). Od dzieciństwa kochał przyrodę. Uczył się z akademickimi architektami krajobrazu, ale malowanie czystego krajobrazu bez motywu mitologicznego przyniosło mu wrogość francuskiego tego środowiska. Wystawa na Salonie na początku lat 30. XIX wieku, a następnie odrzucenie jego prac roku zraziły go do akademizmu i wyjechał do wioski Barbizon. Na jego twórczość wpłynęli holenderscy pejzażyści XVII wieku oraz John Constable. Jego pleneryzm znalazł później aprobatę konserwatywnego Salonu francuskiego. Rousseau stworzył nowy typ pejzażu, w którym połączył realizm i romantyczną wrażliwość. Kontemplował podparyską przyrodę, tworząc liczne rysunki i szkice. Nie porzucił więc akademickiej dokładności. Sam mawiał, że jego dzieł są jedynie szkicami. Na oficjalnym Salonie w 1855 roku wystawiany został obraz „Dęby w Apremont”.

Znany z entuzjazmu pejzażem był także Charles‑François Daubigny (1817–1878). Początkowo malował w tradycyjnym stylu, ale po 1843 roku, gdy osiadł w Barbizon, aby pracować w plenerze, jego sposób malowania uległ zmianie. Po spotkaniu z Camillem Corotem w 1852 roku w Optevoz (Isère) coraz większą wagę przykładał do krajobrazów malowanych z natury. W 1860 roku osiedlił się w Auvers‑sur‑Oise, dużo podróżował po Francji. Z upływem lat malował pejzaże coraz bardziej swobodnie, technicznie przybliżając się do stylistyki impresjonistów. Pierwszym docenionym dziełem Daubigny’ego jest obraz „Żniwa”, zauważony na Salonie w 1852 roku.

Constant Troyon (1810‑1865) specjalizował się w malowaniu zwierząt. określany jest jako  pierwszy malarz zwierząt swojej epoki. Nauczył się rysować w fabryce porcelany w Sevres, a później studiował u Victora Bertaina, malarza historycznego. Około 1830 r. zaczął malować pejzaże, przedstawiające okolice Paryża i Tourain. Jego zamiłowanie do studiów przyrodniczych skłoniło go do nawiązania kontaktu z malarzami ze szkoły Barbizon. Wkrótce uznano go za jednego z jej najbardziej reprezentatywnych członków. Później zaczął włączać do swoich krajobrazów duże zwierzęta, zwłaszcza bydło, zainspirowane holenderskim malarzem zwierząt Paulusem Potterem, którego prace studiował podczas podróży do Holandii w 1847 roku. Jego ostatnimi pracami były malowane bardzo swobodnie pejzaże morskie. W obrazie z wczesnego okresu twórczości Droga pomiędzy drzewami scena kieruje oko odbiorcy jednocześnie w górę w lewo i w dół w prawo. Troyon przyjął tę podwójną perspektywę, zapożyczoną z XVII‑wiecznego holenderskiego malarstwa pejzażowego, które stało się alternatywą dla akademickich wzorców włoskich. Troyon przedstawił przenikanie jaskrawego światła słonecznego przez koronę drzew.

R3EG7APJNQ49R

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Constanta Troyona „Droga pomiędzy drzewami”. Ukazuje szeroką drogę usytuowaną pomiędzy wysokimi liściastymi drzewami, wypełniającymi większą część dzieła. Droga rozchodzi się – po lewej stronie zatacza delikatny łuk i jest wyżej niż po prawej. Górną drogą po lewej idzie mężczyzna z dzieckiem, a prawą stroną spaceruje kobieta. Nad drzewami znajduje się błękitne niebo z niewielkimi obłokami.

Z 1855 roku pochodzi obraz „Woły prowadzone do orki rano”. Malarz podejmuje w nim temat z wołami, często pojawiający się w jego twórczości z tego okresu, ujmowany w różnych okolicznościach – u wodopoju, między drzewami, z udziałem człowieka lub jako samodzielnie portretowane zwierzęta. W poniższym dziele na prowadzone do pracy zwierzęta przemierzają brunatne pole. Dolna przestrzeń, ciężka i ciemna kontrastuje z górną, w której malarz oddał wrażenie poświaty wschodzącego słońca. Na horyzoncie kolejne stado łączy te przestrzenie.

Narcisse Díaz de la Peña (1808–1876), syn wygnanej rodziny hiszpańskiej już w młodym wieku został osierocony. Wcześnie rozpoczął pracę jako malarz porcelany w fabryce Sevrres. Jego pierwsza wystawa miała miejsce na Salonie 1831. Wpływ Delacroix i Rousseau, a także jego przyjaźń z Milletem, nakierowały go do malarstwa pejzażowego o osobistym i innowacyjnym ujęciu, z bardzo szkicowym stylem, długimi pociągnięciami pędzla i plamami ponurego koloru. Jego Las Fontainebleau jest jednym z wielu artystycznych przedstawień tego tematu. Wśród dębów w jesiennych barwach, kobieta dźwiga naręcze gałęzi. Gra świateł, biel pni, odbijające się w kałuży niebo to efekty, a wśród nich mała, prawie niewidoczna postać  pozbawiają obraz patetyzmu i świadczą o jego naturalizmie.

R1P48X78MOR3U

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Narcisse’a Diaza de la Pena , „Las Fontainebleau”. Ukazuje gęsty, liściasty las z polaną pośrodku, na której znajduje się kałuża. Po lewej stronie podąża niewielkich rozmiarów postać, wtapiająca się w pejzaż. Przez rozłożyste korony drzew, wypełniające prawie cały obraz prześwituje skrawek błękitnego nieba.

Większą popularność niż Rousseau zyskał Camille Corot (1796–1875), który stworzył unikalny styl realizmu o bardzo atrakcyjnym, łagodnym i romantycznym charakterze. Malarz zaprzeczał związkom z jakimikolwiek szkołami malarskimi, odrzucał szczególnie przynależność do szkoły Barbizon. Przybył do miejscowości w 1822 roku, aby malować Las Fontainebleau. Następnie wrócił tu jesienią 1830 roku i latem 1831 roku, wykonał rysunki i studia olejne, z których powstał obraz przeznaczony do Salonu w 1834 roku Las Fontainebleau (obecnie w Galerii Narodowej w Waszyngtonie) oraz namalowany 11 lat później kolejny pod tym samym tytułem, przyjęty na Salonie w 1846 roku, mimo niemitologicznej tematyki i zaprzeczenia tradycji neoklasycznej.

W swojej twórczości malarz ukazuje przede wszystkim biedę rolników i ciężką ich dolę. Przedstawia w ten sposób etos pracy ludzi na wsi oraz akcentuje więź człowieka z naturą. 

Przełomowym obrazem po tzw. okresie kwiecistym (czas pierwszego małżeństwa, obrazy o charakterze rokokowym) jest Odpoczynek żniwiarzy. Obraz przepojony spokojem i dokładnym wymodelowaniem postaci, zapowiada przyszłe dzieła Milleta. Tak napisał o obrazie amerykański malarz Wheelwright: Czuje się w tej scenie upalny, letni dzień; można wręcz dostrzec drganie gorącego powietrza, można poczuć odurzający zapach kwiatów, usłyszeć brzęczenie pszczół; żywe jest doznanie spokoju i pełnego odpoczynku, uroczystej ciszy przenikającej całą kompozycję.

Później Millet tworzy cały cykl 10 rysunków przedstawiających pracę na roli i podejmuje temat ten na płótnach. Należy do nich obraz Siewca (1850) jeden z wielu obrazów Milleta kopiowanych przez van Gogha.

Wystawiony na Salonie w 1857 r. obraz Kobiety zbierające kłosy został bardzo skrytykowany za naturalizm postaci i odwagę w pokazywaniu nędzy na wsi. Widać na nich, jaką relację ma człowiek z naturą, jak walczy o przetrwanie. Kobiecie po prawej stronie z wyraźnym mozołem przychodzi schylić się ponownie. W tle są żniwa, jednak to nie dla kobiet z przodu są zbiory. Dla nich pozostały resztki. Ukazuje w ten sposób rozbieżność społeczną w warstwie chłopskiej.

Anioł Pański jest uznawany za arcydzieło. Jest świadectwem pobożności wieśniaków w tamtych czasach. Malarz w bardzo umiejętny sposób daje wyraz aury krajobrazu jednocześnie, pokazując relację chłopa do ziemi oraz w jak wielkiej pokorze i dziękczynieniu w stosunku do przyrody i Boga żyli ludzie. Zachód słońca jest bardzo sugestywny, skupienie postaci zaraża widza podniosłą atmosferą.

W poniższym tekście zawarte są informacje na temat twórczej drogi i cech malarstwa Jeana‑Françoisa Milleta [czytaj: żą‑fransua mileta] na tle opinii o artyście jako „malarzu chłopskim”.

Poniższy tekst zawiera opis tematu oraz analizę dzieła „Pastuszka”.

RUJ2A2ROCPEUR

Dzieło autorstwa Jean‑Françoisa Milleta pod tytułem „Pastuszka” przedstawia młodą kobietę siedzącą na żerdzi tworzącej ogrodzenie. Kobieta ma brązowe włosy ukryte pod białym czepkiem, ubrana jest w długi płaszcz i niebieską suknię sięgającą do kostek. Kobieta pilnuje pasącego się bydła. Po lewej stronie kobiet przy ogrodzeniu znajduje się bydło. Portret kobiety został wykonany na tle zielonych krzewów oraz błękitnego nieba.

R1LVNRQGRM5TF

Obraz Jean‑Françoisa Milleta pod tytułem „Człowiek z motyką” przedstawia zmęczonego mężczyznę w średnim wieku, który pracuje na polu. Ubrany jest w koszulę z długim rękawem oraz niebieskie spodnie. W dłoniach trzyma motykę, którą obrabia pole. W oddali po lewej stronie widoczne są paleniska, z których unosi się dym, a po prawej łąka z usypanymi na niej dwoma kopcami. W tle widać szare niebo.

W 1866 Millet wyjeżdża z żoną do Vichy na kurację i z zapałem maluje. Prządka jest wynikiem jego pracy na nowym dla niego terenie. Postać ujęta jest z żabiej perspektywy, a spojrzenie obserwatora przyciąga wspaniałe niebo zajmujące całą górną połowę płótna, na której ciepłe, rozmigotane kolory obłoków odcinają się od bladego błękitu. Efekt ten uzyskuje nakładaniem przejrzystych plam bieli obłoków na gęstą niebieskość firmamentu. Bardzo zręcznie operuje światłem. Malarz modeluje postać prządki tak plastycznie, iż staje się ona niemal namacalna. Millet przez całą swą twórczość podejmował tematy codziennej pracy na roli i relacji człowiek‑przyroda. Przykładem może być obraz Sadzenie ziemniaków czy Pasterka.

R14VAJ6R48FNB

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Jeana‑Francoise'a Milleta„Prządka, pasterka kóz z Owernii”. Obejmuje młodą dziewczynę w wiejskim stroju, z kapeluszem na głowie stojącą na skarpie i przędzie wełnę. Postać umieszczona jest w środku dzieła, stanowi oś symetrii obrazu. Zza skarpy wyłaniają się kozy. Tło stanowi fioletowe niebo z białymi obłokami.

Wiele motywów artysta powtarza w różnym czasie swej twórczości. Studiuje dogłębnie postać i relację jej z otaczającą przyrodą. Postacie wydają się być zespolone z naturą. Pejzaż wiejski jest nieodłącznym elementem twórczości Milleta. Na równi traktuje człowieka i naturę. Nie stosuje ujęć typowych dla sztafażu.

Szkoła barbizońska stanowi świadomy i konsekwentny przełom w myśleniu o pejzażu oraz tematyce wsi w malarstwie XIX wieku. Widoczne staje się odejście od akademickich konwencji i literacko‑mitologicznych narracji na rzecz bezpośredniej obserwacji natury oraz codziennej pracy człowieka.  Szczególne miejsce zajmuje twórczość Jeana‑Françoisa Milleta, w której doświadczenie życia na wsi oraz refleksja nad godnością pracy prowadzą do nadania scenom chłopskim wymiaru uniwersalnego. Natura przestaje być w jego dziełach tłem, a staje się równorzędnym partnerem człowieka. Szkoła z Barbizon łączy romantyczną wrażliwość z nowoczesnym realizmem oraz stanowi etap przygotowujący grunt pod dalsze przemiany sztuki drugiej połowy XIX wieku.