Przypomnij sobie!

Przeczytaj

R358X995ZB93B

Odlana z brązu rzeźba wilczycy, głowę ma zwróconą w bok – jakby pozowała. Ma rozchylony pysk, stoi na wyprostowanych łapach. Pod jej brzuchem znajdują się figurki dwóch nagich chłopców, jeden siedzi, drugi klęczy na jednym kolanie. Chłopcy wyciągają usta w kierunku sutków wilczycy, które są mocno wypełnione mlekiem.

Starożytność to najdłuższa z epok kultury. Według części współczesnych nam badaczy trwała aż 4 tysiące lat! Choć są i tacy, którzy skracają ten okres do
ok. 1500 lat… Jak to możliwe? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba najpierw ustalić kwestię terminologii epoki. Często nazw antyk i starożytność używa się wymiennie, traktuje jak synonimy. Choć są i tacy badacze, którzy proponują, aby odróżniać te dwa pojęcia. Zastanówmy się więc, co one oznaczają.

RKNQNMENBNGU61

Zdjęcie przedstawia monetę w kolorze złota. Na środku mężczyzna (jego popiersie) ukazany z prawego profilu. Na głowie ma wieniec, okryty jest drapowanym płaszczem.

Odróżniamy znaczenie obu pojęć: przyjmujemy, że antyk ma zakres węższy niż starożytność. Nawet jeśli uznamy, że antyk trwał tylko piętnaście wieków, to i tak żadna inna epoka nie była dłuższa.
Od umownego końca starożytności do dziś upłynęło mniej więcej 1500 lat, a przecież zdążyło się tu zmieścić niemal dziesięć okresów wyróżnianych w dziejach kultury europejskiej.

Historycy nie podają daty rozpoczynającej starożytność. Za umowny rok zakończenia antyku (i starożytności) uznaje się
476 r. n.e. Wtedy upadło cesarstwo rzymskie, a Romulusa Augustusa pozbawiono władzy. Dokonał tego wódz oddziałów barbarzyńskich w służbie cesarstwa, Odoaker. Ironia historii sprawiła, że dzieje Rzymu zaczynają się od mitycznego Romulusa
(i Remusa) i na Romulusie – oczywiście innym – się kończą.

Inną datą przyjmowaną przez badaczy za koniec antyku jest 529 r. n.e. Wtedy zamknięto istniejącą od ok. 387 r. p.n.e. Akademię Platona, jedną z najważniejszych instytucji tego okresu. Szkoła założona przez wybitnego myśliciela kształciła w zakresie filozofii, matematyki, retoryki itd.

Starożytność nie tylko trwa dłużej od antyku, ale ma także większy zasięg terytorialny. Objęła bowiem obszary Bliskiego Wschodu, północnej Afryki i południowej Europy. Wśród krajów i krain tworzących kulturę epoki znajdują się Grecja i Rzym, ale też: Mezopotamia, Fenicja, Egipt, Syria i Palestyna. Ta ostatnia jest kolebką Biblii. Powstawanie świętej księgi judaizmu i chrześcijaństwa należy sytuować w starożytności (oraz antyku). Ponieważ jednak Pismo Święte jest do dziś przede wszystkim zbiorem reguł mających miliony wyznawców, a teksty religijne Egipcjan czy Rzymian współcześnie już nie są tak postrzegane – Biblia zostanie omówiona osobno. Warto, mimo wszystko, pamiętać, że powstawała równolegle z takimi dziełami jak eposy Homera, tragedie Sofoklesa czy ody Horacego. Antyk ograniczymy więc do Grecji i Rzymu, ale pamiętamy przy tym, że kultury tych narodów przejęły osiągnięcia innych ludów.

Teraz możemy uzupełnić podane wcześniej definicje.

Grecja

Starożytni Grecy żyli początkowo w południowej części Półwyspu Bałkańskiego. Zamieszkiwali w miastach‑państwach zwanych poleis (w liczbie pojedynczej: polis). Polis to miasto wraz z otaczającymi je wsiami, ale także forma organizacji politycznej i wspólnota zamieszkujących je obywateli. Od tego słowa wywodzą się takie terminy jak 'polityka' czy 'polityczny'. Wspólnotę tworzyła niewielka, samorządna, zamknięta zbiorowość zajmująca określone terytorium, oddzielone od innych poleis wysokimi górami. Polis zakładano koło wysokiego wzgórza, czyli akropolu. Pełnił on funkcję nie tylko obronną, lecz także religijną.

RSOTSZGC92BO7

Zdęcie przedstawia skaliste, porośnięte drzewami wzgórze. Na jego szczycie znajduje sią skała, a na niej starożytne, kamienne budowle. Jedna z nich, największa, jest otoczona kolumnadą. W tle inne wzgórza i lekko zachmurzone niebo.

RQCNU8VRDV4S8

Kolorowa fotografia przedstawia panoramiczne ujęcie z góry nadmorskiego krajobrazu. Na tle niebieskiego nieba widać białe chmury, poniżej rozciąga się morze okolone wysokimi górami. Na wprost znajduje się zielona, nadmorska dolina z łąkami i domami ludzi. Domki są malutkie, nie widać ich dokładnych kształtów.

Grecy mieli silne poczucie przynależności do szerszej wspólnoty. Łączyły ich: podobna organizacja wspólnot politycznych, obyczaje, kultura, religia oraz język, nawet jeśli posługiwali się różnymi dialektami języka greckiego i przynależeli do różnych plemion – Dorów, Eolów czy Jonów.

Typowe greckie miasto‑państwo miało do zagospodarowania zaledwie skrawek urodzajnej ziemi na równinie oraz pastwiska i lasy na stokach gór. Klimat sprzyjał uprawie winorośli i oliwek, dlatego greckie poleis stały się głównymi producentami wina i oliwy, którymi handlowały z innymi ludami.

Góry

RUR5JVOCR5XDU1

Zdjęcie przedstawia fragment kuli ziemskiej widzianej z kosmosu.

Góry pokrywają zdecydowaną większość (ok. 80 proc.) terytorium Grecji. Równiny należą do rzadkości. Największa z nich znajduje się na północy, w dorzeczu rzeki Penejos, w krainie zwaną Tesalią, mniejsze natomiast w centrum kraju w Beocji oraz na południu na Peloponezie, w Mesenii i Lakonii. Reszta terenów równinnych znajduje się w dolinach otoczonych łańcuchami górskimi, których bieg zdecydował o podziale kraju na naturalne krainy geograficzne. Gdybyśmy wędrowali po Grecji właściwej z północy na południe, minęlibyśmy po kolei Macedonię, Tesalię, Epir, Etolię, Fokidę, Beocję, Attykę, a następnie po pokonaniu Istmu wkroczylibyśmy na Peloponez, gdzie leżały Achaja, Arkadia, Elida, Mesenia i Lakonia. Grecja to nie tylko stały ląd, w jej skład wchodzą także wyspy – Kreta, archipelag Dodekanez i Cyklady na południu, Wyspy Jońskie na zachodzie i Wyspy Egejskie na wschodzie.

Surowce

Grecja była uboga w kruszce i metale. Potrzebne do produkcji brązu kopalnie miedzi znajdowały się m.in. w Attyce; rudy miedzi eksploatowano też na Eubei i w Macedonii, cynę sprowadzano z Hiszpanii i Italii. Rudy żelaza znajdowały się w Lakonii, były dostępne w rejonie Morza Czarnego, wydobywano je także na wyspach, głównie na Krecie. Złoto uzyskiwano na północy Grecji w górach Pangajon (Tracja); jego pokłady znaleziono również na wyspie Tazos. Szczególnie poszukiwane było srebro, ponieważ wykorzystywano je do produkcji monet. Kruszec ten od dawna wydobywano w Attyce, w masywie górskim Laurion, i w niewielkich ilościach na wyspach.

R6XE3X9XZ8BE9

Ilustracja przedstawia fragment wazy zdobionej malowidłami. Widać na nich postacie nagich mężczyzn trzymających w rękach narzędzia i kosze.

Klimat

Grecja ma klimat śródziemnomorski, dla którego charakterystyczne są długie, suche i wietrzne lata oraz zimy z obfitymi opadami. Latem niemal wcale nie pada; średnie temperatury dobowe są wysokie (26–28 stopni Celsjusza). Niskopienna roślinność bez specjalnego nawodnienia obumiera, a krajobraz przyjmuje wtedy charakterystyczny płowy kolor. Większość rzek wysycha lub zamienia się w wąskie strumyki. Późną jesienią zaczyna padać, a sezon opadów trwa do marca, podczas którego odżywa roślinność. Klimat różni się w zależności od wysokości nad poziomem morza, a także między poszczególnymi rejonami Grecji, np. na wybrzeżach Morza Egejskiego jest bardziej suchy, a na wybrzeżach Morza Jońskiego bardziej wilgotny. Wedle aktualnego stanu naszej wiedzy klimat Grecji w starożytności, a przynajmniej począwszy od epoki archaicznej, był zbliżony do obecnego.

R19VDCM41KRKO

Zdjęcie przedstawia krajobraz górski. Widok na porośniętą zieloną roślinnością dolinę i niedalekie zielone wzniesienia, na horyzoncie wysokie pasmo górskie. W dole droga. Z przodu pozostałości kamiennej zabudowy w kształcie półokręgu.

Rola i hodowla

Wszechobecność gór powoduje, że tylko 18 proc. gleb nadaje się pod uprawę. Również w starożytności Grecy szukali gruntów uprawnych i na szeroką skalę stosowali tarasowanie zboczy. Z uwagi na klimat rozpowszechniona była uprawa tzw. triady śródziemnomorskiej, czyli pszenicy, oliwek i winorośli, idealnie przystosowanych do miejscowych warunków. Szczególnie popularna była oliwka, której głębokie i rozgałęzione korzenie zapewniały roślinie wilgoć podczas upalnego lata. Grecy znali wyłącznie dwupolówkę.

Górski krajobraz determinował także dobór zwierząt hodowlanych. Najpopularniejsze były owce, hodowane głównie dla wełny, oraz kozy, trzymane dla mleka i wypasane na stokach wzgórz. Na mniejszą skalę hodowano bydło: woły służyły jako siła pociągowa, zaprzęgano je zarówno do wozów, jak i wykorzystywano przy orce. Brak dobrych pastwisk utrudniał hodowlę koni, na którą pozwolić sobie mogli wyłącznie najbogatsi.

R1LTEKOL93OEU

Zdjęcie jest fragmentem wazy czarnofigurowej, przedstawia greckiego chłopa orzącego pole. Do pługu zaprzęgnięty jest wół, popędzany przez mężczyznę batem.

Kolonizacja grecka

Nieliczne tereny uprawne, które dostarczały niedostateczną ilość pożywienia, walki o władzę w miastach‑państwach czy potrzeba poszukiwania surowców naturalnych z czasem skłoniły Greków do zakładania miast poza Półwyspem Bałkańskim. Ze względu na opływające półwysep morza, starożytni Grecy kładli duży nacisk na rozwój żeglugi, która ułatwiała im m.in. poznawanie nowych terenów. Od VIII w. p.n.e. rozpoczęła się wielka kolonizacja, kiedy to Grecy masowo przenosili się do innych rejonów basenu Morza Śródziemnego i Morza Czarnego.

Słownik