Film edukacyjny

R1KLL8JRCEN93
Film nawiązujący do treści materiału Mit o Orfeuszu i Eurydyce.
Polecenie 1

Zapoznaj się z wykładem prof. Aleksandra Mikołajczaka na temat mitu o Orfeuszu i Eurydyce i jego znaczenia w kulturze.  Wypisz w punktach najważniejsze zagadnienia poruszane w wypowiedzi profesora.

RV9TV16F6DHTC
(Uzupełnij).
Polecenie 2

Wyjaśnij greckie określenie Séma Sóma i scharakteryzuj obrzędy orfickie.

R1LFA26UP8JQJ
(Uzupełnij).
1
Dla zainteresowanych

Z tekstu mitu, dowiadujemy się, że Orfeusz gra na lutni lub harfie. Inne źródła wskazują, że instrumentami, których używał były lira i kitara. Te rozbieżności mogą wynikać z niedokładnego tłumaczenia mitów z języka greckiego. Natomiast wszystkie te instrumenty łączy przynależność do jednej grupy: strunowych szarpanych. Zarówno harfa, jak i lutnia, znane były starożytnym Grekom, choć różniły się one znacznie od tych używanych obecnie przez europejskich muzyków.

R81PSP3MGQM57
Czarno‑biała grafika przedstawiająca trzy kobiety muzykujące na instrumentach strunowych. Tło, na którym przedstawiono scenę, jest czarne i kontrastuje z bielą postaci rysowanych jedynie delikatną, cienką kreską. Jedna z kobiet, grająca na kitarze, stoi pomiędzy siedzącymi, po lewej stronie, harfistką i, po prawej, lirniczką. Instrument trzymany przez nią wysoko przed sobą to jego wczesna, prosta ośmiostrunowa, ludowa forma z drewnianym pudłem rezonansowym w kształcie podkowy. Każda z kobiet ustawiła stopy w lekkim wykroku, odrywając jedną z pięt od ziemi. Ich głowy przyozdabiają różnej szerokości opaski. Włosy dwu z nich zostały ciasno upięte w koki. Natomiast swobodnie rozpuszczone są pełne loków, sięgające podstawy szyi włosy harfistki. Jej instrument, trójkątna trzynastostrunowa harfa wykonana z drewna, opiera się podstawą na złączonych udach. Głowę zwróconą twarzą w stronę widza pochyliła ku pionowemu łukowatemu pudłu rezonansowemu. Stanowi ono najbardziej okazały bok trójkąta ramy instrumentu. Z jego górnego wierzchołka cienki, prosty pręt schodzi skosem do podstawy zrobionej z grubego prostego drążka. Ten łączy się z pudłem rezonansowym, zamykając trójkąt. Równoległe do cienkiego pręta naciągnięto struny przyczepione z jednej strony do pudła, a drugim końcem przywiązane do drążka podstawy tak, że ich niewielki nadmiar swobodnie zwiesza się z niego w dół. Grająca trąca struny palcami blisko dolnej krawędzi ramy, utrzymując ugięte w łokciach ręce po obu stronach instrumentu. Ukazana profilem kobieta po prawej gra na lirze. Również ona, podobnie jak pozostałe muzykantki, trąca struny dłońmi z obu stron instrumentu. Jego pudło rezonansowe jest wykonane ze skorupy żółwia. Do niej przymocowano drewniane ramiona wygięte jak krowie rogi końcami na zewnątrz, a na nich poprzeczkę. Przywiązane do niej siedem strun napięto, mocując je do dolnej krawędzi skorupy od niewidocznej na rysunku jej wewnętrznej strony oklejonej skórą, pełniącą funkcję płyty rezonansowej. Wygięte są też nogi krzesła, na którym siedzi kobieta z lirą przypominające kształtem ostrza kos. Ich spiczaste, skierowane na zewnątrz końce, na których wspiera się ono o podłogę, sięgają daleko do przodu i do tyłu poza obrys siedziska. Pod punktami kryją się informacje: 1. Kitara kołyskowa – instrument z całkowicie drewnianym pudłem rezonansowym w kształcie podkowy wyposażonej w poprzeczkę do naciągania strun. 2. Harfa kątowa z pionowym, opartym o ramię grającej, drewnianym, obciągniętym skórą, pudłem rezonansowym wzmacniającym dźwięk strun. Spoczywający na udach kobiety dolny bok trójkąta ramy instrumentu w harfach współczesnych stanowi jej górną część, a pudło rezonansowe dolną. Górny wierzchołek harfy z ilustracji obecnie stanowi najniższą część ramy połączoną z podstawą stojącą na podłodze. Do budowy harfy nie używa się już skóry, a instrument jest dużo większy. 3. Lira z pudłem rezonansowym wykonanym ze skorupy żółwia, z naciągniętą od tyłu skórzaną membraną, która drgając pod wpływem dźwięku strun, wzmacnia go. Struny rozpięte są na ramie z rogów krowich lub drewna pomiędzy jej poprzeczką a pudłem rezonansowym.
Grecki rysunek antyczny przedstawiający trzy kobiety grające na harfie kątowej, kitarze kołyskowej i lirze
Źródło: Online skills, technika czerwonofigurowa, V w. p.n.e., Muzeum w Monachium, licencja: CC BY 3.0.
RFO8KGRBPKNL5
Dwie fotografie barwne ułożone jedna nad drugą ukazują na jasnym tle prymitywną dwustrunową ludową lutnię z Konga w Afryce. Górne zdjęcie przedstawia ją od przodu, a dolne od tyłu. Jej pudło rezonansowe wykonane jest z owalnej skorupy żółwia i skórzanej membrany, nad którą przebiegają struny. Na instrumencie z fotografii zachowała się tylko jedna z nich podobnie jak jeden kołek do naciągania strun tkwiący w jednym z dwu poprzecznych otworów na końcu gryfu, czyli szyjki instrumentu. Ta wykonana jest z okrągłego drewnianego drążka o grubości trzonka od szpadla zatoczonego ozdobnie powyżej wspomnianych otworów na kołki w kuliste zakończenie. Gryf nie posiada progów. Struny napięte są w tym instrumencie jak cięciwa łuku od kołków na jednym końcu nieznacznie ugiętej szyjki do jej drugiego końca przez niemal całą długość instrumentu. Szyjka przymocowana jest do dwu wyżłobień wykonanych po przeciwnych stronach krawędzi żółwiej skorupy, na jej dłuższej osi. Są one na tyle głębokie, że skórzana membrana, zamykająca z wierzchu instrument, nie dotyka przebiegającego pod nią odcinka szyjki. Dzięki temu może swobodnie drgać, wzmacniając dźwięk strun. W membranie wykonano niewielkie, około centymetrowej wielkości, otwory rezonansowe. W połowie jej długości po trzy z obu stron strun, a bliżej końca instrumentu jeszcze po dwa. Podobnie jak na fotografiach przyklejano do niej skórzaną membranę, pod którą ukryte były dolne odcinki dwóch połączonych poprzeczką ramion ramy instrumentu Orfeusza. Pod punktami kryją się informacje: 1. Drewniany kołek, do którego przywiązana jest struna. 2. Drewniany gryf przechodzący przez przymocowane doń pudło rezonansowe. 3. Skórzana membrana. Jest ona mocno napięta i przyklejona do skorupy żółwia, z którą tworzy, podobnie jak w greckiej lirze, pudło rezonansowe. 4. Skorupa żółwia.
Lutnia dwustronna z rezonatorem ze skorupy żółwia
Źródło: Wikimedia Commons, Brooklyn Museum, licencja: CC BY 1.0.
RM9LVSSFK5875
Fragment obrazu przedstawia lutnię ułożoną strunami ku górze na drewnianym blacie. Jest ona zwrócona w stronę widza wspartą na blacie główką gryfu. Na prawo od niej leży tam również otwarty zeszyt z nutami, którego okładka opiera się o rodzaj fletni z czterema drewnianymi piszczałkami spiętymi razem i zaopatrzonymi w pasek. Nieco z tyłu w cieniu lutni spoczywa metalowy cyrkiel przypominający o związkach muzyki z matematyką. Lutnię ustawiono tak, że można prześledzić, jak jest zbudowana, że składa się z dwu zasadniczych drewnianych części. Największą jest pusty we wnętrzu korpus pełniący funkcję pudła rezonansowego. Kształtem przypomina ono połówkę przeciętego wzdłuż jajka, którego skorupę wykonano z kilkunastu ugiętych, cienkich, jasnobrązowych, drewnianych listewek. Zbiegają się one z tyłu instrumentu, który na obrazie jest niewidoczny i z przodu w miejscu, skąd wystaje drugi zasadniczy element, czyli gryf. Tak utworzona drewniana misa przykryta jest płaską, cienką, świerkową płytą rezonansową z wyciętą w niej okrągłą, ozdobną rozetą o średnicy około dziesięciu centymetrów. Położna jest ona trochę bliżej gryfu niż końca instrumentu i pełni funkcję otworu rezonansowego. Pomiędzy nim a dalszym końcem płyty znajduje się drewniana listewka podpierająca struny, tzw. podstrunnik. Dzięki niemu struny mają właściwą dla stroju lutni długość, a także zachowują odpowiednią do gry niewielką odległość od powierzchni płyty rezonansowej i gryfu. Ten, jest wykonany z twardego drewna, od góry płaski i utrzymany w jednej linii z płytą rezonansową, od której jest wyraźnie krótszy. Tym różni się od starożytnej lutni greckiej, której gryf bywał kilkakrotnie dłuższy od korpusu. Górną płaszczyznę gryfu dzielą w poprzek metalowe progi. Przez dociskanie do nich strun palcami skracamy je w celu uzyskania wyższych tonów melodii. Od dołu gryf ma kształt półokrągły. Zwęża się ku końcowi, gdzie została wklejona pod kątem prostym, skierowana w dół wąska, podłużna, drewniana ramka nazywana główką. Przez dwie płaskie listewki stanowiące jej boki przechodzą kolejno jeden pod drugim kołki z mocnego drewna, na których nawinięto końcówki strun. Jest ich dwanaście, gdyż każda z sześciu strun, przechodzących przez całą długość płyty rezonansowej oraz gryfu widocznej na obrazie lutni, jest podwojona. Co drugi kołek wystaje po przeciwnej stronie ramki i jest zakończony niewielkim uchwytem. W sumie po obu stronach główki wystaje po sześć kołków. Przekręcając je palcami niczym klucze w zamku, zmieniamy napięcie strun, a zatem i wysokość ich tonu, strojąc w ten sposób lutnię. Pod punktami kryją się informacje: 1. Płyta rezonansowa. 2. Otwór rezonansowy zdobiony rozetą. 3. Podstrunnik. 4. Pudło rezonansowe sklejone z kilkunastu półkoliście wygiętych listewek. 5. Gryf. 6. Główka z kołkami do napinania strun w celu nastrojenia instrumentu.
Ambasadorowie, detal obrazu przedstawiający lutnię
Źródło: Hans Holbein [czyt. hans holbain], Ambasadorowie, olej na desce, 1533, National Gallery [czyt. naszional galery], Londyn, domena publiczna.
R1ZZM57RS6C56
Dźwięk lutni.
R62FJRSBBUUJE
Fotografia barwna przedstawiająca wyrzeźbionego w marmurze Apolla, który krocząc z wieńcem laurowym, zdobiącym jego dumnie uniesioną kształtną głowę, gra na kitarze. Z jego pleców spływa sięgająca ziemi rozwiana peleryna, a ciało okrywa lekka, równie długa, pofałdowana suknia. Jej poruszany powiewem cienki materiał, przylegając do obutych w sandały nóg, ukazuje ich kształt. W górnej partii, marszcząc obszerny strój, przechodzą przez prawe ramię i pierś dwa pasy. Łączą się one z instrumentem, podtrzymując go z przodu przy lewym boku tułowia. Dzięki temu muzyk, mając wolne dłonie, może palcami trącać struny kitary. Jest to instrument na tyle duży, że gdy bóg oparł narożnik jego podstawy o biodro, to górny koniec sięga mu na wysokość barków. Kitara na fotografii jest już znacznie udoskonalona w stosunku do jej starszych wersji i zbudowana nie z dwóch, ale czterech części. U dołu znajduje się poziome, wąskie i szersze od dłoni pudełko stanowiące pierwszą część: podstawę instrumentu. Na nim, wzdłuż jego dłuższej krawędzi ustawiono pionowo drugie wygięte lekko, płaskie pudełko o grubości około czterech centymetrów i wysokości około pół metra. Ma ono kształt podkowy o prostej podstawie i dwóch ramionach. To drugą część: pudło rezonansowe instrumentu. Ramiona mają szerokość ludzkiego przedramienia i długość około połowy wysokości pudła. Na ich końcach zamontowany jest łączący je poziomy kołek grubości kija szczotki do zamiatania. To trzecia część: poprzeczka, do której przymocowane są górne końce strun. Ich dźwięk można modulować przymocowanymi do końców poprzeczki pionowymi deseczkami. Struny schodzą ku dołowi instrumentu, gdzie są nawinięte na kołki do strojenia. W wariancie kitary, którą trzyma wyrzeźbiony Apollo, schowane one były pod czwartą częścią: pokrywą w kształcie prostokątnego pudełka na zawiasach przymocowanych do podstawy. Nie wszystkie greckie kitary miały podstawę z dołączoną do niej pokrywą. Istotę kitary stanowiło pudło rezonansowe z dwoma wzniesionymi ku górze ramionami po bokach i poprzeczka na górze, które razem tworzyły ramę z naciągniętymi na niej pionowo strunami. By wydobyć dźwięki, muzyk trącał struny palcami uniesionych dłoni: lewą z tyłu, a prawą z przodu instrumentu. I tak właśnie grałby wyrzeźbiony w kamieniu Apollo, gdyby na jego kamiennej kitarze zamontowano kamienne struny. Ponieważ takich strun nie ma, jego palce trącają powietrze w kamiennej ciszy. Pod punktami kryją się informacje: 1. Drewniane pudło rezonansowe zakończone dwoma wygiętymi płaskimi ramionami połączonymi poprzeczką zwaną jarzmem. 2. Drewniana poprzeczka. 3. Struny, które w prawdziwej kitarze przebiegały w tym miejscu naciągnięte pomiędzy poprzeczką a dnem pudła rezonansowego.
Apollo trzymający kitarę
Źródło: Apollo trzymający kitarę, rzeźba w marmurze, II w.n.e., Muzea Watykańskie, domena publiczna.
R1ALDOKNN4GMG
Obraz przedstawia kobietę w czarnej jedwabnej sukni w stylu romantycznym grającą na harfie. Kobieta i jej instrument zajmują całą wysokość pierwszego planu kompozycji. Pudło rezonansowe jej instrumentu kontrastuje z suknią, na której spoczywa, gdyż wykonano je z jasnego drewna i ozdobiono malowanym, wesołym, kwiatowym motywem. Wygięta niczym łabędzia szyja górna krawędź ramy instrumentu została nabita licznymi gwoźdźmi do mocowania strun. Wykonano ją tak jak kolumnę i podstawę harfy, na której się opiera, z ciemniejszego drewna. Jego ciepły brąz zbliżony jest odcieniem do obicia kanapy. Szyja z kolumną łączy się rzeźbioną głęboko, rozbudowaną formą zawiniętego liścia akantu. Zatem harfa ta nie ma tak charakterystycznej dla dzisiejszych instrumentów korony wieńczącej kolumnę. Podłoga z lewej strony za harfą skryta jest w głębokim cieniu. Rzucają go portretowana postać i instrument, oświetlone ciepłym, słonecznym światłem padającym przez niewidoczne okno. Pod punktami kryją się informacje: 1. Korona harfy. 2. Kolumna harfy. 3. Szyja harfy z kołkami do mocowania strun. 4. Pudło rezonansowe harfy z otworami na struny. 5. Podstawa harfy z pedałami do przestrajania strun. 6. Struny.
Kobieta grająca na harfie
Źródło: Caroline Delestres [czyt. karolajn delestr], Kobieta grająca na harfie, olej na płótnie, 1801 r., domena publiczna.
RS3GLJB8AHTQ5
Nagranie dźwiękowe harfy grającej z orkiestrą.

Słownik

pudło rezonasowe
pudło rezonasowe

to część instrumentu służąca do wzmacniania dźwięku drgających strun; najczęściej jest wykonane z drewna; posiada zazwyczaj dno, boki i pokrywę różnych kształtów; w zależności od instrumentu dno, jeden z boków albo pokrywa pełni funkcję płyty rezonansowej; lutnia zamiast dna i boków ma wypukły korpus
w kształcie połówki migdała przykryty płytą rezonansową; w niektórych instrumentach ludowych i starożytnych lutniach zamiast drewnianej płyty rezonansowej była membraną ze skóry jak w bębnie

płyta rezonansowa
płyta rezonansowa

w instrumentach muzycznych to część pudła rezonansowego przenosząca bezpośrednio drgania strun; jeden ich koniec jest do płyty bezpośrednio przymocowany albo opierają się one o podstawek, czyli drewniany klocek ustawiony na płycie rezonansowej; płyta rezonansowa gitary czy lutni tworzy pokrywę pudła rezonansowego i posiada jeden, dwa lub trzy otwory rezonansowe; w fortepianie jest jego dnem, a pokrywa jest otwierana i nazywa się skrzydłem

membrana
membrana

w instrumentach muzycznych to cienka naprężona błona, skóra, sztywna folia lub blacha albo płyta z tworzywa wydająca dźwięk przez uderzenie albo wprowadzana w drgania przez przechodzące w jej pobliżu struny; membranę zamiast płyty rezonansowej posiadała starożytna forma lutni, a obecnie wiele ludowych instrumentów strunowych z Afryki i Azji oraz banjo, którego pudło rezonansowe jest okrągłe

otwór rezonansowy
otwór rezonansowy

w instrumentach muzycznych to miejsce, przez które wychodzi z pudła rezonansowego wzmocniony dźwięk; w instrumentach takich jak lutnia, gitara czy skrzypce wycina się go w płycie rezonansowej; może być on okrągły, owalny lub w kształcie litery f; okrągłe otwory często przybierają formę ozdobnej rozety; okrągłe i owalne otwory zazwyczaj są pojedyncze, ale zdarza się, że jest ich więcej;
ksztalt f zazwyczaj wycina się parami, po jednym z prawej i lewej strony wzdłuż strun; w fortepianie otwór rezonansowy zastępuje podniesienie pokrywy, czyli tak charakterystycznego dla tego instrumentu skrzydła

rozeta
rozeta

to rodzaj okrągłej ozdoby z ułożonych koncentrycznie jak płatki róży mniejszych elementów; wzorem przypomina okrągłą koronkową serwetkę; jej nazwa pochodzi od francuskiego słowa 'rosette' – różyczka; rozeta wypełnia okrągłe witrażowe okno nad wejściem głównym wielu katedr gotyckich; otwór rezonansowy instrumentów w formie rozety, na przykla w lutni, jest wyciętym w drewnianej płycie rezonansowej okrągłym sitkiem, którego dziurki o różnych kształtach tworzą ozdobną formę

gryf
gryf

szyjka w instrumentach muzycznych, to drewniana listwa połączona jednym końcem z pudłem rezonansowym służąca do naciągania strun; biegną one od pudła rezonansowego wzdłuż gryfu do jego wolnego końca, gdzie znajdują się zatknięte w otworach kołki; jest ich tyle, ile strun; koniec każdej z nich nawinięty jest na kołek; obracając nim, napina się odpowiednio strunę, by wydawała odpowiedni ton; grający, przyciskając palcami struny do gryfu, skraca ich długość; im bliżej pudła rezonansowego przyciśnięta jest struna, tym wyższy dźwięk wydaje jej skrócona część