O autorce

Hanna Krall urodziła się w 1937 roku w Warszawie w rodzinie żydowskiej jako córka urzędników Salomona i Felicji z Reicholdów. W czasie wojny ukrywała się razem z matką. Zginęła wtedy duża część jej rodziny, a ona sama uniknęła wywiezienia do getta i przeżyła wojnę ukrywana przez Polaków.

Ukończyła otwockie liceum ogólnokształcące i po maturze dostała się na Wydział Dziennikarski Uniwersytetu Warszawskiego. W 1955 roku rozpoczęła pracę w redakcji „Życia Warszawy”, gdzie została na następnych 11 lat. W 1966 roku dostała etat w „Polityce”. Pracę w tym czasopiśmie rozpoczęła od trzyletniego pobytu w ZSRR jako korespondentka. Owocem tego czasu były reportaże wydane później w formie książkowej, m.in. Na wschód od Arbatu, Syberia, kraj ogromnych możliwości i Dojrzałość dostępna dla wszystkich. Pierwszy z tych zbiorów jest uważany za właściwy debiut reporterki.

Po 1980 roku współpracowała z „Tygodnikiem Powszechnym”, „Odrą”, „Res Publicą” i „Gazetą Wyborczą”. W redakcji „Gazety Wyborczej” od lat prowadzi warsztaty dla zdolnych reporterów. W latach 1982‑1987 pełniła funkcję zastępcy kierownika literackiego Zespołu Filmowego „Tor”. W 1977 roku została odznaczona Srebrnym Krzyżem Zasługi, dwa razy otrzymała Nagrodę Polskiego PEN‑ClubuPEN‑ClubPEN‑Clubu im. Ksawerego Pruszyńskiego, została też wyróżniona przez czasopisma „Życie Literackie” i „Odra”. Jej książki od kilku lat zdobywają nominacje do nagrody literackiej Nike. Twórczość Hanny Krall jest znana również za granicą, utwory pisarki doczekały się przekładów na wiele języków, w tym na angielski, francuski, niemiecki, fiński, hebrajski, holenderski, szwedzki i węgierski.

Reportaż, czyli ocalić od zapomnienia

Hanna Krall jest przede wszystkim reportażystką, a większość jej utworów można zaliczyć do literatury faktuliteratura faktuliteratury faktu. Wypracowała własny styl reportażureportażreportażu oszczędnego w komentarz odautorski, wręcz esencjonalnegoesencjonalnyesencjonalnego, który służy dobitnej ekspozycji zawartej w nim problematyki.

Aby dowiedzieć się więcej na temat reportażu skorzystaj z e‑materiałów zamieszczonych w podręczniku do klasy 4.

W kręgu zainteresowań Hanny Krall znajduje się przede wszystkim tematyka HolokaustuHolocaustHolokaustu, ale autorka często też zajmuje się losem człowieka uwikłanego w historię, podporządkowanego jej okrutnym prawom i bezsilnego wobec zachodzących niezależnie od niego wydarzeń. Wyrazistość relacji wynika także z częstego stosowania przez nią formy rozmowy, dialogu czy monologu. Bohaterami reportaży Hanny Krall są konkretni ludzie, którzy pomagają autorce ocalić od zapomnienia historie ludzkich zbrodni i błędów oraz, co najważniejsze, odruchów serca, altruizmualtruizmaltruizmu i niezwykłej dobroci. Ryszard Kapuściński, również znany reporter, przyjaciel Krall, mówił w Getyndze podczas uroczystości wręczenia dziennikarce Nagrody Miast Partnerskich Torunia i Getyngi im. Samuela Bogumiła Lindego:

Zdążyć przed Panem Bogiem, czyli obraz powstania w getcie warszawskim widziany oczami jednego z przywódców

RBOMD9FU8VHCG

Zdjęcie przedstawia dojrzałego, ciemnowłosego mężczyznę. Jego twarz jest owalna, nos szeroki, wydatny. Oprawa oczu ciemna, wyrazista, usta pełne. Włosy krótkie, zaczesane ku górze, proste. Mężczyzna ubrany jest w koszulę i sweter.

Największą popularność przyniosła Hannie Krall książka Zdążyć przed Panem Bogiem, która jest zapisem rozmowy przeprowadzonej w 1976 r. z jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim, znanym kardiologiem Markiem EdelmanemMarek EdelmanMarkiem Edelmanem. Wydarzenia historyczne są tu pokazane przez pryzmat losów konkretnych ludzi, świadków tamtego czasu. Ta oszczędna, zwięzła opowieść jest daleka od heroizowania powstania, zwraca raczej uwagę na bohaterstwo pojedynczych czynów i siłę ludzkiej solidarności.

Powstanie w getcie warszawskim

Powstanie w getcie warszawskim wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, w wigilię PesachPesachPesach, najważniejszego z żydowskich świąt, obchodzonego na pamiątkę wyzwolenia Izraelitów z niewoli egipskiej.

Kiedy 33 lata później młoda dziennikarka Hanna Krall zapytała Marka Edelmana o przyczyny wybuchu tego zrywu, w odpowiedzi usłyszała:

R1XN2JJBUNB5X1

Zdjęcie przedstawia mężczyznę w średnim wieku, widzianego z profilu. Ma krótko ostrzyżone, gładkie włosy. Są zaczesane do góry. Mężczyzna ma pociągłą twarz i wyraźnie zarysowane brwi. Ma także duży nos i wydatne usta. Mężczyzna ubrany jest w kraciastą koszulę. A na nią założony ma sweter. Kładzie żółty żonkil pod pomnik, pod ścianę, pod którą leżą kwiaty i wieńce. Za nim są fotoreporterzy.

Wielka Akcja, o której wspomina Edelman, przez Niemców określana mianem Grossaktion Warschau, była częścią zakrojonego na szeroką skalę planu całkowitej likwidacji europejskich Żydów. Pod pozorem „przesiedlenia na Wschód” mieszkańców warszawskiego getta wywożono do obozów zagłady, gdzie byli eksterminowani. Symbolem tych straszliwych dni stał się Umschlagplatz – rampa kolejowa przy ul. Stawki. Spędzano tam warszawskich Żydów, którzy pod niemiecką strażą oczekiwali na załadowanie do bydlęcych wagonów.

Na zdjęciu obok Marek Edelman pod Pomnikiem Umschlagplatz podczas obchodów 66. rocznicy powstania w getcie warszawskim.

R1LXJXFGVBNZ1

Zdjęcie przedstawia grupę ludzi na placu. Plac jest ogrodzony wysokim płotem. Po lewej i prawej stronie placu siedzą gęsto stłoczeni ludzie. Po prawej stronie, przed siedzącym tłumem stoi człowiek. Środkiem placu przechadzają się dwaj żołnierze niemieccy z karabinami maszynowymi.

Powstanie nie miało militarnych celów strategicznych. W samym getcie znajdowało się wówczas 50–70 tysięcy Żydów, podczas gdy w szczytowym okresie było ich niemal pół miliona. Bojownicy z Żydowskiego Związku Wojskowego i Żydowskiej Organizacji Bojowej, choć w większości młodzi i sprawni, byli słabo uzbrojeni. Żydowski Związek Wojskowy miał lepiej wyszkolonych członków (byłych żołnierzy Wojska Polskiego), stoczył nawet największą bitwę podczas powstania – o plac Muranowski. To tam, na dachu jednej z kamienic zawieszono dwie flagi – biało‑czerwoną i biało‑niebieską (żydowską).
Przywództwo powstania w getcie objął Mordechaj Anielewicz:

Zbrojny opór żydowskich bojowników zaskoczył Niemców, którzy 19 kwietnia o szóstej rano wkroczyli na teren getta. Zostali ostrzelani, obrzuceni granatami oraz butelkami zapalającymibutelki zapalającebutelkami zapalającymi. Nie mogli sobie poradzić z powstańcami doskonale rozeznanymi w topografii dzielnicy. Po kilku godzinach walki oddziały niemieckie wycofały się, aby powrócić jeszcze tego samego dnia pod dowództwem okrytego ponurą sławą Jürgena Stroopa, dotychczas odpowiedzialnego za eksterminację ludności żydowskiej na terenach Ukrainy i Białorusi.

Stroop, ślepo oddany hitlerowskiej ideologii, szybko zreorganizował swoje oddziały i rozpoczął realizację zadania zleconego mu przez Himmlera – całkowitej likwidacji warszawskiego getta. Nie miał litości nie tylko dla powstańców, ale także dla ludności cywilnej, która była bestialsko mordowana:

RGL1Z8BETB9TM

Zdjęcie przedstawia ulicę getta w Warszawie. Na ulicy jest pełno dymu. Między płonącymi kamienicami, ulicą, idą stłoczeni ludzie. Są eskortowani przez dużą grupę żołnierzy niemieckich z karabinami maszynowymi.

Niemcy, wzniecając liczne pożary, nie tylko walczyli z powstańcami, ale także przeszukiwali teren dzielnicy, tropiąc ukrywających się tam Żydów. W pierwszych dniach maja natrafili na zakonspirowany bunkier przy ul. Miłej, w którym przebywało około 300 osób, w tym żołnierze Żydowskiej Organizacji Bojowej. Ukrywający się – wezwani przez Niemców do wyjścia – zdecydowali się na popełnienie zbiorowego samobójstwa, w którym śmierć poniosło około 120 osób. Był wśród nich dowódca powstania, Mordechaj Anielewicz.

Zdając sobie sprawę ze swego beznadziejnego położenia i nie mogąc liczyć na realną pomoc z zewnątrz, powstańcy podjęli próbę przedostania się na aryjską stronęaryjska stronaaryjską stronę przez kanały. W ten sposób uratował się m.in. Marek Edelman.

R1P1FZXEHJFRM

Zdjęcie przedstawia grupę żołnierzy niemieckich. Na pierwszym planie widać pięciu żołnierzy. Dwóch z nich jest w mundurach oficerskich. Trzech to zwykli żołnierze. Wszyscy są uzbrojeni. Wokół nich stoją trzy samochody osobowe. W pobliżu widać kolejnych żołnierzy. Na drugim planie widać płonącą kamienicę. W powietrzu unosi się gęsty dym.

16 maja 1943 roku Jürgen Stroop nakazał wysadzenie Wielkiej Synagogi przy ul. Tłomackie. Ten bestialski gest miał ostatecznie potwierdzić realizację zleconego mu planu:

Złapanych na terenie getta powstańców oraz ludność cywilną Niemcy wymordowali na miejscu albo wywieźli do obozów zagłady. W swoim raporcie Stroop stwierdził lakonicznie:

Wydarzenia w getcie w kwietniu 1943 roku nie rozgrywały się w próżni – zorganizowana przez Niemców zamknięta dzielnica żydowska mieściła się w centrum Warszawy. Obchodzący w tym czasie Wielkanoc Polacy w większości zdawali sobie sprawę z tego, co dzieje się za murem. Edelman opowiadał Hannie Krall:

W maju generał Władysław Sikorski, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na UchodźstwieRząd na UchodźstwieRządu na Uchodźstwie, poinformowany o wydarzeniach w getcie, zaapelował do Polaków w kraju:

Wydrukowane przemówienie kolportowano po aryjskiej stronie. Reakcje Polaków były jednak różne. Z militarnego punktu widzenia nie było jakichkolwiek szans na realne wsparcie walczących Żydów. Nie udały się próby przebicia oddziałów AK na teren getta. Żydzi potrzebowali jednak także wsparcia duchowego, a nawet na takie nie zawsze mogli liczyć ze strony Polaków. Znajdująca się poza gettem Adina Blady‑SzwajgerAdina Blady‑SzwajgerAdina Blady‑Szwajger wspominała:

W wielu relacjach dotyczących stosunku ludności polskiej do tego, co działo się dzielnicy żydowskiej w 1943 roku powracają wspomnienia karuzeli na placu Krasińskich, gdzie mieli bawić się Polacy, kiedy getto płonęło:

Słownik