Dowiedz się

Powieść Alberta Camusa Dżuma została wydana w Paryżu, w roku 1947. Zazwyczaj określa się ją jako powieść paraboliczną. Camus sięgnął po formę literacką, by przekazać uniwersalne treści o charakterze filozoficznym. Realistyczna warstwa powieści opowiada o epidemii dżumy w Oranie w Algierii. Metaforyczny sens powieści stanowi analiza ludzkich postaw wobec zła. Znaczenie i trud wyborów moralnych podejmowanych w obliczu zagrożenia to zagadnienie, z jakim filozof po doświadczeniu tragizmu wojny musiał się zmierzyć. Głównym bohaterem powieści jest lekarz Bernard Rieux, który bywa opisywany jako „świecki święty”. Niedookreślony czas akcji podkreśla paraboliczność utworu.

DżumaAlbert Camus
Albert Camus Dżuma

Ciekawe wypadki, które są tematem tej kroniki, zaszły w 194. r. w Oranie. Według powszechnego mniemania nie były one tu na swoim miejscu, wykraczały bowiem nieco poza zwyczajność. W istocie, na pierwszy rzut oka Oran jest zwykłym miastem i niczym więcej jak prefekturą na wybrzeżu algierskim.
Miasto trzeba przyznać jest brzydkie. Wygląda spokojnie i dopiero po pewnym czasie można zauważyć, co je odróżnia od tylu innych miast handlowych pod wszystkimi szerokościami. Jakże wyobrazić sobie na przykład miasto bez gołębi, bez drzew i ogrodów, gdzie nie uderzają skrzydła i nie szeleszczą liście, miejsce nijakie, jeśli już wyznać całą prawdę? Zmiany pór roku czyta się tylko w niebie. Wiosnę oznajmia jedynie jakość powietrza lub koszyki kwiatów, które drobni sprzedawcy przywożą z okolicy: wiosnę sprzedaje się na targach. W lecie słońce zapala zbyt suche domy i pokrywa mury szarym popiołem; wówczas można żyć tylko w cieniu zamkniętych okiennic. Jesienią natomiast potop błota. Pięknie bywa tylko zimą.

Cyt.1 Źródło: Rozdział 1, [w:] Albert Camus, tłum. Joanna Guze, Warszawa 2017, s. 7.
RGZ7RHNTAXAF2
Ilustracja przedstawia ulicę miasta. Po lewej stronie ukazane jest wejście do kamienicy i trotuar. W wejściu i na chodniku widoczni są dwaj mężczyźni w sile wieku. Ich głowy są przewiązane chustkami. Mają nagie, umięśnione torsy. Ubrani są w spodnie. Mężczyźni wynoszą z budynku ciało kobiety. Leży ono na noszach. Postaci kierują się w stronę dużego wozu zaprzęgniętego w parę wołów. Leżą na nim zwłoki innych ofiar epidemii. Na wozie siedzi mężczyzna w kapeluszu z dużym rondem. Przed wozem stoi drugi, podobnie ubrany mężczyzna. Spogląda na wejście do kamienicy. Przy wozie stoją również dwaj mężczyźni ubrani w obszerne peleryny. Na twarzy jednego z nich maluje się rozpacz. Unosi ręce. Drugi mężczyzna wykonuje gest powstrzymywania go przed dotknięciem ciała martwej kobiety. W głębi ukazane są kilkukondygnacyjne kamienice. W tle jasne niebo.
Fyodor Bronnikov, Sprzątanie zwłok podczas epidemii
Źródło: Wikiart, domena publiczna.

Parabolaparabola (przypowieść)Parabola jest typem literatury wyrażającej treści uniwersalne. Tradycyjnymi formami parabolicznymi są bajkibajkabajki, alegoriealegoriaalegorie czy przypowieściparabola (przypowieść)przypowieści, choć paraboliczny charakter mogą mieć także opowiadania i powieści. Typowa dla formy tej jest redukcja do minimum fabuły i charakterystyki bohaterów: świat przedstawiony stanowi tu jedynie pretekst do ukazania uniwersalnych treści i sformułowania przekazu moralnego. XX‑wieczne parabole odchodzą jednak od dydaktyzmu i pozwalają czytelnikowi samodzielnie odkrywać symboliczne znaczenie opowieści. Doskonałym przykładem powieści, w której kryje się sens metaforyczny, jest Dżuma. Camus , przedstawiając epidemię, stawia pytania o sens ludzkiej egzystencji, życie w obliczu nagłego zagrożenia i zła, czającego się zarówno w świecie, jak i w człowieku.

R1FSyy4JsDfpq

  • Mapa myśli.

  • Elementy należące do kategorii Znaczenia tytułu powieści

    • Nazwa kategorii: dosłowne

    • Nazwa kategorii: metaforyczne

  • Koniec elementów należących do kategorii Znaczenia tytułu powieści

  • Elementy należące do kategorii dosłowne

    • Nazwa kategorii: dżuma jako choroba

  • Koniec elementów należących do kategorii dosłowne

  • Elementy należące do kategorii metaforyczne

    • Nazwa kategorii: wojna

    • Nazwa kategorii: zło

    • Nazwa kategorii: system totalitarny

  • Koniec elementów należących do kategorii metaforyczne

  • Elementy należące do kategorii wojna

    • Nazwa kategorii: uwięzienie, wszechobecna śmierć

  • Koniec elementów należących do kategorii wojna

  • Elementy należące do kategorii zło

    • Nazwa kategorii: „bakcyl dżumy nigdy nie umiera”; „Każdy nosi w sobie dżumę...”

  • Koniec elementów należących do kategorii zło

  • Elementy należące do kategorii system totalitarny

    • Nazwa kategorii: ograniczenie praw jednostki, terror, zależność od policji i  urzędników

  • Koniec elementów należących do kategorii system totalitarny

Postawy bohaterów wobec choroby/zła:

Aktywność, walka, zdolność do poświęcenia własnych spraw i samego siebie

doktor Bernard Rieux – rezygnuje z wyjazdu do ciężko chorej żony, która umiera z dala od niego; bohater walczy pomimo świadomości, że nie można wygrać z dżumą

Jean Tarrou – twórca oddziałów sanitarnych, sam poszukuje możliwości walki ze złem

Joseph Grand – prosty, dobry człowiek, spełniający sumiennie swoje obowiązki, gotowy do pomocy (jako jedyny zarażony dżumą zdrowieje)

doktor Castel – wytrwale prowadzi badania nad szczepionką

Bierność, próby wytłumaczenia zła, jego przyczyn

ojciec Paneloux – początkowo stara się wyjaśnić zło, nazywając je karą za grzechy zesłaną przez Boga; zmienia swoją postawę, widząc cierpienie niewinnego dziecka

Stopniowe dochodzenie do postawy walki o innych i poświęcenia (dzięki doświadczeniu cierpienia)

ojciec Paneloux – po przemianie – porzuca postawę obserwatora, zaczyna pomagać najbardziej chorym, ryzykując zakażenie (w istocie zaraża się i umiera)

dziennikarz Raymond Rambert – początkowo pragnie jedynie ratować siebie i połączyć się z narzeczoną; wszystkie siły poświęca na zorganizowanie ucieczki; kiedy wreszcie ma ku temu okazję, rezygnuje, włączając się w walkę z chorobą

Dołączenie do zła, próba załatwienia przy okazji własnych interesów, myślenie wyłącznie o sobie

Cottard – przestępca, któremu dżuma pozwala ukryć się przed wymiarem sprawiedliwości; po epidemii strzela do tłumu, nie może odnaleźć się w rzeczywistości bez choroby/zła

Słownik

parabola (przypowieść)
parabola (przypowieść)

(gr. parabole - zestawienie obok siebie) jeden z najstarszych gatunków literackich z kręgu literatury dydaktycznej. Charakterystycznymi cechami paraboli są: uproszczona fabuła, schematyczne postaci, brak jasno określonego czasu i miejsca akcji, uniwersalizm, obecność alegorii i symboli. Świat przedstawiony przypowieści podporządkowany jest ukrytemu, przenośnemu sensowi danej historii, którego rozszyfrowanie jest kluczowe dla zrozumienia sensu całej przypowieści

bajka
bajka

krótki utwór literacki, często wierszowany, czasem żartobliwy. Cechuje go występowanie morału (pouczenia) i alegorii (np. lis - alegoria sprytu, chytrości)

alegoria
alegoria

(gr. allēgoría – mówić w przenośni, obrazowo) postać, idea lub wydarzenie, które poza dosłownym sensem mają również stałe i umowne znaczenie przenośne, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne. Odczytanie znaczenia alegorycznego wymaga pewnej erudycji wychodzącej poza prostą znajomość języka, np. kobieta z wagą i przepaską na oczach jest alegorią sprawiedliwości

Wprowadzenie do tematu
Film