Dowiedz się
Zbigniew Herbert (1924‒1998)
Jeden z najwybitniejszych polskich poetów i eseistów XX wieku. Był również dramaturgiem i twórcą słuchowisk radiowych. Debiutował tomikiem poetyckim pt. Struna światła w 1956 roku, czyli w okresie, kiedy w Polsce miała miejsce tzw. odwilż październikowa, polegająca na zmianie polityki wewnętrznej PRL na bardziej liberalną. Dzięki temu z więzień uwolniono wówczas wielu internowanych polityków i duchownych. Od nazwy tego wydarzenia poetów debiutujących w tym czasie zalicza się do Pokolenia ’56. Moralność Herberta była już wtedy w pełni ukształtowana i nakazywała mu trwać w opozycji do systemu komunistycznegokomunistycznego ówczesnej Polski. Spowodowało to, że aż do czasu debiutu książkowego poeta pozostawał na marginesie życia literackiego i zawodowego, mimo że ukończył studia prawnicze, ekonomiczne i filozoficzne. Autor m.in. tomików wierszy: Studium przedmiotu (1961), Napis (1969), Pan Cogito (1974), Raport z oblężonego miasta (1983), Rovigo (1992). Opublikował też zbiory esejów: Barbarzyńca w ogrodzie (1962), Martwa natura z wędzidłem (1993). W swojej twórczości poruszał fundamentalne dla kultury europejskiej czasu wojny i utraty wartości kwestie filozoficzne, społeczne i duchowe. Zadawał pytania o sens istnienia, porządek świata, idee.
Wiersz Potęga smaku
Wiersz Potęga smaku, napisany w latach 70., Herbert dedykował profesor Izydorze DąmbskiejIzydorze Dąmbskiej. Utwór pochodzi z tomu Raport z oblężonego miasta (1983). Liryk ten uznaje się za manifest ideowy pokolenia Herberta. Podmiot liryczny w owym wierszu broni prawa człowieka do wierności wyznawanym zasadom i przeciwstawia się systemowi, który narusza wolność i godność człowieka.
Potęga smakuPani Profesor Izydorze DąmbskiejDąmbskiej
To wcale nie wymagało wielkiego charakteru
nasza odmowa niezgoda i upór
mieliśmy odrobinę koniecznej odwagi
lecz w gruncie rzeczy była to sprawa smaku
Tak smaku
w którym są włókna duszy i chrząstki sumieniaKto wie gdyby nas lepiej i piękniej kuszono
słano kobiety różowe płaskie jak opłatek
lub fantastyczne twory z obrazów Hieronima BoschaBoscha
lecz piekło w tym czasie było jakie
mokry dół zaułek morderców barak
nazwany pałacem sprawiedliwości
samogonnysamogonny MefistoMefisto w leninowskiej kurtcekurtce
posyłał w teren wnuczęta AuroryAurory
chłopców o twarzach ziemniaczanych
bardzo brzydkie dziewczyny o czerwonych rękachZaiste ich retoryka była aż nazbyt parcianaparciana
(Marek TulliuszTulliusz obracał się w grobie)
łańcuchy tautologiitautologii parę pojęć jak cepy
dialektykadialektyka oprawców żadnej dystynkcjidystynkcji w rozumowaniu
składnia pozbawiona urody koniunktiwukoniunktiwuTak więc estetykaestetyka może być pomocna w życiu
nie należy zaniedbywać nauki o pięknie
Zanim zgłosimy akces trzeba pilnie badać
kształt architektury rytm bębnów i piszczałek
kolory oficjalne nikczemny rytuał pogrzebówNasze oczy i uszy odmówiły posłuchu
książęta naszych zmysłów wybrały dumne wygnanieTo wcale nie wymagało wielkiego charakteru
mieliśmy odrobinę niezbędnej odwagi
lecz w gruncie rzeczy była to sprawa smaku
Tak smaku
który każe wyjść skrzywić się wycedzić szyderstwo
choćby za to miał spaść bezcenny kapitelkapitel ciała
głowa(Raport z oblężonego miasta, 1983)
Źródło: Zbigniew Herbert, Potęga smaku, [w:] Wiersze zebrane, oprac. Ryszard Krynicki, Kraków 2008, s. 523–524.
W wierszu poeta odwołuje się do klasycznych wartości kultury oraz wzorców światopoglądowych. Odwołania filozoficzne i estetyczne kształtują światopogląd oparty na wzorcach antycznych, postulujących łączenie prawdy, piękna i dobra. W tekście odnajdujemy nawiązania do ważnych tematów pojawiających się w innych utworach Herberta: wierności wyznawanym zasadom, doniosłości zachowania postawy etycznej, obrony niezależności i godności człowieka, sprzeciwu wobec systemu niosącego przemoc, odbierającego człowiekowi wolność i tożsamość.
Język poezji Herberta
O języku poezji Herberta czytamy:
„Znać sekret zaklinania słów”. O poezji Zbigniewa HerbertaTen wiersz [...] dobrze demonstruje poetycką strategię Herberta oraz składniki jego poetyckiego idiomuidiomu, trudnego do powielenia. Sprawą pierwszą jest tu ironiaironia, zabezpieczająca przed patosem i nachalnym dydaktyzmem, ironia, która hamuje emocje i dba o zachowanie właściwego dystansu. Oto prawdziwie dramatyczny i ryzykowny wybór niezależności ludzi kultury w czasach ideologicznego ostracyzmuostracyzmu — wybór [który] [...] poeta uzasadnia nie heroizmem, nie pompatyczną odwagą, nawet nie dumnym honorem, ale przywiązaniem do wartości europejskiej kultury: do kanonów piękna, które od starożytności związane było z dobrem i prawdą.
Źródło: Danuta Opacka-Walasek, „Znać sekret zaklinania słów”. O poezji Zbigniewa Herberta, „Postscriptum Polonistyczne” 2008, nr 2, s. 193.
Słownik
(gr. eironeía – przestawianie, pozorowanie) - figura stylistyczna polegająca na celowo wprowadzanej sprzeczności między przekazywaną informacją a jej znaczeniem ukrytym; ironia może być trudna do zidentyfikowania, nie należy utożsamiać jej z kłamstwem i szyderstwem
(łac. communis – wspólne, powszechne) – ideologia postulująca zbudowanie społeczeństwa bezklasowego, opartego na społecznej własności i równym podziale dóbr; także nazwa ustroju totalitarnego ZSRS, narzuconego po II wojnie światowej krajom Europy Środkowej i Wschodniej, którego głównym celem było koncentrowanie władzy w ręku jednej partii
(łac. prōpāgāre – rozszerzać, rozciągać, krzewić) – sterowanie poglądami ludzi w celu pozyskania zwolenników, maipulowanie, wpajanie określonych przekonań
(realizm socjalistyczny) – kierunek w sztuce zapoczątkowany w ZSRS, uznawany za jedyną metodę twórczości artystycznej, wykorzystywany w celach propagandowych. Zgodnie z założeniami socrealizmu dzieło sztuki powinno mieć realistyczną formę i socjalistyczną treść, co oznacza uprzywilejowanie tematyki pracy, walki klasowej i tradycji ruchu robotniczego. Dostęp do kultury należy przyznać warstwom chłopskim i robotnicznym, dlatego twórczość artystyczna musi być związana z podstawowymi potrzebami narodu
(łac. totalis – cały, całkowity) – system polityczny oparty na jedynej obowiązującej ideologii oraz absolutnej władzy jednej partii, którego cechą charakterystyczną jest kontrola państwa nad społeczeństwem przez nadzorowanie prywatnych i publicznych aspektów życia