Wartościowanie w języku

Wartościować – to inaczej 'oceniać, przypisywać komuś lub czemuś wartości dodatnie albo ujemne lub określać, że coś jest pozytywne albo negatywne, dobre albo złe'. Oceny w języku polskim możemy wyrażać wprost – za pomocą słów, w których znaczeniu zapisana jest informacja o wartości. Są to wyrazy typu: zły – dobry, dodatni – ujemy, godny – niegodny, wart – niewart itp. Często słowo nazywające coś pozytywnego ma swój antonim (wyraz o przeciwstawnym znaczeniu), oznaczający ocenę negatywną. Wyrazy, za pomocą których wprost wyrażamy oceny, nazywamy słowami wartościującymi wprost.

Częściej jednak wartościujemy coś za pomocą wyrazów, które kojarzą się z 'dobrymi albo złymi' dla nas zjawiskami, a w ich definicjach brakuje informacji o ocenie. Przykładowo: rzeczownik 'matka' ma podstawowe znaczenie ‘kobieta, która urodziła dziecko’, częściej jednak ważniejsze jest znaczenie tego słowa, które wynika z tekstu (kontekstu). Z pojęciem matki przecież łączą się takie wyrazy, jak: miłość, troska, opiekuńczość, dobroć. Słowo to nie wartościuje wprost, ale wzbudza pozytywne skojarzenia i przywołuje nazwy innych wartości.

Kiedy coś oceniamy, bardzo często przywiązujemy się do naszych sądów i opinii. Bronimy swoich racji ('to jest lepsze, ponieważ…') lub krytykujemy rzeczy, które zasługują na gorszą ocenę ('to jest złe/gorsze, ponieważ…'). Takim komunikatom mogą towarzyszyć emocje. Odzwierciedlają je słowa nacechowane uczuciowo, a zarazem konotujące oceny. Przykładowo: zamiast neutralnego słowa kłótnia w języku potocznym użyjemy wyrazu awantura. Warto więc pamiętać, że wyrazy, które służą wartościowaniu (ocenianiu), mogą wzbudzać emocje. Dlatego też nazywa się je słownictwem emotywno‑oceniającym.

Słownictwo o zabarwieniu emocjonalnym

W odmianie nieoficjalnej (np. codziennej komunikacji potocznej, w gwarach ludowych, odmianach środowiskowych, czyli socjolektachsocjolektsocjolektach i slangach) oraz niektórych tekstach przynależnych do odmiany oficjalnej (np. w stylu dziennikarsko‑publicystycznym lub artystycznym) stosowane jest słownictwo ekspresywne, czyli nacechowane emocjonalnie, inaczej mówiąc: mające określoną barwę uczuciową. Może być ona dodatnia (np. synuś, śniadanko, całuski, grzeczniutki) lub ujemna (np. obijać się, ciemniak, łajza, wiocha).

RalMUjwY11OSW

Ilustracja przedstawia plażę nad morzem. W wodzie odbijają się promienie słońca. Na piasku widnieje napis: „Ok cool” zapisany drukowanymi literami. Obok angielskiego wyrazu „cool” jest narysowane serce. Na plaży są widoczne ślady.

Mówiąc o wyrazach nacechowanych emocjonalnie, mamy na myśli m.in. słowa pogardliwe, lekceważące. W słownikach języka polskiego barwę emocjonalną wyrazów wskazują , np. pogard. (=pogardliwie) lub pieszcz. (= pieszczotliwie).

Zabarwienie emocjonalne jest często efektem stosowania rozmaitych zabiegów słowotwórczych, zwłaszcza dodawania przyrostków zdrabniającychzdrobnieniezdrabniających: -ek, -ik, -ka,
-uszek, -iczka/-yczka (dzionek, byczek, zeszycik, rączka, wianuszek, różyczka), spieszczających: -uś, -usia, -iś, -ula, -cia, -cio, -unia (babusia, babunia, dziadziuś, wujcio), zgrubiającychzgrubieniezgrubiających: -idło, isko/-ysko (chamidło, chłopisko, ptaszysko) lub innych, również nacechowanych emocjonalnie: -ica, -uch, -al (chemica, staruch, nochal).

Wiele nacechowanych emocjonalnie wyrazów to kolokwializmykolokwializmkolokwializmy (potocyzmy). Używa się ich w sytuacjach nieoficjalnych, w bezpośrednich kontaktach osób, które dobrze się znają i pełnią równorzędne role społeczne. Kolokwializmy mogą być też stosowane w literaturze pięknej jako efekt zabiegów artystycznych.

Odmiany języka

Wybór środków językowych zależy od sytuacji komunikacyjnej, na którą składają się takie czynniki, jak: liczba osób biorących udział w komunikacji, relacje (równorzędne, nierównorzędne) łączące nadawcę (nadawców) z odbiorcą (odbiorcami), temat wypowiedzi, jej forma, czyli gatunek, miejsce komunikacji (dom, szkoła, urząd, kawiarnia, zakład pracy). Na tej podstawie możemy wyróżnić dwa przeciwstawne warianty komunikacji: oficjalny i nieoficjalny.

Odmiana oficjalna używana jest w sytuacjach formalnych, gdy nadawca i odbiorca się nie znają, łączą ich więzy formalne lub jeden z nich reprezentuje jakąś instytucję.

Odmiana nieoficjalna używana jest w sytuacjach nieformalnych, gdy uczestnicy komunikacji są bliskimi sobie osobami.

W obu odmianach używamy słów neutralnych, w komunikacji nieoficjalnej możemy ponadto stosować kolokwializmykolokwializmkolokwializmy, słownictwo charakterystyczne dla slangówslangslangów, a w wariancie oficjalnym – w zależności od sytuacji – terminologię fachową (np. morfem, biosystem, termodynamika), kancelaryzmy (wyrazy i wyrażenia charakterystyczne dla stylu urzędowego, (np. interesant, niniejszy, godziny urzędowania), a także słowa podniosłe (niebiosa, piastować, przedwieczny) i książkowe (definitywny, ignorować).

Odmiany oficjalnej nie należy utożsamiać z komunikacją pisaną, a nieoficjalnej – z mówioną. Każdy z tych wariantów może być bowiem realizowany zarówno za pomocą kanału ustnego, jak i pisemnego. Na przykład list motywacyjny reprezentuje odmianę oficjalną w wersji pisanej, wiadomość zostawiona na kartce w kuchni i skierowana przez matkę do córki – odmianę nieoficjalną, realizowaną kanałem pisanym, wykład – odmianę oficjalną mówioną, a rozmowa koleżanek w kawiarni – odmianę nieoficjalną mówioną.

RQRXfnSMyDfY91

Na ilustracji został przedstawiony wykres odmian polszczyzny. W zaokrąglonym prostokącie na morskim niebiesko‑zielonym tle został umieszczony napis małymi literami „odmiana oficjalna” w białym kolorze. Pod spodem, po lewej stronie widnieje wyraz „mówiona” zapisany małymi literami i czarną czcionką. Znajduje się w zaokrąglonym prostokącie z niebiesko‑zielonym konturem. Prostokąt ma białe tło. Po prawej stronie został umieszczony wyraz „pisana”. Zapisany jest małymi literami w czarnym kolorze. Znajduje się na białym tle w zaokrąglonym prostokącie z zielono‑niebieskimi bokami. Pod spodem, na środku został umieszczony różowy, zaokrąglony prostokąt. Znajduje się biały napis „odmiana nieoficjalna” zapisany małymi literami. Po lewej stronie jest zaokrąglony prostokąt z różowymi konturami. W środku zaokrąglonego prostokąta widnieje czarny napis „mówiona” na białym tle. Po prawej stronie znajduje się wyraz „pisana” w czarnym kolorze. Jest umieszczony w zaokrąglonym prostokącie z różowymi bokami. Napis otacza białe tło.

Słownik