Motyw cierpienia Chrystusa w sztuce średniowiecza

R1MLQDAM5L5Q41

Obraz przedstawia twarz Jezusa Chrystusa. Jest ona pociągła, otoczona ciemnymi, długimi włosami. Na głowie mężczyzny znajduje się duża, cierniowa korona, która kaleczy czoło. Z ran sączy się po twarzy krew. Z oczu Jezusa płyną po policzkach łzy. Ręce są uniesione na wysokość ramion, widoczne są w nich otwory po gwoździach.

– pisał Tadeusz Różewicz w wierszu Drewno.

RM98ZZ3MJ6OZT

Obraz przedstawia scenę biblijną. Na ziemi leży martwy Jezus Chrystus. Trzyma go w objęciach Matka Boska. Zgromadzone wokół ciała kobiety rozpaczają. Podobnie tłum stojących nieopodal ludzi. Na niebie unoszą się anioły.

R12RCDN3SFK7S

Obraz przedstawia stojącego Jezusa Chrystusa. Jego biodra są przepasane materiałem, a klatka piersiowa naga. Spod prawej piersi, z niewielkiej rany, sączy się krew. Chrystus ma na głowie koronę cierniową, jego włosy sięgają ramion. Oczy są zamknięte, głowa pochylona lekko na prawo. Za plecami Chrystusa rozpościera się rozległa równina.

R9NJXNC7MQS13

Obraz przedstawia kobietę i dwóch mężczyz przy stole. Są to, od lewej, Maryja, Chrystus i jeden z apostołów. Maryja i apostoł noszą obszerne szaty. Maryja ma złożone do modlitwy ręce, patrzy ze smutkiem na Chrystusa. Apostoł patrzy na Maryję. Nad ich głowami świecą aureole. Jezus Chrystus, znajduje się w środku, nie ma ubrania, jedynie przewiązane białą szatą biodra. Z rany pod prawą piersią leje się krew do stojącego na stole kielicha. Jezus ma na głowie koronę cierniową, nad głową aureolę, patrzy na swoją matkę. Z jego ciała małymi kropelkami sączy się krew. Prawą rękę trzyma pod sercem, lewą ma wyprostowaną. Pokazuje rany na dłoniach. Jego twarz wyraża cierpienie.

R1OTJVKCNBUDH

Obraz przedstawia Matkę Boską trzymającą w ramionach Jezusa Chrystusa. Jego ciało jest zakrwawione - spod cierniowej korony na głowie i z rany pod prawą piersią płynie krew. Matka Boska podtrzymuje dłońmi Chrystusa. Jego głowa jest pochylona na prawą stronę, twarz wyraża cierpienie. Na drugim planie, w tle znajdują się twarze ludzkie.

R5XO37VRPA799

Obraz przedstawia scenę zdejmowania Jezusa Chrystusa z krzyża. Jego ciało trzymane jest za ręce przez Matkę Boską i jednego z apostołów. Ich twarze wyrażają cierpienie. Za krzyżem znajduje się duża grupa mężczyzn. Cześć z nich rozpacza, część rozmawia.

Matka Boska pod krzyżem Syna

Średniowieczni autorzy opisujący żal i cierpienie Maryi stojącej pod krzyżem opierali się na apokryfachapokryfapokryfach. Motyw stabat mater dolorosa, matki boleściwej, pojawia się jako literackie odwzorowanie sceny pożegnania z Jezusem. Celem jego zastosowania jest ukazanie rozpaczy matki i jej bezradności wobec cierpienia Syna, a także wzbudzenie współczucia wobec przepełnionej bólem Maryi. Motyw ten do dziś jest inspiracją dla twórców różnych dziedzin sztuki: literatury, muzyki i malarstwa.

R1TUHSBO1NFDP1

Obraz przedstawia Jezusa wiszącego na krzyżu. Postać Syna Bożego jest niemal naga, przepasana jedynie na biodrach niewielkim kawałkiem materiału. Na prawym boku Jezus ma otwartą ranę, z której po ciele płynie krew. Pod krzyżem stoją po lewej stronie płacząca Matka Boska i po prawej święty Jan z uniesionymi do góry dłońmi. Obie stojące postacie ubrane są w długie, jasne szaty.

Lament świętokrzyski

Najbardziej znanym utworem w polskiej literaturze, ukazującym ludzki wymiar cierpienia Maryi i Chrystusa, jest Lament świętokrzyski.

Określa się go jako:

Lament świętokrzyski to anonimowy wiersz z końca XV wieku. Jest on nazywany świętokrzyskim, ponieważ pochodzi z klasztoru benedyktynów na Łysej Górze, zwanej Świętym Krzyżem. Liryk ten znany jest również jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem lub Plankt świętokrzyski, co oznacza, że jest to typ planktuplanktplanktu (łac. planctus – płacz, narzekanie) – utworu wyrażającego żal z powodu śmierci bliskiej osoby i nawołującego do współcierpienia. Anonimowy autor nie zatytułował swojego wiersza, był to zabieg charakterystyczny dla literatury średniowiecznej, tworzonej na większą chwałę Boga (łac. ad maiorem Dei gloriamad maiorem Dei gloriamad maiorem Dei gloriam), a nie dla sławy artysty. Dlatego umownie za tytuł tego wiersza przyjmuje się pierwszy wers – Posłuchajcie, bracia miła, czyli jego incipitincipitincipit. LamentlamentacjaLament wzorowany był na łacińskiej pieśni  (Stała Matka Boleściwa), napisanej w XIII wieku we Włoszech przez Jacopone’a da Todiego. Prawdopodobnie był częścią misteriummisteriummisterium odgrywanego w Kościele katolickim w Wielki Piątek. Lament świętokrzyski uważany jest za jedno z największych arcydzieł liryki średniowiecznej.

Lament świętokrzyski jest typowym apokryficznymapokryfapokryficznym odzwierciedleniem literackich wyobrażeń Bogarodzicy stojącej pod krzyżem i opłakującej śmierć syna. Tego typu poezja maryjnapoezja maryjnapoezja maryjna była nawet formą kultu. 

Lament świętokrzyski jest przykładem wiersza zdaniowegowiersz zdaniowywiersza zdaniowego, choć na początku możemy dostrzec regularność wersyfikacyjną. Autor zaczyna od dwóch strof pisanych 8‑zgłoskowcem. Są one wprowadzeniem. Podmiot liryczny (matka) zwraca się do pierwszego z adresatów (ludzi), namawiając do wysłuchania i współuczestniczenia w żalu, którego przyczyny są opisane w kolejnej zwrotce, gdzie bohaterka, powtarzając słowo „widzęć”, podkreśla, że jest świadkiem śmierci Syna. Biblijne wydarzenia dotyczące ostatniej drogi Jezusa stają się tutaj historią Maryi, która opowiada o własnym cierpieniu. Zwróćmy uwagę na bardzo osobisty ton wypowiedzi – na pewną „śmiałość” matki, która przecież otrzymała za zadanie urodzić Zbawiciela. Maryja mówi nie tylko o okrutnej, upokarzającej śmierci swojego dziecka, ale i o własnym bólu. Ma to swój wyraz także w warstwie językowej – w nagromadzeniu zaimków: mie, me, moja:

Rozpamiętywanie cierpienia Chrystusa w związku z osobą Jego Matki może przypominać tajemnice różańca. W tej modlitwie, opartej na cyklu dziesięciu powtórzeń Pozdrowienia anielskiego, pośrednikiem między człowiekiem a Bogiem jest właśnie Maryja. Na tajemnice zwane bolesnymi składają się: Modlitwa Jezusa w Ogrójcu, Biczowanie, Cierniem ukoronowanie, Dźwiganie krzyża oraz Śmierć Jezusa na krzyżu. W trzeciej zwrotce następuje wprowadzenie w tę mękę:

Dalszy opis męki następuje w czwartej i piątej strofie. Fragment ten jest także bezpośrednim wołaniem do syna (kolejnego adresata w tym wierszu) i stanowi centralną część kompozycji utworu. Kolejny obraz nawiązuje do zwiastowania i jest zarazem stopniowym oddaleniem wzroku od krzyża; podmiot liryczny kieruje pełne żalu słowa do Archanioła Gabriela. W następnej strofie Maryja zwraca się do wszystkich matek (to już czwarty adresat tego utworu), a w dwóch końcowych wersach znów wspomina o Synu, aby w ostatniej – oddzielnej – dwuwersowej części zawołać już tylko do niego.

Bolesne i ludzkie rozpamiętywanie męki kończy się tutaj w sposób zaprzeczający słowom Ewangelisty o „usynowieniu” przez Matkę Bożą umiłowanego ucznia: Niewiasto – oto syn Twój. […] Oto Matka twoja (J 19,26.27). Osamotniona, zrozpaczona Maryja z bólem podkreśla:

Jednocześnie wyznanie to wydaje się bliskie Chrystusowemu Dokonało się! (J 19,30). Jezus wypowiada te słowa w chwili śmierci i tym samym potwierdza, iż zrealizował posłannictwo powierzone przez Ojca. Jego ofiara na krzyżu jest wypełnieniem starotestamentowych zapowiedzi i proroctw. Ostatnie słowa Chrystusa stają się w kontekście Lamentu… bardziej ludzkimi odruchami niż teologicznymi zagadnieniami z Historii Zbawienia. Nie znajdziemy na nie żadnej odpowiedzi. Podobnie jak ostatnie słowa Maryi są one rodzajem zamknięcia, wobec którego nic już nie można zrobić – jedynie milczeć. W Wielki Piątek, w momencie odczytywania tego fragmentu Ewangelii wierni klękają.

Lament świętokrzyski jest płaczem matki, dlatego w wierszu często pojawia się słowo „syn”. Najbardziej pieszczotliwe określenia znajdują się w środkowej części utworu, gdy podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do syna, chcąc mu ulżyć w cierpieniu: Synku miły i wybrany”, „Synku miły”, „Synku. W początkowej i końcowej części tekstu kluczowe słowo nie ma formy zdrobniałej: „Syna”, „mego miłego Syna”, „miłym Synem krasnym”, „Synu”. Jeśli uznać, że te wyrażenia wyznaczają ból matki, to otrzymujemy – charakterystyczną dla trenutrentrenu – lamentacjęlamentacjalamentację, której kulminacja ma miejsce właśnie w środkowej części tekstu.

Przypuszcza się, że zapisany około 1470 r. tekst Lamentu… – możliwe że jako fragment niedochowanego do dziś misterium pasyjnego – wykonywany był solowo przez kleryka podczas wielkopiątkowej adoracji krzyża. Pod zróżnicowane formalnie strofy podkładano zmieniającą się melodię. Badacze zakładają, iż środkowa część mogła mieć charakter zawodzenia. Możemy to zauważyć, czytając utwór na głos. Każdy kolejny wers rozwija się w spójną całość – wewnętrzny przedział jest słabszy niż podział wyznaczony przez koniec zdania. Po zakończeniu wersu nabieramy „głębszego oddechu”. Ważną rolę odgrywają tu powtarzające się i współbrzmiące ze sobą rymy. Szczególnie widoczne jest to właśnie w czwartej i piątej zwrotce, gdzie Maryja zwraca się do Jezusa i gdzie natężenie bólu jest największe. To centralna – najbardziej dramatyczna część utworu. Kolejne wersy obu strof wydłużają się, a potem ulegają skróceniu. Sceną rozgrywającą się na Golgocie uzupełniano czasem wielkanocne dramaty liturgiczne. Didaskalia owych tekstów zawierały wskazówki dotyczące aktorskich gestów Maryi i pozostałych niewiast – miały one być gwałtowne i ekspresyjne.

Słownik