Elementy ludyczne i komiczne w Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Śmiercionośna frazeologia
Język polski obfituje w związki wyrazowe o przenośnym znaczeniu. Służą one podkreśleniu ekspresji wypowiedzi, nastroju osoby mówiącej, wzmocnienia przekazu; są także elementem zbiorowej świadomości, przekazywanym w języku mówionym z pokolenia na pokolenie. Śmierć od zawsze szczególnie interesowała ludzi, głównie ze względu na silne emocje związane z perspektywą jej nieuniknionego przyjścia (myśliciele współcześni często nazywają ją mianem tzw. „doświadczenia granicznego”), frazeologizmy utworzone wokół tego tematu są więc licznie obecne w języku.
Frazeologizm i frazeologia
W języku występują stałe połączenia dwóch lub większej liczby wyrazów, które stanowią znaczeniową całość (nie są interpretowane z osobna). Frazeologizmy, bo o nich tu mowa, mają znaczenie przenośne. Dzielą się na wyrażenia, zwroty i frazy:
Wyrażenie to związek frazeologiczny, którego elementem jest rzeczownik lub przymiotnik, np. kość niezgody; kozioł ofiarny; dantejskie sceny.
Zwrot to związek frazeologiczny, którego częścią jest czasownik, np. kłamać jak z nut; rzucać mięsem; wpaść w tarapaty.
Fraza to związek frazeologiczny, który jest zdaniem lub równoważnikiem zdania, np. baba z wozu, koniom lżej; zamienił stryjek siekierkę na kijek; komu w drogę, temu czas.
Nauką zajmującą się frazeologizmami jest frazeologiafrazeologia.
Śmierć a frazeologia
Zbiór frazeologizmów związany ze śmiercią jest w języku polskim wyjątkowo bogaty. Wiele związków frazeologicznych stanowi odbicie wyobrażeń bądź przemyśleń człowieka na temat śmierci.
Należy zauważyć, że związki frazeologiczne związane ze śmiercią są również wyrazem eufemizacjieufemizacji języka. Wiele z nich funkcjonuje jako sposób mówienia nie wprost o zjawiskach związanych z umieraniem. Językoznawczyni Anna DąbrowskaAnna Dąbrowska wskazuje tę problematykę wśród 17 innych najpopularniejszych obszarów tematycznych podlegających eufemizacji w języku polskim. Te obszary dotyczą między innymi: chorób, wierzeń religijnych, nazw niebezpiecznych zwierząt, ludzkich wad i nałogów, części ciała oraz nazw czynności fizjologicznych. Badaczka uważa, że śmierć i zjawiska z nią związane stanowią jedyną stałą dziedzinę występującą we wszystkich badanych przez nią rejestrach językarejestrach języka.
Tabuizowanie tematu śmierci i realiów z nią związanych w różnych kręgach środowiskowych OpolszczyznyWspółcześnie zakazy dotyczące mówienia wprost o śmierci, zwłaszcza bliskich nam osób, mają swoje źródło w delikatności, grzeczności, uprzejmości, współczuciu i litości. (...)
W dawnej kulturze ludowej śmierć nie była eliminowana ani przemilczana, nie otaczała jej niechęć czy paraliżujący strach, była interpretowana jako logiczny bieg wydarzeń, jako naturalna konsekwencja życia. Do powszechnych należały kiedyś następujące sentencje:Nikt się śmierci nie uchroni;
Każdy musi umrzeć;
Każdego śmierć czeka;
Na śmierć nie ma lekarstwa.
Sentencje te wyrażały i potwierdzały akceptację własnego odejścia, która dla wielu ludzi, zwłaszcza wierzących, wiązała się z pojęciem woli Bożej, a dodatkowo przejawiała się w stwierdzeniu, że na każdego przychodzi czas i Pan Bóg go zabiera. To zwerbalizowane przekonanie: „Co Bóg dał, Bóg zabiera” oznaczało, „że Pan Bóg daje życie i tylko On może je odebrać”.
Obecnie we współczesnym świecie zauważa się tendencję do tłumienia, usuwania i eliminowania wszelkich przejawów śmierci i konsekwencji, jakie za sobą pociąga. Człowiek unika związanych z nią tematów, nie myśli o swojej śmierci, trudno mu godzić własne „ja” ze świadomością, że może umrzeć, odrzuca taką ewentualność, choć przecież wie, iż jest śmiertelny. To wyobcowanie śmierci objawia się również w języku, w dążności do eufemizowaniaeufemizowania zjawisk śmierci i realiów z nią związanych. Śmierć zawsze budzi grozę i lęk, dlatego nie mówi się o niej wprost, tylko zastępuje przez omówienie, mówienie peryfrastyczneperyfrastyczne, eufemizowanie – przez co oddala się ją, umniejsza jej wymiar bądź – przez określenia żargonoweżargonowe – deprecjonujedeprecjonuje się ją, wulgaryzujewulgaryzuje, poniża, wyśmiewa, sprowadza do sfery profanumprofanum – w przeciwieństwie do sakralnych formuł przejętych z języka religijnego, które śmierć uwznioślały. To właśnie język religijny wprowadzał różnego rodzaju określenia zastępcze, które kładły nacisk na czasowość tego stanu (tzn. śmierci), niebędącego całkowitym unicestwieniem człowieka (wiara w życie pozagrobowe, koncepcja dualizmu antropologicznegodualizmu antropologicznego). Znajduje to swoje odbicie chociażby w nagrobnych epitafiachepitafiach. Najbardziej widoczna jest chęć oswojenia śmierci, a zatem złagodzenia jej dotkliwych skutków psychicznych. Stosuje się to przez użycie różnych eufemizmóweufemizmów, peryfrazperyfraz, nieświadomie powraca się do figur retorycznychfigur retorycznych, które kiedyś ją uwznioślały, a nie będąc ucieczką przed myśleniem o śmierci, oznaczały uroczyste mówienie o niej.Źródło: Anna Jasik, Tabuizowanie tematu śmierci i realiów z nią związanych w różnych kręgach środowiskowych Opolszczyzny, t. 21, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Język a kultura” 2009, nr 3151, s. 178–179.
Jan Miodek opowiada o związkach frazologicznych w języku polskim
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LTAPFRSNBMO
Film nawiązujący do treści materiału o związkach frazeologicznych w polszczyźnie.
Na podstawie wykładu wypisz kilka przykładów niepoprawnie użytych lub sformułowanych frazeologizmów dotyczących śmierci. Wyjaśnij, czy te innowacje wpływają na ich znaczenie i okoliczności użycia.
Mapa myśli
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii Frazeologia dotycząca śmierci
· Nazwa kategorii: Wyrażenia
· Nazwa kategorii: Frazy
· Nazwa kategorii: Zwroty
Koniec elementów należących do kategorii Frazeologia dotycząca śmierci
Elementy należące do kategorii Wyrażenia
· Nazwa kategorii: Anioł śmierci - zwiastun śmierci; osoba niosąca śmierć. Wyrażenie to związane jest z postacią Samaela, upadłego anioła, ducha zniszczenia, przekazującego informację o śmierci
· Nazwa kategorii: Biała śmierć - cukier, sól, śnieżna lawina. Wyrażenie używane w związku z substancjami niebezpiecznymi o białej barwie
· Nazwa kategorii: Czarna śmierć - dżuma; określenie odnosiło się do martwiczych zmian skórnych, które miały czarną barwę
· Nazwa kategorii: Grupa śmierci - w rozgrywkach sportowych silna grupa o wysokim, jednakowym poziomie umiejętności
· Nazwa kategorii: Zakręt śmierci - ostry, niebezpieczny zakręt, na którym często dochodzi do wypadków drogowych.
· Nazwa kategorii: Sprawa życia i śmierci - bardzo ważna sprawa wpływająca na dalsze losy
· Nazwa kategorii: Pocałunek śmierci - pozornie pomocne działanie, które jest szkodliwe w rzeczywistości
Koniec elementów należących do kategorii Wyrażenia
Elementy należące do kategorii Frazy
· Nazwa kategorii: Raz kozie śmierć - należy zaryzykować i zobaczyć, co się stanie
· Nazwa kategorii: Trzy ćwierci do śmierci - ktoś kto wygląda na bardzo słabego i chorego
· Nazwa kategorii: Na śmierć i życie - do końca, całkowicie, np. miłość na śmierć i życie, pojedynek na śmierć i życie
· Nazwa kategorii: Na łożu śmierci - bliski śmierci
· Nazwa kategorii: Jakie życie, taka śmierć - w zależności, jakim człowiekiem było się za życia, taka czeka śmierć
· Nazwa kategorii: Starość nie radość, śmierć nie wesele - i starość, i śmierć nie są radosnymi momentami egzystencji człowieka
Koniec elementów należących do kategorii Frazy
Elementy należące do kategorii Zwroty
· Nazwa kategorii: Zapracowywać się na śmierć - wyglądać na osobę ciężko chorą; wyglądać mizernie, źle
· Nazwa kategorii: Wyglądać jak śmierć na chorągwi - wyglądać na osobę ciężko chorą; wyglądać mizernie, źle
· Nazwa kategorii: Być panem życia i śmierci - mieć władzę nad wszystkim, co ważne
· Nazwa kategorii: Igrać ze śmiercią - zachowywać się w sposób niebezpieczny dla własnego zdrowia i życia
· Nazwa kategorii: Zamartwiać się na śmierć - martwić się wyjątkowo mocno
· Nazwa kategorii: Zapomnieć na śmierć - całkowicie o czymś zapomnieć
· Nazwa kategorii: Umrzeć śmiercią naturalną - przestać istnieć w wyniku braku zainteresowania
· Nazwa kategorii: Iść na pewną śmierć - mieć do wykonania zadanie, które grozi utratą życia
· Nazwa kategorii: Patrzeć śmierci w oczy - być w sytuacji grożącej utratą życia
· Nazwa kategorii: Ponieść śmierć - zginąć nagle
· Nazwa kategorii: Prędzej spodziewać się śmierci - być czymś bardzo zaskoczonym
· Nazwa kategorii: Wydać kogoś na śmierć - doprowadzić do zamordowania; wydać rozkaz zamordowania
· Nazwa kategorii: Walczyć ze śmiercią - być bliskim śmierci
· Nazwa kategorii: Wysłać jak po śmierć - nie wracać długo z danego miejsca; wyraz zniecierpliwienia
Koniec elementów należących do kategorii Zwroty
Wpisz do mapy po jednym przykładzie frazy, zwrotu lub wyrażenia związanego ze śmiercią i opisz ich znaczenia.
Wypisz po jednym przykładzie frazy, zwrotu lub wyrażenia związanego ze śmiercią i opisz ich znaczenia.
Zapoznaj się z mapą myśli przedstawiającą trzy rodzaje frazeologizmów dotyczących śmierci. Sformułuj sześć zdań przy użyciu dwóch wyrażeń z każdej z kategorii.
Napisz dialog, w którym użyjesz kilku związków frazeologicznych z obszaru tematyki śmierci. Zadbaj o to, żeby były użyte poprawnie, czyli zgodnie ze słownikową formą i znaczeniem.
Słownik
pogląd, że człowiek składa się z dwóch substancji: materialnej (ciała) i niematerialnej (duszy)
obniżać wartość czegoś
(łac. existere z ex — na zewnątrz + sistere — stać, znajdować się) istnienie kogoś lub czegoś; materialne warunki czyjegoś życia; w egzystencjalizmie: swoisty sposób istnienia właściwy tylko człowiekowi
napis umieszczany na nagrobku lub pomniku, upamiętniający zmarłego, może mieć formę wiersza, sentencji lub opisu, wyrażający żal, pochwałę zmarłego lub przesłanie dla żyjących
słowo lub wyrażenie użyte zastępczo w celu złagodzenia wyrażeń drastycznych, dosadnych lub nieprzyzwoitych
celowy zabieg językowy, polegający na stosowaniu ozdobnych zwrotów, wyrażeń, wzmacniający emocjonalność, obrazowość języka literackiego
(gr. phrasis – mówienie + logos – słowo, nauka) zasób związków frazeologicznych właściwych danemu językowi; dział językoznawstwa badający związki frazeologiczne danego języka
ingerencja w utrwalony związek wyrazowy, która modyfikuje jego znaczenie
omówienie, zastąpienie nazwy przez opis, np. zamiast: śmierć - odejście do raju
(łac. pro - przed, fanum- świątynia) to, co ludzkie; rzeczy świeckie w przeciwieństwie do rzeczy świętych
(ang. register) – forma języka typowa dla danej sytuacji komunikacyjnej; wybór rejestru języka zależy od relacji osób rozmawiających, okoliczności i tematu rozmowy. W każdym rejestrze języka (niskim, średnim, wysokim) dobiera się inne środki językowe
(z franc. tabou < polinez. tapu – to, co nietykalne, zakazane, przeklęte) temat, którego nie wolno poruszać, wszystko to, co objęte zakazem społecznym, o czym nie należy rozmawiać
nadawanie czemuś lub nabieranie przez coś cech ordynarnych i nieprzyzwoitych, pozbawionych subtelności
odmiana języka, która wykształca się w obrębie konkretnej grupy społecznej lub zawodowej, żargon ułatwia komunikację wewnątrz grupy, ale może utrudniać porozumienie z osobami z zewnątrz, gdyż charakteryzuje się tym, że słowa i zwroty nie zawsze są zrozumiałe przez osoby spoza grupy; np. żargon nastolatków, aktorów, lekarzy