Dowiedz się
Miłość w średniowiecznej literaturze francuskiej
Temat miłości nabrał w literaturze średniowiecznej szczególnego znaczenia w XII stuleciu. W utworach z tego okresu można znaleźć przede wszystkim opisy miłości dworskiejmiłości dworskiej, łączącej rycerza lub władcę z damą serca. Temat ten występuje w dziełach lirycznych (zwłaszcza pieśniach) i epickich (głównie – romansach rycerskich).
Często była to miłość mężczyzny do kobiety idealizowanej i niedostępnej, bo np. przynależącej do wyższej sfery społecznej albo już zamężnej czy zaręczonej – m.in. to powodowało, że uczucie miało charakter platoniczny, choć podszyty erotyzmem. W tym związku ukochana miała ważniejszą pozycję: ukazywano ją w roli feudalnego seniora, natomiast rycerz stawał się – w sensie uczuciowym – jej lennikiem.
Miłość jako źródło cierpienia Tristana i Izoldy
Często w literaturze miłość ukazywano jako swoistą chorobę powodującą ból fizyczny i psychiczny. W języku francuskim pozwalała na to nawet dwuznaczność wyrazu l’amer: oznacza ono miłowanie, ale także gorycz. Już u OwidiuszaOwidiusza pojawiło się utożsamianie miłości z chorobą psychiczną – po łacinie współbrzmią słowa amans i amens, czyli kochający i szalony. Obydwa określenia charakteryzują także związek Tristana i Izoldy. Ich emocje są wynikiem przypadkowego wypicia napoju miłosnego, mającego negatywne konsekwencje: cierpią bez winy, bo zakochali się w sobie.
Na sytuację Tristana i Izoldy wpływa m.in. fakt, że oboje mają już swoich życiowych partnerów: Izolda – męża, a Tristan – żonę. Małżeństwo w średniowieczu było przede wszystkim układem łączącym rody i zawieranym ze względów politycznych czy finansowych, jednak respektowanym przez Kościół chrześcijański, który w XII stuleciu widział w nim pożądaną formę stabilizowania struktury społecznej i główny cel postrzegał w prokreacji. Łamanie przysięgi wierności traktowano jako grzech wobec szóstego przykazania Bożego („Nie cudzołóż”), ale też jako działanie naruszające etos rycerski.
Geneza legendy o Tristanie i Izoldzie
Kolorem niebieskim zaznaczono rejon, który historycy uznają za kolebkę Celtów, natomiast kolorem różowym – tereny opanowane przez te ludy w trakcie wielowiekowej ekspansji.
Historia Tristana i Izoldy należy do popularnych legend zrodzonych w kulturze średniowiecznej Europy. Jej początki są mało znane – mit o tragicznych kochankach powstał prawdopodobnie w VI w. n.e., a badacze wiążą jego genezę z terenami, na których zamieszkiwali Celtowie.
Nie wiadomo, jak brzmiała pierwotna wersja dziejów miłości Tristana i Izoldy. Zachowały się dopiero jej XII‑wieczne starofrancuskie teksty literackie, które powstały na podstawie celtyckich mitów. Te średniowieczne przekazy zrekonstruował w 1900 r. francuski mediewistamediewista Joseph Bédier. Czytelnicy z XX i XXI w. poznają więc Tristana i Izoldę nie z oryginalnych opowieści, a z literackiej przeróbki. Utwór przełożył na język polski Tadeusz Żeleński (Boy) w 1925 r., nadając mu tytuł Dzieje Tristana i Izoldy.
Historia rycerska
Historia Tristana i Izoldy to m.in. opowieść o rycerzach. Do tego stanu należą tytułowy bohater, jego przyjaciel (i brat Izoldy o Białych Dłoniach) Kaherdyn; baronowie, którzy knuli przeciwko kochankom; Morhołt – wuj Izoldy Jasnowłosej, a zarazem uczestnik pojedynku, w którym zginął z ręki Tristana. Wśród bohaterów ważną postacią jest król Kornwalii Marek (incydentalnie wspomina się innych władców). Świat kobiecy reprezentuje przede wszystkim księżniczka irlandzka i żona króla Marka Izolda Jasnowłosa, lecz istotną pozycję zajmuje również jej imienniczka, żona Tristana – Izolda o Białych Dłoniach. Są to więc dzieje, w których główne role odgrywają władcy, rycerze i wysoko postawione w hierarchii społecznej kobiety. Na podstawie opowieści o Tristanie i Izoldzie można wywnioskować, jak funkcjonowały dwa z trzech głównych wzorców osobowych tej epoki, czyli król i rycerz (nie ma tu natomiast odniesień do wzorca świętego).
Wzorzec osobowy rycerza
Tristan nie był w średniowieczu popularnym bohaterem. W utworach z epoki spotyka się zazwyczaj jego krytykę. Negatywne nastawienie zmieniło się w kolejnym okresie literackim, czyli w renesansie. Wcześniej Tristan nie mógł być pokazany jako wzór, ponieważ swym postępowaniem łamał wiele zasad obowiązujących w kodeksie rycerskim.
Jego historia dzieli się na dwie części: do momentu wypicia miłosnego napoju i od tego wydarzenia. Te dwa etapy sugerują, że trzeba w odmienny sposób oceniać zachowanie Tristana: z rycerza wiernego królowi Markowi staje się on kochankiem kobiety należącej do tego władcy.
Tristan i Izolda – pełna cudów opowieść o miłości
Panowie miłościwi, czy wola wasza usłyszeć piękną opowieść o miłości i śmierci?
- tak zaczyna się najsłynniejszy romans w dziejach literatury światowej, opowieść, która stała się modelem dla wszystkich pięknych i smutnych historii miłosnych. Jest to również opowieść‑archetyp, pełna motywów, do których nawiązania będą się pojawiały w całej historii kultury.
Zapoznaj się z zamieszczoną poniżej harmonią, która przedstawia motywy występujące w Dziejach Tristana i Izoldy.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Rzecz dzieje się głównie w Kornwalii, której królem jest Marek, Tristan zaś to jeden z jego rycerzy. Jest bliskim krewnym, a zarazem wasalem króla, a zatem zgodnie ze średniowiecznym kodeksem honorowym jest mu winien służbę i wierność., Walka ze smokiem o rękę królewny Nicholas Roerich, Walka ze smokiem, 1912
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Główna intryga zostaje zawiązana, gdy Tristan udaje się w imieniu swojego króla na poszukiwanie Pięknej o Złotych Włosach – jedynej kobiety, którą chce poślubić Marek. Nie wie, kim ona jest, widział tylko przyniesiony przez jaskółkę złoty włos. Tristan natomiast domyśla się, że właścicielką włosa jest irlandzka królewna, ta sama, która niegdyś wyleczyła go z ran. Płynie więc znów do Irlandii, gdzie pokonuje smoka i zdobywa rękę Izoldy – nie dla siebie jednak, ale dla swojego króla., Napój miłosny – magiczny eliksir Evelyn De Morgan, Sporządzanie napoju miłosnego, 1903
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Aby zagwarantować córce szczęśliwe, pełne wzajemnej miłości małżeństwo, matka królewny daje jej służącej Brangien cudowny napój, który Izolda ma wypić wraz z królem Markiem w dzień swego ślubu. Tymczasem na morzu, w czasie podróży z Irlandii do Kornwalii, spragnieni Tristan i Izolda sięgają po bukłak – jest to właśnie ów napój miłosny, którego Brangien nie schowała dość dobrze. Od tej chwili los obojga jest przesądzony – napój jest niczym nieodwracalne fatum, nie da się uciec od jego działania, miłość będzie silniejsza niż rozsądek, przysięgi lenne czy małżeńskie.
Napój miłosny, który Tristan i Izolda wypili na statku, bywał interpretowany jako metafora zauroczenia drugą osobą, tej fascynacji, która najczęściej towarzyszy pierwszym chwilom zakochania, a potem musi się zmierzyć z rzeczywistością (wadami partnera, błędnymi wyobrażeniami o nim i oczekiwaniami) i albo dojrzeć do akceptacji i przetrwać, albo zgasnąć. Miłość Tristana i Izoldy – przez to, że zakazana i niemożliwa – nigdy nie wychodzi poza ten pierwszy etap., Sąd ognia jako potwierdzenie czystości Nicholas Roerich, Myśli ognia, 1934
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Spora część opowieści jest poświęcona rozmaitym wybiegom, jakie kochankowie stosują, aby się spotykać. Kryją się w lesie, ale gdy odnajdzie ich tam król Marek, między śpiącymi kochankami będzie leżał miecz Tristana – w etosie rycerzy średniowiecznych znak, że Tristan i Izolda mimo wspólnego życia zachowali czystość, że królowa nie zdradziła męża. Podobne przypadki zdarzają się w Dziejach często – przykładem może być „sąd ognia”: przebrany za pielgrzyma Tristan bierze Izoldę w ramiona i przenosi ją przez nadrzeczne bagno, aby królowa mogła potem pod przysięgą zeznać, że nigdy nie trzymał jej w ramionach inny mężczyzna prócz męża i owego pielgrzyma. Takie zdarzenia nadają opowieści aury cudowności koniecznej dla średniowiecznego romansu, a także wymiaru baśniowego czy wręcz mitycznego., Biały lub czarny żagiel jako umówiony sygnał Eugene Boudin, Widok na wyspę Tristana, 1897
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Jeszcze wyraźniej widać to w zakończeniu opowieści. Wygnany z Kornwalii Tristan osiadł w Bretonii, gdzie poślubił inną Izoldę – o Białych Dłoniach. Nie potrafi jednak odwzajemnić jej miłości, wciąż wspomina Izoldę o Złotych Włosach. Gdy zostaje śmiertelnie ranny, wierzy, że uleczyć go może tylko ukochana, której sztuka medyczna już kiedyś uratowała mu życie. Wysyła zatem do Kornwalii statek, błagając królową, aby przybyła do niego. Umawia się ze sternikiem, że będzie z nadmorskich skał wypatrywał powrotu statku – jeśli Izolda zgodzi się przybyć, na maszcie ma powiewać biały żagiel. Jeśli wyprawa się nie powiedzie, dowódca okrętu ma zawiesić żagiel czarny., Zazdrość jako przyczyna nieszczęścia Robert Engels, Dwie kobiety, ilustracja do Dziejów Tristana i Izoldy, 1914
Źródło: ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, domena publiczna.
Tristan jest zbyt słaby, żeby samemu oczekiwać powrotu wysłanników. Prosi żonę, aby przyniosła mu wieści. Gdy jednak do portu wpływa statek pod białymi żaglami, zazdrosna Izolda o Białych Dłoniach kłamie, a zrozpaczony Tristan, przekonany, że Izolda o Złotych Włosach o nim zapomniała, umiera.
Podobny motyw występuje w mitologii greckiej. Oczekujący powrotu syna Tezeusza z Krety, na której młodzieniec miał się zmierzyć z Minotaurem, król Ajgistos zawiera podobną umowę z żeglarzami. Ci jednak zapominają wywiesić czerwony żagiel zwiastujący szczęśliwy powrót Tezeusza, więc zrozpaczony król rzuca się do morza., Niezawiniona wina Ford Madox Brown, Śmierć Sir Tristana
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Do Bretonii przybywa również król Marek, który dowiedział się wreszcie, że wina kochanków była niezawiniona, i niesie im przebaczenie i błogosławieństwo. Jest już jednak za późno – również Izolda nie żyje, zabiła ją, podobnie jak Tristana, rozpacz. Król postanawia zatem, że ci, którzy mimo zrządzenia losu nie mogli być z sobą za życia, zostaną pochowani w grobowcach po dwóch stronach tej samej kaplicy., Krzew głogu jako symbol złączenia kochanków na wieki Albert Bloch, Old Graverayd, 1940
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Gdy z grobu Tristana wyrośnie głóg, który ponad kaplicą sięgnie ku grobowi Izoldy, łącząc kochanków na wieki, król nakaże w końcu, aby pozostawiono krzew jako znak miłości silniejszej od śmierci.
Słownik
(gr. arche – początek, typos – typ) – pierwowzór postaci, zdarzenia, motywu, symbolu lub schematu; np. archetypem motywu homo viator (człowieka podróżnika, wędrowca) jest mitologiczny Odyseusz
(gr. ḗthos – obyczaj) – zbiór norm moralnych oraz obyczajowych, charakterystyczny dla określonej zbiorowości i przekazywany na zasadzie naśladowania
(gr. ḗthos – porządek, ład) – zbiór norm moralnych oraz obyczajowych charakterystyczny dla stanu rycerskiego w okresie średniowiecza, przekazywany na zasadzie naśladowania zachowań w określonych sytuacjach, ale też podawany w formie pisemnej
(łac. compilatio – rabowanie) – utwór będący połączeniem fragmentów innych utworów
całokształt zachowań związanych z miłością, mających miejsce na dworach późnośredniowiecznej Francji
(gr. parainetikós) – utwory upowszechniające wzorce osobowe, np. ascety, rycerza, władcy, ziemianina lub dworzanina
poezja miłosna, która powstawała w Prowansji, czyli na terenie obecnej południowej Francji. Opiewającą piękno kobiety lirykę tworzyli i wykonywali zazwyczaj trubadurowie, czyli poeci i muzycy – w ich pieśniach kobieta była idealizowana, a poeta jej służył
(gr. tragikós – tragiczny) – niemożliwy do uniknięcia konflikt pomiędzy równorzędnymi wartościami, prowadzący bohatera do katastrofy, najczęściej śmierci. Bohater nieświadomie swoim działaniem sprowadza na siebie klęskę. Jego los jest zdeterminowany przez działania sił niezależnych (np. przeznaczenie, decyzje boskie, naturę) lub sprzeczności między różnymi racjami, np. jednostką a społeczeństwem, miłością a obowiązkiem itp.