Kronika średniowieczna – treść i funkcja

RS4PFSK7GUM861

Obraz przedstawia starca w habicie z długą siwą brodą i włosami. Mężczyzna stoi przy wysokim pulpicie. Zapisuje coś piórem gęsim na kartach papieru.

Przedmiotem historiografiihistoriografiahistoriografii i synonimicznego wobec niej dziejopisarstwa jest szeroko rozumiana historia. Dziejopisarstwo rozwijało się od czasów starożytnych, wtedy też powstał gatunek piśmienniczy zwany kronikąkronikakroniką. Słowo to pochodzi z greki (gr. chronos – czas) i oznacza chronologicznie uporządkowane przedstawienie ważnych wydarzeń z życia miasta czy kraju. Gatunek ten zyskał szczególną rolę w średniowieczu – kroniki tego okresu stały się obok rocznikówrocznikiroczników (annales), żywotów (vitae) i pieśni o czynach (gestagestagesta) jedną z głównych form piśmiennictwa historycznego.

Mianem kroniki określano w średniowieczu utwory o układzie chronologicznym (strukturze linearnejlinearnylinearnej), o różnym zasięgu czasowym i terytorialnym. Pisano je na ogół po łacinie. Historię państw przedstawiały kroniki narodowe – ukazywały dzieje od czasów legendarnych aż do czasów współczesnych autorowi. Istniały również kroniki lokalne, zbliżone do roczników, odnotowujące wydarzenia ważne dla konkretnego miasta czy klasztoru. Tworzono też kroniki poświęcone dynastiom lub ważnym wydarzeniom, np. relacjonujące przebieg wojen. Celem autorów było informowanie o przeszłych – uznanych za autentyczne – zdarzeniach politycznych i społecznych ważnych dla określonej wspólnoty, a także obrazowanie działań głównych bohaterów i prezentowanie ich decyzji wpływających na losy wspólnoty.

Ze względu na kryterium zasięgu terytorialnego opisywanych wydarzeń (kryterium lokatywnelokacjalokatywne) wyróżnić można typy kronik:

Kronika średniowieczna była często wyrazem potrzeby budowania  poczucia tożsamości wspólnoty. Plemiona barbarzyńskie, a z czasem nowo powstałe państwa poszukiwały swych korzeni, najczęściej upatrując je w związkach  z dawnym Rzymem. Wczesne kroniki średniowieczne dokumentowały głównie podania związane z genealogiągenealogiagenealogią poszczególnych plemion, sięgając często do legendarnych początków, łączonych bądź z przekazem biblijnym, bądź z historią starożytną. Autorzy kronik chętnie snuli domysły na temat pochodzenia danego rodu, wywodząc jego korzenie od biblijnego Adama lub bohaterów mitologicznych, np. wojowników spod Troi).

Wczesna historiografia powstawała przy tym pod silnym wpływem prowidencjonalizmuprowidencjalizmprowidencjonalizmu ‒ przekonania, zgodnie z którym nad losami świata czuwa BożaBożaBoża opatrzność. Selekcjonując fakty godne opisania, kronikarze poświęcali znaczną uwagę towarzyszącym wydarzeniom zjawiskom niezwykłym, które w ich mniemaniu mogły być efektem działania siły wyższej. Jako znaki nadprzyrodzone traktowano często nietypowe zjawiska atmosferyczne, poprzedzające określone zdarzenia. Podkreślało to znaczenie wybranych faktów, co było istotne ze względu na funkcję dydaktyczną kronik. Stosunkowo niewielką wagę przywiązywano natomiast do wiarygodności źródeł historycznych. Mogło to wynikać zarówno z niedostępności wiedzy, jak i typowego dla średniowiecza przeświadczenia, że poznanie ludzkie jest ograniczone. Uważano bowiem, że wiedzę pewną uzyskać można uzyskać jedynie w wyniku poznania bezpośredniego, czyli poprzez widzenie przedmiotu (ex visione).

Warunek osobistego uczestnictwa lub obserwacji nie mógł być spełniony podczas pisania o odległej przeszłości, więc historia stawała się niejako przedmiotem wiary. Kroniki ukazywały nie tyle fakty, co pewną wizję historii, wynikającą z osądu autora i związaną z jego światopoglądem. Tym bardziej liczył się więc autorytet samego kronikarza – jego pozycja społeczna i cnoty moralne budowały wiarygodność jego przekazu.

Elementy fikcji literackiej w kronikach średniowiecznych

R1RCT4V6DNAXV1

Rysunek przedstawia mężczyznę siedzącego w fotelu, który zapisuje coś w wielkiej księdze leżącej na wprost niego. Mężczyzna ubrany jest w długą szatę, na głowie ma kapelusz.

Kroniki średniowieczne odwoływały się do antycznych wzorców dziejopisarstwa, które pozwalały na łączenie historiografii z literaturą piękną. W kronikach poza faktami i domniemaniami, pojawiały się więc także typowe dla literatury elementy fikcji. Dopuszczano wprowadzanie anegdot, przypowieści, bajek, sięgano po konwencje pamiętnikarskie, przytaczano płomienne mowy, które w znacznej części musiały być zmyślone. Zapisy średniowieczne przedstawiały historię poprzez ukazywanie godnych zapamiętania wydarzeń i czynów wybitnych jednostek. Opis ten daleki był od obiektywizmu, zawierał także komentarze autora, w których uwidaczniały się jego przemyślenia oraz osobisty stosunek do historycznych postaci. Kronikarze opisywali wojny i przemiany polityczne – zagadnienia ekonomiczne czy społeczne na ogół pomijali, za to chętnie pisali o bohaterskich czynach królów, książąt – niejednokrotnie na ich zamówienie. Owocowało to – często zamierzoną – idealizacją postaci. Elementy fikcji literackiej pozwalały na obrazowe ukazanie wzorca osobowego władcy i rycerza, a tworzenie takich wzorców do naśladowania (parenezaparenezapareneza) było misją średniowiecznego piśmiennictwa. Treść kronik była więc mocno związana z ich funkcją moralizatorską, która często dominowała nad funkcją poznawczą. Uwaga kronikarza była zwrócona głównie na wartości istotne dla wspólnoty – na to, co ciągłe i trwałe.

Osobowość kronikarza, jego pochodzenie i wykształcenie miały ogromny wpływ na nadawanie opisom dziejów charakterystycznego stylu. Należało pisać z pozycji autorytetu, w sposób zajmujący i zgodny z wzorcami estetycznymi epoki. Kronikarze jednak starali się również występować z pozycji osób skromnych, tym bardziej uwypuklając cnoty i dokonania opisywanych postaci historycznych. Rozwijali przy tym metafory „świetlanej przeszłości” i „duchowych przewodników”. Jak pisał Wincenty Kadłubek:

Kroniki były przeznaczone do głośnej lektury na dworach, stąd często miały wyszukaną formę. Wyróżniała je także dbałość o walory językowe. W epicki tok opowieści często wplatano partie poetyckie,  a kronikarze wykorzystywali różnorodne chwyty retoryczne i posługiwali się bogatą topikątopikatopiką. Autorzy byli często silnie związani z monarchami, a więc ich dzieła miały charakter panegirycznypanegirycznypanegiryczny i były apologiąapologiaapologią władcy. Subiektywizm w ukazywaniu zdarzeń łączył się z sięganiem po styl literacki, różnorodnością konwencji i stosowaniem poetyckich środków wyrazu, wzmacniających moralizatorską wymowę kronik. Dzięki temu, dzieła kronikarskie doby średniowiecza mają wartość nie tylko historyczną, ale także artystyczną.

Średniowieczne kroniki opisujące dzieje Polski - oś czasu

Portrety polskich władców

Gall Anonim przedstawił w swej Kronice polskiej postać wzorcowego, godnego naśladowania władcy, który jest przy tym wyjątkowo dzielnym rycerzem. Mimo że Kronika przedstawia trzech władców, to jednak Bolesław Krzywousty wyróżnia się jako najważniejszy bohater tego utworu. Gall wychwalał nie tylko jego męstwo, ale również dobrobyt, który książę zapewnił swoim poddanym.

Gall Anonim

W wielu akapitach Gall prezentował cnoty Bolesława:

Kronikarz przedstawił też jego stosunek wobec Kościoła:

Bolesław Krzywousty był więc dla Galla księciem, którego misją stało się odrodzenie potęgi i chwały Polski. To Krzywousty był zwycięskim wodzem oraz bohaterskim obrońcą państwa. Gall poświęcił jego dziejom dwie z trzech ksiąg swej kroniki i opisał życie księcia od dzieciństwa aż do śmierci. Kronikarz szczegółowo ukazał niezliczone wyprawy księcia przeciwko Czechom, Niemcom i Pomorzanom. Przedstawiał również fikcyjne mowy księcia, które dowodzić miały stworzonego przez kronikarza wizerunku.

Król Bolesław został przez Galla przedstawiony jako troskliwy i kochający władca, który umierając, niepokoi się o przyszłość swego państwa. Zaś w Pieśni o śmierci Bolesława, wplecionej w tekst Kroniki, pojawiła się zrozpaczona Polska.

Dzieło Galla dzięki żywej narracji i poetyckim wstawkom przypomina raczej utwór fabularny niż ściśle historyczny. W dużym stopniu stanowi polski odpowiednik starofrancuskich ,,pieśni o czynach”, chansons de geste. Gall przedstawia swoją pracę w następujący sposób:

Wincenty Kadłubek

Mistrz Wincenty, który zresztą korzystał z kroniki Galla przy tworzeniu swego dzieła, także nie szczędził Bolesławowi III pochwał.

Natomiast Bolesława Chrobrego przedstawiał następująco:

Kolejnym opisanym przez Kadłubka władcą jest prawnuk Chrobrego, Bolesław Śmiały. Na skutek mordu na biskupie Stanisławie (mistrz Wincenty był jego następcą na biskupstwie krakowskim), Śmiały został z Polski przepędzony i zmarł na wygnaniu. Kronikarz pisał o nim:

Ostatecznie Kadłubek przedstawia ostatniego znanego mu władcę, Kazimierza II Sprawiedliwego, który zdaniem autora Kroniki stanowi ideał cnót monarchy.

Kronika Kadłubka dzięki swej dialogowej strukturze i rozmaitym odwołaniom do historii, literatury i filozofii przypomina moralitet. Autor formułuje postulaty etyczne wypowiadając się o tym, co jest godne władcy, a co nie. w taki właśnie sposób przejawiała się średniowieczna pareneza, której celem było przedstawienie godnych naśladowania wzorców.

Cele kronikarzy

Władca był jednym z podstawowych wzorców osobowych średniowiecza propagowaną przez literaturę parenetyczną. Osoba stojąca na szczycie hierarchii feudalnej, najwyższy suwerensuwerensuweren (cesarz, król, książę) był więc ukazywany w pochwalnym świetle jako przykład cnót monarszych.

Zarówno Gall Anonim, jak i Wincenty Kadłubek rozumieli, że od działań i ich oceny przez lud zależy pomyślność kraju i poddanych. Władca był źródłem prawa, zarządcą i obrońcą ojczyzny – musiał zatem w swojej osobie ucieleśniać najwyższe wartości i cnoty. Kronikarze w swoich dziełach próbowali zawrzeć wizerunki monarchów, posługując się zarówno pozytywnymi, jak i negatywnymi przykładami postaw i zachowań.

Słownik