Przeczytaj
Geneza mitów
postacie mityczne omawiane podczas lekcji w szkole podstawowej.
Mity są wyrazem pierwotnego zdziwienia światem oraz głęboko zakorzenionej w człowieku potrzeby wiary w to, co go nieskończenie przerasta. Zdziwienie ludzi starożytnych nieposiadających wiedzy z zakresu fizyki, biologii czy chemii wywoływały najprostsze, najbardziej oczywiste zjawiska i procesy zachodzące w przyrodzie: wschód i zachód słońca, erupcja wulkanu, śpiew ptaka, śmierć człowieka. Zdumieni otaczającą ich rzeczywistością i samymi sobą wielokrotnie zadawali sobie różnego rodzaju pytania. I odpowiadali na nie, tworząc mity, czyli opowieści o istotach boskich. Byli głęboko przekonani, że zarówno to, co w świecie piękne i dobre, jak i to, co w nim groźne i złe, jest ściśle związane z siłami nadprzyrodzonymi. Taka geneza powstawania mitów rzuca nieco światła na początki filozofii. Fantastyczne opowieści zawierały elementy trafnych obserwacji na temat rzeczywistości. Kiedy kultura znacznie się rozwinęła, filozofia zaczęła wyjaśniać te wymiary mitów za pomocą logicznego języka.
Trudno dokładnie prześledzić proces powstawania mitów. Wiadomo, że pierwotnie występowały one w formie ustnej i przekazywane były z pokolenia na pokolenie jako „święta wiedza”, ulegając w ciągu wieków rozmaitym modyfikacjom i przekształceniom (dlatego też niektóre z nich mają kilka wersji). Autorem opowieści mitycznych jest zatem cała społeczność zamieszkująca dany obszar. Trzeba pamiętać, że u zarania dziejów mity nie tylko objaśniały świat i zaspokajały potrzeby religijne, lecz również integrowały ludzi pozwalając, wchodzącym w jej skład osobom, czuć się członkami pewnej duchowej wspólnoty.
Takich społeczności archaicznych, których fundamentem kultury były mitologie (zbiory mitów) oraz związane z nimi obrzędy i rytuałyrytuały, istniało bardzo wiele. Nie tylko starożytni Grecy i Rzymianie byli twórcami mitów. Powstawały one we wszystkich zakątkach świata. Znamy mity sumeryjskie, egipskie, indyjskie, celtyckie, słowiańskie, germańskie, skandynawskie. Mitologia Greków jest jednak obecnie najlepiej znana i rozpowszechniona. Do dziś inspiruje ona ludzi sztuki i wpływa na sposób naszego myślenia, stanowiąc jeden z najistotniejszych elementów europejskiej kultury.
Najważniejsze opowieści mityczne
Nie wszystkie pytania, które zadawali sobie starożytni Grecy, stojąc w obliczu tajemnic natury, były jednakowo istotne. Niewątpliwie najważniejsze z nich dotyczyły narodzin świata (kosmogonia), początków bogów (teogonia), pochodzenia człowieka (antropogonia) oraz czynów herosów. Odpowiadały na nie mity ukazujące wyłanianie się elementów wszechświata z chaosu, przedstawiające boskie genealogie, czy postać tytana Prometeusza, który ulepił człowieka z gliny zmieszanej ze łzami.
Opowieści te były podstawą wszystkich innych. Z nich wyrosły mity objaśniające pochodzenie zjawisk przyrody, zwierząt, roślin, instytucji społecznych, a nawet narzędzi. Mitologia grecka była więc systemem zhierarchizowanychzhierarchizowanych i ściśle powiązanych ze sobą opowieści. Bez ich znajomości starożytny Grek nie mógł zrozumieć ani siebie, ani otaczającej go rzeczywistości. Dla przykładu: zrozumienie sensu zmienności pór roku przychodziło wraz z fabułą opowieści o Demeter szukającej córki porwanej przez Hadesa.
Dla nas, ludzi współczesnych, istotne są przede wszystkim te mity, które w ciągu wieków najczęściej inspirowały artystów i pisarzy, na trwałe zakorzeniając się w naszej kulturze. Z naszego punktu widzenia obok wspomnianego już mitu o Prometeuszu bardzo ważne są m.in. opowieści o Afrodycie, Apollu, Dionizosie, Dedalu i Ikarze, Edypie, Narcyzie, Syzyfie, Tantalu, Tezeuszu, Arkadii, wojnie trojańskiej. Znajomość tych mitów umożliwia właściwe odczytanie wielu dzieł literackich, takich jak np. Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego. Poza tym pomaga również dostrzec i zrozumieć niektóre ludzkie postawy.
Rodzaje mitów
Mity, czyli opowieści o bogach, herosach, demonach, legendarnych postaciach lub nadnaturalnych wydarzeniach to teksty, których głównym zadaniem jest wytłumaczenie podstawowych zagadnień związanych z istnieniem świata i człowieka. Utwory te możemy podzielić na cztery zasadnicze rodzaje:
mity teogoniczne – gr. theós - bóg, opowiadają o pojawieniu się, powstaniu bogów;
mity kosmogoniczne – gr. kosmos - świat, opisują pochodzenie i powstanie świata oraz zjawisk przyrody;
mity antropogeniczne – gr. anthropos - człowiek, opowiadają o powstaniu człowieka, np. mit o Prometeuszu;
mity genealogiczne – gr. genos - ród, dotyczą rodowodu bogów, bóstw oraz ludzi.
Sacrum i profanum
Mity opowiadają o niezwykłym świecie, rozgrywają się zaś w czasie cyklicznym, czyli odradzalnym i powtarzalnym – w przeciwieństwie do czasu linearnegolinearnego. Już to sprawia, że są czymś niecodziennym i wyróżniającym się w kulturze. Ów świat oraz czas budują sferę sacrumsacrum, czyli tego, co święte. Codzienna, szara rzeczywistość starożytnych Greków była zaś sferą profanumprofanum. Ludzie egzystujący w sferze profanum podlegali zwykłym, codziennym bolączkom, nieznanym mieszkańcom sfery wyższej. Ciążyła im świadomość przemijalności i znikomości własnego istnienia. Świadomość ograniczeń, w tym śmiertelności, poczucie zagubienia w świecie starożytni próbowali przezwyciężać, uczestnicząc w różnego rodzaju opartych na mitach obrzędach i rytuałach religijnych. Modląc się do Zeusa w jego świątyni lub też grzebiąc zwłoki umarłych i lamentując nad nimi, Grecy duchowo przenosili się ze sfery profanum do sfery sacrum, wkraczając w zamieszkaną przez istoty nadprzyrodzone mityczną przestrzeń i mityczny czas prapoczątków. Czyniąc to, co im nakazali bogowie, zyskiwali pewność, że ich życie ma znaczenie i ponadmaterialny wymiar.
Słownik
określony linią, wyrażony za pomocą linii; przebiegający w sposób równomierny i ciągły
zdarzenie, postać, przedmiot, sytuacja, przeżycie - utrwalony w kulturze element powtarzający się w różnych utworach literackich
(łac. pro - przed, fanum- świątynia) to, co ludzkie; rzeczy świeckie w przeciwieństwie do rzeczy świętych
1. ustalona forma symbolicznych czynności, składających się na obrzęd religijny, praktyki magiczne lub podniosłą uroczystość; 2. zespół czynności, których częste powtarzanie tworzy dotyczący czegoś zwyczaj
(łac. to, co święte, od sacer – święty) podstawowa kategoria religioznawcza oznaczająca wszystko, co należy do sfery religijnej, przeciwstawione sferze świeckości (profanum)
(gr. tópos koinós, łac. locus communis - miejsce wspólne) – powtarzający się motyw, występujący w obrębie literatury i sztuki zbudowany na fundamencie dwu wielkich tradycji śródziemnomorskich: antycznej i biblijno‑chrześcijańskiej; wskazuje na jedność, ciągłość kulturową danego kontynentu czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka; topos budowany jest na zasadzie obrazu mającego na celu opis jakiejś sytuacji (topos tonącego okrętu w Kazaniach Skargi)
ułożonych w pewnej kolejności np. od mniej ważnych do najważniejszych lub odwrotnie