Pytanie o naturę człowieka zadawali już myśliciele i artyści poprzednich epok. Osoba ludzka pozostawała zawsze w ścisłym centrum zainteresowania artystów i filozofów. W antyku pytano, w jaki sposób przynależy ona do świata przyrody, zaś w kulturze wczesnego chrześcijaństwa oraz średniowiecza przejęto się kwestią relacji człowieka do wieczności. Jednak dopiero w renesansie na temat ten spojrzano w sposób badawczy oraz krytyczny, zgłębiając go zdecydowanie bardziej autonomicznie, dystansując się do charakterystycznego dla wieków średnich przekonania o znikomości człowieka wobec nieskończoności Boga, jak również do pośrednictwa Kościoła w kwestii orzekania prawd antropologicznychantropologiaantropologicznych.

Renesans – epoka antropocentryczna

Renesans nazwano epoką antropocentryczną. Tajemnica, którą jest człowiek i jego ziemski los, okazała się niezwykle inspirująca dla myślicieli tego czasu. Humaniści przedstawiali różne koncepcje osoby ludzkiej, jej pochodzenia, szczęścia i celu, do którego ona ostatecznie zmierza. Odpowiedzi na pytanie: „Kim właściwie jest człowiek?” szukali w starożytnych filozofiach.

Stoicyzm

Stoicy uznali, że cnota polega na wierności rozumowi – greckiemu logosowilogoslogosowi, który wypełnia duszę świata i duszę ludzką. Człowiek powinien rozwijać i doskonalić własną rozumną naturę i stawać się mędrcem. Oprócz mądrości musi kształtować w sobie niezłomność, stoik bowiem potrafi być opanowany i niewzruszony, wolny od jakichkolwiek uczuć. Pozostaje obojętny na targające zwykłym człowiekiem namiętności – afektyafektafekty: miłość, pragnienie rozkoszy, strach przed chorobą. Nie poruszy go też rozpacz po stracie najbliższych. Z tą tezą stoików dyskutuje Jan Kochanowski w Trenach:

Nie należy się też lękać śmierci, cnotliwy mędrzec bowiem nie boi się tego, co nieuchronne i niezależne od woli człowieka, a przyjmuje z pogodą, co los mu przynosi. Gdy uda mu się wykorzenić uczucia, pogrąża się w stanie apatii, która polega na niezależności od wzruszeń i utrzymywaniu niezmąconej siły własnego rozumu.

RVNRHNE2GLZFH1

Obraz przedstawia mężczyznę w średnim wieku, siedzącego bokiem do widza, który pisze coś ołówkiem na kartce. Nosi ciemny płaszcz, bez ozdób, z szerokimi rękawami, na głowie ma płaski, czarny beret. Na palcach lewej ręki ma trzy pierścienie. W prawej dłoni trzyma ołówek. Mężczyzna w skupieniu patrzy na kartkę.

Stoik pozostaje też obojętny na dobra zewnętrzne, do których ludzie zwykle się przywiązują i których pragną. Jest więc samowystarczalny, co znaczy, że do swojego szczęścia nie potrzebuje: majątku, wysokiej pozycji społecznej, urzędów, opinii ludzkiej. Te zewnętrzne dobra, względem których mędrzec pozostaje niezależny, nazywano w polskiej poezji renesansowej darami zwodniczej Fortuny. To ona bawi się ludzkimi pożądaniami, dając lub odbierając majątek, urzędy, stanowiska. Człowiek niezłomny nie może uzależniać swego szczęścia od kapryśnych wybryków losu, natomiast musi je zamknąć we własnym i zależnym tylko od niego niezmiennym umyśle. Stoicką naukę upowszechniał w Pieśniach Jan Kochanowski:

W kolebce renesansu, na południu Europy wychwalał stoików Francesco Petrarca (1304–1374). Wielbił on mądrość Cycerona, którego uważał za mistrza i nauczyciela umiejętności życia według cnót.
Podczas gdy stoicyzm nawoływał do osiągania cnoty heroicznym wręcz wysiłkiem, epikureizmepikureizmepikureizm tęsknił za spokojnym życiem, po grecku ataraksjąataraksjaataraksją.

Epikurejczycy za najwyższe dobro, najwyższą cnotę uznali przyjemność, co zresztą stało się przedmiotem ostrej krytyki ze strony myślicieli stoickich. Cnota - przyjemność nie polegała jednak na oddawaniu się prostym rozkoszom ciała. Rozumiano ją jako oddalenie od człowieka wszelkiego cierpienia.

W jednym ze swych dzieł Cyceron przytacza zwięźle poglądy epikurejczyków:

Epikureizm

Najdokuczliwszym cierpieniem jest lęk. Filozofia zaś ma się stać rodzajem terapii uwalniającej od niego. Tak epikurejczyk opisywał w swoim poemacie najokrutniejsze z bolesnych uczuć:

I dalej:

Przyjemność zyskuje się na drodze uwalniania od tych trapiących ludzkość cierpień: od lęku przed bogami i lęku przed śmiercią. Bogów, pouczał Epikur, bać się nie należy, gdyż nie troszczą się oni o świat i z obojętnością spoglądają na losy ludzkie. Bóstwo obojętnie przyglądające się dramatycznym kolejom ziemskiego świata opisał Jan Kochanowski:

RGEXHXQ6RDBXF1

Rycina przedstawia portret mężczyzny (księdza) w średnim wieku, który skierowany jest do widza prawym profilem. Mężczyzna ma orli nos, na głowie nosi biret, spod którego wystają krótkie włosy. Wokół portretu znajdują się motywy roślinne i zwierzęce. Portret wpisany jest w owal, w jego ramach znajduje się napis: Lavrenti Valla Romanus.

Tym bardziej nie należy się lękać śmierci. Dusza ludzka, podobnie jak ciało, zbudowana została z atomów. Nieśmiertelności więc nie ma, a śmierć jest ostatecznym kresem wszystkiego. Jeżeli śmierć to ostateczny rozpad atomów, nie można się jej bać. Dlaczego? Epikur uczy:

Zgodnie z podstawowym nakazem filozofii renesansu zadaniem człowieka było dążenie do pełni życia, pełni szczęścia. Odpowiedź na pytanie „Kim jest człowiek?” miała bardzo istotne konsekwencje, przełożyła się potem na kanon etycznych wskazówek, działań, które człowiek powinien podejmować, by wieść życie szczęśliwe, spełnione. Łatwo się domyślimy, że uduchowiona filozofia platońska widziała to szczęście w życiu podporządkowanym rozumowi, epikureizm zaś zwracał uwagę na radość życia płynącą z bliskości zmysłowego, materialnego świata.

Szczęście jest więc brakiem cierpienia – jeżeli gości w naszym życiu, cieszyć należy się chwilą, dopóki ona trwa.

Epikurejskie rozkosze życia

Epikura nieraz krytykowano, błędnie przypisując mu hedonistyczne hołdowanie przyziemnym rozkoszom życia. Jego filozofię zganił Mikołaj Rej, który w Wizerunku własnym napisał, iż Epikur zapomniał o nieśmiertelności duszy, a cenił jedynie doczesne dobra.

R1GBUDRK4MNCX1

Obraz przedstawia portret (popiersie) dojrzałego mężczyzny z brodą i wąsami na tle owalu. Nad głową znajduje się napis 1505 - 1569, na dole obrazu szarfa, ozdobiona liśćmi dębu i wawrzynu, z napisem: Mikołaj Rej. Twarz mężczyzny jest owalna, czoło zmarszczone, nos wydatny. Na głowie ma płaski beret. Jest ubrany w płaszcz z futrzanym, gronostajowym kołnierzem, pod nim ma białą koszulę z ozdobnym kołnierzem.

Jednak gdy przyjrzymy się właśnie dziełom Reja, to zgodzimy się, że myśl Epikura była w nich obecna. Materialistyczna filozofia pośrednio prowadziła bowiem do afirmacji fizycznego świata – świata przyrody oraz traktowania człowieka jako części tej materialnej rzeczywistości. Z pewnością konsekwencją zaakceptowania niektórych prawideł filozofii epikurejskiej jest opis ludzkiej istoty, który znajdujemy w Żywocie człowieka poczciwego.

Można ten Mikołaj Rej w swoim dziele opisuje i szczegółowo analizuje etapy, które wyznaczają biologiczny bieg życia ludzkiego: dzieciństwo, okres dojrzały, starość. Na każdym z tych etapów czekają człowieka określone zadania. Dzieciństwo to czas zdobywania należytego wychowania, które później ma owocować przez całe życie. Wiek dojrzały to czas stosownego ożenku (tylko z równymi stanem), prowadzenia aktywnej działalności politycznej. Dorosłość to czas dojrzałości nie tylko wiekowej, ale też obyczajowej, to pielęgnowanie cnót i wystrzeganie się wad, zwłaszcza chciwości, pychy, pijaństwa. Starość zaś to okres, gdy cieszyć się można właściwą lekturą i służyć młodym ludziom dobrą radą.

Podzielone na trzy etapy ludzkie życie wpisuje się dodatkowo w inny przyrodniczy cykl: w rytm roku rozdzielonego na cztery części. Człowiek poczciwy cieszy się pełnią szczęścia, w każdej porze roku doświadczając odmiennych rozkoszy i „krotofili”, które mu przynosi hojna matka natura.

RP34BLLCRV4MJ

Zdjęcie przedstawia stronę tytułową książki noszącej tytuł: Z Żywota człowieka poczciwego. Na środku od góry napis: Mikołaj Rey 1505 - 1569 Z żywota człowieka pocziwego, Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa, roku tysiąc dziewięćste sześćdziesiątego pierwszego. Poniżej na środku znajduje się czarno‑biała rycina przedstawiająca mężczyznę w długiej szacie stojącego pod drzewem. Wokół pnia drzewa zawinięta szarfa z napisem: Lector benigno (tłum. miły czytelniku).

R62P3LU5G77LZ

Zdjęcie przedstawia fragment Rozdziału XVII Żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja: Czytać poćciwemu, kto umie, jest rzecz bardzo potrzebna. Fragment zaczyna się inicjałem. W literę A wpisana jest postać mężczyzny o długich włosach, który przytrzymuje tę literę. Tekst rozdziału: A tak jeśli umiesz czytać, azaż to nie rozkosz, też sobie czas upatrzywszy, nad książkami posiedzieć, prawa i powinności się swej dowiedzieć, więc się namówić z onymi filozofy, z onymi mądrymi przeważnymi a rycerskimi ludźmi? Nie trzebać będzie wielkiego nakładu, zbiegasz wszystek świat lekkim kosztem, tuż na miejscu siedząc, tak jakobyś tam wszędzie oczywiście był, a jakobyś wszytko widział, acz nie tak wżdy dobrze, ale wżdy lepiej niżli nic; quia non cuilibet licet adire Corintum , to jest: nie każdemu w drogę do Koryntu, bo tam trudne przejazdy, więc się o nim na miejscu dowiedzieć, a wiarą mocno ostatka dołożyć, tedyć wszytko za jedno stanie, jakobyś tam był. Nuż zasię ażasz to nie rozkosz wiedzieć przyrodzenie każdego źwierzątka, każdego ptaszka, każdego drzewka, każdego ziółka, z czego się może i gospodarstwa wiele …

R1H32MNLFQMNB

Zdjęcie przedstawia dwie kartki, z lewej strony znajduje się kontynuacja tekstu rozdziału XVII Żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja: […] gospodarstwa wiele nauczyć, i w przygodzie wżdy sobie czasem pomóc, i między ludzi przyszedszy, nie siedzieć jako darmobit, gdzie się wżdy będzie umiał i ku temu, i ku owemu przymówić. Nie bawże się też zasię leda czym, bo mało tobie po Owidyjuszu, po Horacjuszu, bo na cię trudny i fabułami zabawiony. Ale sobie to czytaj, co by cię nadobnych cnót a poczciwego żywota uczyło, bo cię to może piękniej ozdobić niżli fabuły niepotrzebne, biorąc piękne przykłady z onych zacnych ludzi przodków pirwszych a poczciwych spraw ich, jako nadobnie w onych pięknych pomiarach, w onych rozważnych sprawach a ozdobnych poczciwościach żywoty swe stanowili i w nich się zachowywali. Na drugiej stronie, z prawej strony znajduje się fragment Rozdziału II Żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja. Tekst zaczyna się ozdobnym inicjałem litery A, w którą wpisana jest postać mężczyzny o długich włosach, podtrzymującego literę: Rozliczny kształt przyjaciół, jako ji rozeznać, a napirwszy pochlebny. Kapitlulum XII. Abowiem jeden kształt przyjaciół jest, w którym się zawiera dobry, cnotliwy, wierny a nieomylny przyjaciel, który już mało że za jedno ciało drugiemu przyjacielowi policzon być nie może. A ten jest, kto nań trefi, żadnym złotem nieprzepłacony, a tego trzeba strzec a szanować prawie jako źrenice w oku. Drugi jest zalecany, który pięknymi słówki, onymi dziwnymi a wymyślnymi przysmaczki będzie około ciebie zaskakował, z dziwnym zalecaniem a z dziwnymi obietnicami, aby cię jedno spowinowacił, a potym ze wszytkiego nic nie będzie. Trzeci zasię będzie pochlebny a omylny, co około ciebie dziwnymi hanszlaki a rozlicznymi wymysły będzie zaskakował, jakoby cię sobie zwiódł a spowinowacił, a pożytki od ciebie jakie takie odnosił. A odszedszy mało dalej od ciebie, a wyłudziwszy co na tobie, będzie się zasię pośmiewał z ciebie...

Rej przyznaje, że człowieka poczciwego cechuje: rozumność, dobre obyczaje, opanowanie afektów. Jednak w Żywocie człowieka poczciwego podstawowy wymiar ludzkiego bytowania i odnajdywania radości to bliskość przyrody, biologicznego, fizycznego nurtu życia.

Sceptycyzm

Sceptycyzm głosił względność i niepewność ludzkiego poznania. Osiągnięcie wiedzy pewnej jest niemożliwe, możliwa jest tylko wiedza prawdopodobna. Jego twórcy wypracowali argumenty zmierzające do pokazania względności każdej wiedzy.

Żywili przekonanie, że rzeczy są niepoznawalne, więc nie możemy wypowiadać o nich żadnych pewnych twierdzeń. Dlatego wymagali powstrzymania się od wszelkich sądów na temat rzeczywistości. Wstrzemięźliwość w sądzeniu sprowadza spokój, a wraz z nim szczęście.

W renesansie nurt filozofii sceptyckiej reprezentował Michel de Montaigne (1533–1592). Filozofia jego zdaniem miała być sztuką życia, a sztuka ta polega na tym, że człowiek nie wikła się w niepewne i nierozwiązywalne spory teoretyczne, dotyczące np. istnienia Boga czy nieśmiertelnej duszy. Słuszniej się od tych roztrząsań powstrzymać i próbować, jak epikurejczycy, cieszyć się życiem, w sytuacjach zaś trudnych zachować niewzruszoność, jak stoicy.

R14U8TH6FGR45

Rysunek przedstawia czarno‑biały portret mężczyzny w średnim wieku. Jest ubrany w kaftan z bufiastymi rękawami, zapinany z przodu na liczne, małe guziki. Na szyi ma koronkową kryzę (plisowany, marszczony kołnierz). Mężczyzna ma rzadkie włosy, lekko łysieje. Ma też hiszpańską bródkę i sumiaste wąsy.

Tradycja filozofii helleńskiej znalazła odzwierciedlenie w myśli renesansu, ale i dziś odnajdujemy jej ślady w potocznym języku. Obecnie stoik to ten, kto zachowuje niezmącony spokój, wyróżnia się równowagą ducha i umiejętnością panowania nad sobą. W sytuacjach trudnych hasła stoicyzmu utożsamiamy z wezwaniem do dzielności i męstwa, do biernego bohaterstwa – można je zamknąć w słowach „cierp i milcz”. Epikurejczyk zaś to człowiek, który korzysta z wszelkich uciech życia, porównywany bywa dziś mylnie z wyuzdanym hedonistą. Dzisiejszy sceptyk natomiast to po prostu niedowiarek, który ustosunkowuje się do wszystkiego krytycznie bądź nieufnie.

Myśl społeczna renesansu

Istotny wpływ na ukształtowanie się myśli społecznej renesansu miały dwa główne ruchy intelektualne tej epoki, tzn. humanizm i reformacja.

Myśl społeczna renesansu nie odrzucała perspektywy religijnej. W znacznym stopniu wynikało to uświadamiania sobie przez Europejczyków kryzysu chrześcijaństwa jako religii dominującej na kontynencie. Działalność Marcina Lutra, Jana Kalwina i innych doprowadziła do wyłonienia się nowych Kościołów. W obrębie teologii luterańskiej, kalwińskiej, anglikańskiej, ariańskiej, ale też katolickiej ważną pozycję zajmowały kwestie moralne. Obejmowały one takie zagadnienia, jak relacja między władzą a poddanymi czy stosunki między- i wewnątrzstanowe.

Problematykę społeczną podejmowali myśliciele i twórcy w całej Europie. Jedną z takich ważnych prac jest traktat polityczny autorstwa włoskiego polityka i uczonego Niccolò Machiavellego (1469–1527), zatytułowany Książę, w którym odrzucił dotychczasowe ideały i przedstawił apologię rządów silnych, skupionych w rękach jednego człowieka. W Księciu znalazły się podstawy doktryny politycznej określanej makiawelizmem - termin ten wywodzi się od nazwiska autora traktatu. Chociaż wśród badaczy pojawiają się opinie, że Machiavelli stworzył utwór, który w rzeczywistości ostrzegał przed władzą bezwzględną i tylko pozornie sprzyjającą poddanym, to większość postrzega traktat jako propagowanie tyranii. Miałyby to potwierdzać m.in. te zdania z Księcia:

Idee Machiavellego od razu spotkały się w Polsce z ostrą krytyką, choć najwyraźniej można ją dostrzec dopiero w XVII wieku. Wcześniej antydemokratyczne poglądy Włocha traktowano jako dalekie od polskiej tradycji i nie poświęcano im zbyt wiele uwagi. Dzieła poświęcone tym zagadnieniom były pisane przede wszystkim z perspektywy szlachty, która w XVI w. odgrywała decydującą rolę w sferze politycznej i gospodarczej. Do tej grupy należeli Mikołaj Rej (1505–1569) i Jan Kochanowski (1530–1584). Rej był bogatym właścicielem kilkunastu wiosek i dwóch miasteczek, przeciwnikiem humanizmu, wyznawcą kalwinizmu ostro występującym przeciw Kościołowi katolickiemu oraz zwolennikiem ruchu egzekucyjnegoruch egzekucyjnyruchu egzekucyjnego. Kochanowski natomiast to reprezentant średniozamożnej szlachty, świetnie wykształcony humanista, katolik, wreszcie – osoba zdystansowana wobec egzekucji. Obu pisarzy łączyło postrzeganie kwestii politycznych w kontekście etycznym. Moralizujący charakter twórczości Reja i Kochanowskiego sprawia, że poglądy podobne do tych, które Machiavelli prezentował w Księciu, nie miały racji bytu w ich dziełach. Potwierdzenie postawy wymagającej od władcy działania etycznego można znaleźć np. w epigramacie Król albo jaki przełożony ze zbioru Źwierzyniec autorstwa Mikołaja Reja:

Jan Kochanowski miał pod względem wymagań etycznych stawianych władcom i elitom politycznym poglądy podobne do tych, które wyznawał Mikołaj Rej. Obaj twórcy łączą szlachectwo z cnotami, służbą dobru państwa. Według Kochanowskiego szlachcicem jest ten, kto na polu bitwy wykazuje się odwagą, natomiast w czasie pokoju służy radą, np. jako poseł:

Rej i Kochanowski podzielali także zdanie na temat ustroju politycznego Rzeczpospolitej, czyli stanowego podziału społeczeństwa oraz prymarnej pozycji szlachty. Wprawdzie autor Zwierzyńca we wczesnej twórczości wspominał o złym traktowaniu chłopstwa (w dialogu Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem), ale później nie wracał do tego problemu, a Kochanowski w ogóle nie zauważał niesprawiedliwości społecznej dotykającej chłopów i mieszczan.

Andrzej Frycz Modrzewski15721503

R191SL2NZF5VL

Zdjęcie przedstawia pomnik. Na obelisku ustawione jest popiersie starszego mężczyzny. Jego twarz jest owalna, nos wydatny. Mężczyzna ma długą, gęstą brodę i wąsy. Na głowie ma założoną czapkę. Na obelisku widnieje napis: Andrzej Frycz‑Modrzewski 1503‑1572. Wielki pisarz polityczny epoki odrodzenia. Wybitny ideolog walki o sprawiedliwość, wolność sumienia i równość społeczną. Rok 1953.

Andrzej Frycz Modrzewski

1503 – 1572

Andrzej Frycz Modrzewski – pisarz polityczny i teolog. Pochodził z rodziny należącej do drobnej szlachty osiadłej na ziemi sieradzkiej, jego ojciec był wójtem Wolborza. Po studiach w Akademii Krakowskiej związał się z magnacką rodziną Łaskich, co ułatwiło mu sfinansowanie nauki na uczelni w Wittenberdze w Niemczech – mieście, w którym reformatorską działalność rozpoczął Marcin Luter. Choć Frycz nie porzucił Kościoła katolickiego, był zwolennikiem zmian w jego funkcjonowaniu oraz współistnienia różnych wyznań chrześcijańskich. Ta ugodowa postawa nie znalazła uznania w episkopacie, w związku z czym musiał opuścić Wolbórz i dopiero wstawiennictwo króla Zygmunta Augusta zapewniło mu bezpieczeństwo. Także interwencja władcy pozwoliła na druk najważniejszego dzieła autorstwa Frycza, czyli łacińskiego traktatu  (O poprawie Rzeczypospolitej albo O naprawie Rzeczypospolitej), który najpierw ukazał się w 1551 r. w Krakowie w wersji ocenzurowanej, a w całości – 3 lata później w Bazylei w Szwajcarii. Król nie uchronił dzieła przed umieszczeniem go przez papieża na indeksie ksiąg zakazanych oraz przed stałymi atakami ze strony teologów katolickich, zarzucających Fryczowi sympatie proreformatorskie.

Andrzej Frycz Modrzewski w napisanej po łacinie mowie Łaski, czyli o karze za mężobójstwo, udowadniał niesprawiedliwość systemu sądowniczego w Rzeczpospolitej. W traktacie De Republica emendanda zanegował ideę szlachectwa opartego jedynie na pochodzeniu. Elitarnej wizji społeczeństwa, w którym jedna grupa społeczna (szlachta) sprawuje niepodzielną władzę, przeciwstawił model egalitarnyegalitarnyegalitarny i opisywał Rzeczpospolitą jako organizm składający się z różnych, ale równie ważnych członków. Nie odrzucił idei szlachectwa, ale łączył ją ze szlachetnością wynikającą z cnotliwego życia, a nie z posiadaniem herbu odziedziczonego po przodkach.

Koncepcja Frycza, zakładająca równość wszystkich ludzi, nie zwyciężyła. Podział na stany i wynikające z tego konsekwencje społeczno‑polityczne okazały się fundamentem ideologii renesansowych.

Słownik