Maria Poprzęcka Mona Liza na pocztówce. Epizod z życia arcydzieła

Mona Liza z wąsami to oczywiście Mona Liza sprofanowana przez Marcela Duchampa, który w 1919 r. – jak znudzony uczeń dorysowujący wąsy i brody sławnym ludziom w podręczniku historii – dorysował je temu słynnemu portretowi, podpisując go ponadto własnym nazwiskiem i literami: L.H.O.O.Q. – fonetycznie składającymi się na napis z publicznej latryny. Gest Duchampa otwiera nowy rozdział w dziejach Giocondy. Dotąd, cokolwiek by o niej nie pisano, czegokolwiek nie dopatrywano się w jej wizerunku – samo wyobrażenie pozostawało nietknięte. Odtąd stało się materiałem, tworzywem dla niezliczonych trawestacji, przeróbek, kpin, żartów bardziej lub mniej udanych. Giocondolkaści wyparli Giocondofilów. L.H.O.O.Q. Duchampa jest najbardziej znana, ale użycie Mony Lizy jako artystycznego półfabrykatu jest wcześniejsze – w 1914 r. Kazimierz Malewicz użył jej jako elementu do swojego kolażu, gdzie strzępek reprodukcji ma przekreśloną czerwoną krechą twarz. Kiedy kilkanaście lat później Fernand Léger wprowadził Monę Lizę do swojego obrazu, uważał za konieczne wyjaśnić, że nie oznacza to zmiany jego stosunku do włoskiego renesansu, który widział jako okres totalnej dekadencji walorów plastycznych. Szukając czegoś, co stworzyłoby silny kontrast wyszedł z pracowni: „I cóż widzę w witrynie? Pocztówkę z Moną Lizą! Zrozumiałem natychmiast. To było to, czego mi trzeba. Potem dodałem pudełko sardynek. To zrobiło ostry kontrast”. [...]

Nie popadając więc w katastroficzny lament, nie można nie pytać: czy to śmiertelnie zmęczone i zamęczone arcydzieło jest stracone? Czy może doznać jeszcze jakiegoś cudownego oczyszczenia, strząsnąć z siebie cały balast treści dodanych, narzuconych? A odbiorca, czy może obronić się przed skojarzeniami, niekoniecznie wzbogacającymi? Czy Mona Liza zdolna jest wzbudzić inną reakcję niż krótkie parsknięcie śmiechem z jeszcze jednego dowcipu? Ożywa tu romantyczne marzenie o „niewinnym oku” – bezpośrednim widzeniu, niezaćmionym przez rzeczy widziane i wiedziane, które pozwoliłyby je zobaczyć w ich pierwotnej – jednak chcemy wierzyć, że doskonałej – formie. Żałosny los Giocondy, Dawida Michała Anioła i kilku jeszcze ofiar popularności i popularyzacji, komercjalizacji i interpretacyjnych nadużyć zdaje się główną przyczyną odarcia z wartości i kompromitacji nie tylko ich samych, ale samej idei wiecznotrwałych arcydzieł. [...] Godzimy się z Umberto Eco, że „wartość estetyczna dzieła jest tym większa, im bogatsze są możliwości jego interpretacji, im różnorodniejsze budzi ono reakcje, im więcej aspektów ukazuje odbiorcy nie tracąc zarazem własnej tożsamości”. Lecz to, co stało się z Moną Lizą – to właśnie całkowita utrata tożsamości przez dzieło. Problemem jest zatem znalezienie kompromisu między martwotą skamieniałej doskonałości dzieł kanonicznych a ich waloryzacją. To dobrze, że arcydzieła mają swoje zmienne fortuny. Żywotność sztuki polega także i na tym, że dzieła sztuki mają nie jedną, lecz wiele wartości, z których jedne mogą być cenione w jednym czasie, inne kiedy indziej, jedne mogą być doświadczane przez jednych, inne przez drugich, i nie ma metody (choć oczywiście nieraz próbowano je formułować, a nawet narzucać) pozwalającej orzec, które z tych wartości są czysto „estetyczne”, właściwe i ,jedynie słuszne”. Nawet jednak będąc w pełni przekonanym o potrzebie utrzymywania kanonu arcydzieł, nie sposób nie widzieć degradacji, jaka grozi dziełom kanonicznym w roli powszechnie rozpoznawanych „symbolicznych obrazów kultury”, zawłaszczonych przez kulturę masową. Zmiany kanonu nie powinny więc niepokoić. Przeciwnie, rotacja w salach honorowych „muzeum zbiorowej wyobraźni” pozwala żywić nadzieję, że niektórym dziełom uda się uniknąć niechlubnego losu idoli, inne – odrzucone jako zbyt spowszedniałe – mogą po okresie zapomnienia i niełaski powrócić w pełnym blasku. Czy taka szansa istnieje nawet dla Mony Lizy? Bardzo trudno sobie coś takiego w tej chwili wyobrazić. Musiałaby najpierw zostać zapomniana. Ale, jeśli nawet nie możemy sobie czegoś wyobrazić, nie znaczy to przecież, że jest to niemożliwe.

zestaw Źródło: Maria Poprzęcka, Mona Liza na pocztówce. Epizod z życia arcydzieła, [w:] tegoż, Aksjosemiotyka karty pocztowej, red. P. Banaś, Wrocław 1992, s. 159–163.