Szlachcic ziemianin – wzorzec osobowy renesansu

W każdej z epok kulturowych dominują pewne wzorce osobowe, opisywane np. na łamach literatury. Wynika to z hierarchii wartości, jaka panuje w danym okresie i w ramach określonej społeczności. W średniowieczu do wzorców tych należeli władca, rycerz i święty. Odrodzeniowe piśmiennictwo wprowadziło nowe modele, typowe dla swojego czasu.

W Polsce najważniejszym z nich okazał się szlachcic ziemianin, co wynikało z przemian politycznych, gospodarczych i kulturowych. Nabrały one stałego  charakteru i wiązały się z utrwaleniem nowego systemu wartości. Do połowy XV stulecia przedstawiciele szlachty utrzymywali się z dwóch głównych źródeł: zdobyczy wojennych oraz czynszu płaconego przez lennikówlenniklenników . W drugiej połowie XV w. szlachta stała się posiadaczami ziemskich włości i zaczęła wypierać model rycerza‑szlachcica.

Galeria scen figuralnych przedstawiających szlachtę w XVI wieku

RRX7BS2A7AH7O

Obraz przedstawia grupę trzech kobiet i dziewięciu mężczyzn w szlacheckich strojach. Kobiety noszą długie, marszczone w pasie suknie z dekoltami. Włosy mają upięte i ułożone pod siateczką. Mężczyźni noszą żupany i kontusze, a na głowach typowe czapki szlacheckie z futra, ozdobione piórami. Jeden starszy mężczyzna z lewej strony nosi obszerny płaszcz z dużym kołnierzem. Na nogach mają buty z cholewami. U boków noszą szable. Jeden z mężczyzn wyróżnia się, gdyż nie nosi kontusza, ma obcisłe pończochy, a na koszulę ma zarzucony kubrak z szerokimi rękawami.

RL8EBV1MU2P6N

Obraz przedstawia grupę trzech kobiet i dziewięcu mężczyzn ubranych w stroje szlacheckie. Dwie młodsze kobiety noszą długie, marszczone w pasie, strojne suknie z wysokim stanem, trzecia, starsza ma na sobie czarną, prostą suknię, włosy zaś schowane pod płaską czapką. Najmłodsza z kobiet ma rozpuszczone włosy, nieco starsza, upięte. Mężczyźni noszą żupany i długie kontusze, czapki futrzane, przyozdobione piórami. Na nogach mają buty z cholewami. U boków przypięte szable lub miecze.

R1NF44QQRU4O3

Obraz przedstawia pięciu starszych mężczyzn i dwóch młodzieńców. Starsi mężczyźni mają długie brody i wąsy. Noszą długie, sięgające stóp płaszcze, wykończone futrzanymi wyłogami i kołnierzami. Na głowach mają płaskie, czarne berety. Po lewej stronie stoją dwaj młodzi chłopcy, w krótkich płaszczykach. Młodszy, niższy, trzyma rozłożoną książkę. Drugi, starszy, trochę wyższy stoi za nimi trzyma go za ramię. Młodzieńcy mają podgolone głowy. Starszy ma pod pachą książkę, w prawej ręce trzyma czapkę. Poniżej napis ołówkiem 1576 - 1586.

RF7Z4MTSS2G6Q

Obraz przedstawia grupę trzech kobiet i siedmiu mężczyzn w strojach szlacheckich. Jedna kobieta jest w średnim, dwie pozostałe w starszym wieku. Noszą strojne suknie i czapki ozdobione futrem. Na szyjach mają szerokie kryzy. Mężczyźni noszą żupany i kontusze, ozdobione futrzanymi kołnierzami, na nogach mają buty z cholewami. Jeden z mężczyzn wyróżnia się, gdyż nosi obcisłe rajtuzy i krótki, do kolan, zdobiony haftem kubrak. U boków mają przypięte szable. Wszyscy mężczyźni mają podgolone głowy, brody i wąsy. Czterech ma na głowie czapki szlacheckie z piórami.

Przyczyny pojawienia się wzorca osobowego szlachcica ziemianina

Powodów pojawienia się nowego wzorca osobowego jest wiele. Podstawowym wydaje się rosnąca rola natury w dobie renesansu. Natura stała się bowiem odbiciem Boga, a tzw. renesansowa filozofia przyrody była jednym z głównym kierunków filozoficznych epoki odrodzenia. Stawiała sobie za cel poznanie przyrody oraz odkrycie jej istoty, jak również podporządkowanie jej człowiekowi za pomocą techniki czy empiriiempiriaempirii. Wywarła istotny wpływ na europejskie życie umysłowe za sprawą swojej orientacji antyscholastycznejscholastykaantyscholastycznej i programowi renesansowego humanizmu.

Innym powodem pojawienia się wzorca osobowego ziemianina było zwiększenie popytu na produkty rolne. Zaczęto zarabiać m.in. na spławianiu zboża czy bydła też poza granice kraju. Tym samym opłacalne stało się rozwijanie folwarku pańszczyźnianego, tym bardziej, że wskutek rewolucji cenowej europejskie ceny za zboże bądź mięso wzrosły kilkukrotnie.

Wreszcie istotny był fakt, że w XVI w. w Rzeczpospolitej panował względny pokój, co sprawiło, że polski szlachcic miał poczucie funkcjonowania w społeczeństwie zorganizowanym według najlepszych wzorców.

Literatura ziemiańska

W piśmiennictwie renesansowym propagowane były wzorce osobowe ziemiańskie. Często tworzyli je sami szlachcice‑ziemianie, który za sprawą wierszowanych bądź prozatorskich dzieł propagowali swój model życia i system wartości. Średniozamożna szlachta była przekonana, że tylko stan ziemiański umożliwia szczęśliwe i cnotliwe życie. Jego podstawą miał być wystarczający – nie zbyt niski ani wysoki – stan posiadania, ale przede wszystkim życie w zgodzie z rytmem natury.

Miejsca szczęśliwe i straszne

R1HV4EPSE3GF51

Obraz przedstawia twarz starszego mężczyzny. Jest ona owalna, z zaznaczonymi zmarszczkami. Mężczyzna ma krzaczaste brwi, wysokie czoło, długi nos. Jego włosy są siwe, falujące. Mężczyzna podpiera prawą dłonią prawy policzek. Jest ubrany w garnitur, koszulę i muchę.

ToposytoposToposy „miejsca szczęśliwego” oraz „miejsca strasznego” funkcjonowały w literaturze już od starożytności, ale zostały zdefiniowane dopiero w XIX w. przez niemieckiego historyka Ernsta Curtiusa (1814–1896), autora Literatury europejskiej i łacińskiego średniowiecza. Na określenie obu przestrzeni użył on łacińskojęzycznych terminów: locus amoenuslocus amoenuslocus amoenus (miejsce przyjemne) i locus horriduslocus horriduslocus horridus (miejsce straszne). Locus amoenus jest utożsamiane z arkadyjskością, sielskością, przyjazną naturą, a więc tymi przestrzeniami, w których  żył szlachcic ziemianin. Przebywanie w tym świecie przynosiło jego mieszkańcowi pożytki duchowe, merkantylnemerkantylnymerkantylne i estetyczne, natomiast konieczność opuszczenia wiejskiej przestrzeni i udanie się w nieznane były postrzegane jako coś negatywnego, rodzaj zagrożenia.

Mikołaj Rej - literatura ziemiańska

Mikołaja Reja uważa się za jednego z głównych twórców literatury ziemiańskiej. Wielokrotnie w swych dziełach podkreślał, że wprawdzie szlachcic polski może być np. dworzaninem lub żołnierzem, ale ideał był (według niego) jeden – szlachcic ziemianin. Poświęcił udowadnianiu tej tezy setki stron. Mówiły one o tym, że życie na wsi łączy się przede wszystkim z czystym sumieniem (nie ma tylu pokus, ile czeka w mieście) i i dostatkiem, wystarczającym do spokojnej egzystencji.

R11VZPB5ZJEJC

Drzeworyt przedstawia portret Mikołaja Reja w ujęciu do pasa. To mężczyzna w średnim wieku z brodą i wąsami. Jest ubrany bardzo strojnie, na kontusz ma zarzuconą szubę wykończoną futrem, na głowie ma płaski beret. Na szyi nosi łańcuchy. Na palcu wskazującym lewej dłoni ma sygnet. Trzyma w niej zamkniętą szkatułkę. W górnej części ilustracji jest dekoracyjne obramowanie.

Pisarz w swoich dziełach konsekwentnie realizował plan. Oto jego założenia:

R1HJ9NBFPR6Z1

Na zdjęciu znajduje się biały dworek, zbudowany na planie prostokąta, z dwiema przybudówkami. Wykusz (element wystający z elewacji, nadwieszony powyżej parteru, podobnie jak balkon) wznosi się na dwóch kolumnach z balkonem i marmurową balustradą. Na dachu znajdują się cztery lukarny (rodzaj nadbudówki skonstruowanej w dachu budynku) umiejscowione po dwóch stronach. W budynku dach jest spadzisty. Pokrywa go zielona dachówka. Są liczne, białe, murowane kominy. Przed budynkiem znajduje się taras otoczony marmurową balustradą. Stoją na nim kwiaty. Do dworku prowadzi aleja, przy której stoją ławki. W tle znajdują się rozłożyste drzewa.

Żywot człowieka poczciwego

Największą popularnością spośród ksiąg Zwierciadła cieszy się Żywot człowieka poczciwego i czasem wręcz zapomina się, że to tylko fragment (co prawda, bardzo obszerny, bo zajmuje 75% całości), chociaż sam autor bardzo wyraźnie zaznaczał, że trzeba czytać Żywot z pozostałymi częściami, gdyż dopiero wówczas przesłanie jest kompletne. Tytuł sugerował przy tym, że każdy – niezależnie od pozycji społecznej – znajdzie tu coś dla siebie. Tak naprawdę adresat był o wiele bardziej konkretny: to mężczyzna (kobiety potraktowane zostały po macoszemu i prawie w ogóle się o nich nie mówi) należący do stanu szlacheckiego. Nagłowicki twórca przedstawił stawanie się człowiekiem poczciwym i zaprezentował w trzech księgach Żywota bohatera na różnych etapach życia.

Pierwsza księga traktuje o dzieciństwie. We wstępnie znajduje się krótki wykład o tym, jak Bóg stworzył świat i dał ludziom prawa. Zalecenia owego kodeksu są według Reja niezmienne, a obowiązek ich tłumaczenia dziecku ciąży na rodzicach. Pomagać w tym powinna nauka. Ma to być wiedza zawierająca pouczenia moralne, ponieważ dla autora mądrość nie zależy od przeczytanych książek, lecz od umiejętności rozróżniania dobrego i złego.

W księdze drugiej twórca pokazuje dojrzałego już mężczyznę i proponuje mu kilka dróg życiowych. Trzeba umieć rozsądnie wybierać... Stoi otworem kariera urzędnicza, ale lepiej jej zaniechać, bo któż oprze się pokusie pychy i nieuczciwości? Nęci dwór, lecz wówczas trzeba się pożegnać ze swobodą. Służba żołnierska przynosi korzyści, tylko który z żołnierzy ustrzeże się przed zadawaniem cierpień? Pozostaje jedynie życie na wsi! Żywot człowieka poczciwego jest zatem przede wszystkim podręcznikiem ziemianina. Chociaż zasady moralne (np. sprawiedliwość, odrzucenie pychy, gniewu itd.) obowiązują każdego, to właśnie na swym skrawku ziemi (w ustach posiadacza tylu wiosek brzmiało to zabawnie), z dala od pokus świata, najłatwiej się do nich stosować. Żywot należy określić jako parenezę stanową, skierowaną głównie do właścicieli ziemskich.

Człowiek żyjący w rytm pór roku przemija wraz z naturą. 'Zbieżałać już ona wiosna kwitnącej wiosny twojej [...]. Zbieżałoć lato onej gorącej śrzedniości twojej [...]. Przypadła na cię już chłodna jesień [...]. Już niczego nie czekasz, jedno spokojnej zimy'. Schyłkowi życia i przygotowaniom do kresu poświęcona została trzecia księga Żywota. Pod koniec wędrówki (Rej wciąż porównuje nas do pielgrzymów lub żeglarzy) należy postępować szczególnie roztropnie, by nie roztrwonić tego, co się zdobyło, i materialnie, i duchowo. Teraz warto oddać się pobożnym lekturom i rozmowom z wnukami. Właśnie, wnukami... Rej wyraźnie zaznacza, że nie trzeba bać się śmierci, bo nie całkiem umieramy. Jak kwiat, który wyrósł z nasienia i wreszcie więdnie, by użyźnić ziemię dla roślin, które dopiero wzejdą, tak i my jesteśmy elementem świata przyrody, świata tak naprawdę nieprzemijającego.

Wiosna 

R1JM6P3HCU5C21

Zdjęcie przedstawia drzewo z zielonymi liśćmi. Stoi na środku łąki. Rosną na niej żółte kwiatki. Niebo jest błękitne bez żadnej chmury.

W księdze drugiej Żywota człowieka poczciwego Mikołaj Rej przedstawił m.in. zajęcia szlachcica ziemianina. Podzielił je w zależności od pory roku.

Lato

R13J3PHHDHBHD1

Na zdjęciu znajduje się drzewo. Stoi na zielonej łące, gdzie rosną żółte kwiatki. Ma rozłożystą koronę z zielonymi listkami. Niebo pokrywają delikatne chmurki.

Jesień

R1S9SU5A8MJJG1

Zdjęcie przedstawia drzewo, które stoi na łące z zieloną trawą. Ma prawie puste gałęzie, gdzieniegdzie pojawiają się różnobarwne listki. Pod drzewem leżą opadłe liście. Niebo pokrywają chmury.

Zima

RTLRFPX7ZNRX11

Na zdjęciu znajduje się drzewo. Gałązki ma pokryte białym puchem. Stoi na pokrytej śniegiem łące. Niebo jest bezchmurne.

Wiejska arkadia

Z każdego zdania rozdziału zatytułowanego Rok na czterzy części rozdzielon wynika, jak wspaniałym miejscem jest wieś. Daje nie tylko dostatek, lecz także doznania duchowe. 'Azaż to nie rozkosz?' – pyta wciąż autor. I oczekuje, oczywistej dla niego, potwierdzającej odpowiedzi. 'Tylko tutaj żyć jest przyjemnie' – zapewnia twórca. Co jest źródłem owych przyjemności? Natura. Jednak trzeba podkreślić, że epoka Reja to nie czasy, gdy zachwycano się wschodem słońca czy szumem fal morza. Przyroda, którą z renesansową radością opisuje staropolski pisarz, musi podlegać człowiekowi – tu nie ma miejsca na fascynację dziką, nieujarzmioną naturą. Ładne więc są pola, bo rośnie na nich zboże, piękne są sady, bo dojrzewają w nich owoce, wzrok przyciągają ogrody, bo stamtąd pochodzą warzywa, z ciepłem myśli się o lasach, bo z polowania można przywieźć do domu sarnę czy wilka (kapitalne wręcz jest zdanie, w którym autor podaje cenę skóry zwierzęcej), nie zapomina się też o stawach – nie chodzi o rechot żab czy wdzięk lilii wodnych, lecz o sposobność wzbogacenia jadłospisu o ryby.

Człowiek zatem zależy od przyrody, ale i ona zależy od niego. Spójrzmy, jak przemyślanym działaniom ludzkim poddawana jest natura. Ileż czynności wymienia pisarz w jednym czy kilku zdaniach: szczepienie, rozsadzanie, okopywanie, sianie, doglądanie... Po co jeszcze Rejowi te wyliczenia? Po pierwsze: nic nie zostaje niedopowiedziane, bo nie powinny się pojawić żadne wątpliwości, co teraz należałoby zrobić. Autor Zwierciadła należał do twórców, którzy (być może trochę nie dowierzając domyślności czytelnika) przedstawiali świat ze wszystkimi szczegółami. Po drugie: skoro na wsi tyle mamy rozlicznych prac do wykonania, to nie ma niebezpieczeństwa, że ktoś uzna życie poza miastem za nudne. Bezbarwne może ono być właśnie w mieście, otoczonym murami (czyli ograniczającym człowieka) obszarze niemal pozbawionym roślin, ptaków, zwierząt. Wiemy, że Rej był posiadaczem domu w Krakowie, wiemy, że często bywał w stolicy i innych miastach. Czy to przeczy jego zapewnieniom? Nie, tym bardziej trzeba mu wierzyć, skoro zna oba środowiska.

Należy przy tym zauważyć, iż natłok czynności nie przeraża. To praca lekka, łatwa i przyjemna (bo zapowiadająca plony). Co robią chłopi w polu? Żną zboże, ustawiają snopki, ale to niejako przy okazji... Oni przede wszystkim śpiewają! Czy to więc nie rozkosz popracować w polu? Nikt się nie skarży, nikt nie jest zmęczony. A w mieście? Ciągły tłum, gonitwa, poszturchiwania. I jakie efekty? Żadne, a jeśli już ktoś zdobył majątek, to zapewne nieuczciwie: parał się lichwąlichwalichwą i oszukiwał.

Ostatecznie można dostrzec, iż autor Żywota człowieka poczciwego pokazuje życie na wsi jako jedyny słuszny wybór – to rzeczywista Arkadia dająca dostatek, bezpieczeństwo, spokój i szczęście.

Napisać, że życie na wsi jest cudowne, nie jest trudno: potrzeba tylko pióra i kartki. Jednak aby przekonać do tego czytelnika, trzeba nie tylko argumentów, ale też umiejętnego ich przekazania. Choć Rej nie ukończył studiów, to – m.in. dzięki licznym lekturom – znał zasady retoryki.

Do przekonywania służyły m.in. środki retoryczne, zwane też stylistycznymi. Mikołaj Rej świadomie używał (a niekiedy nadużywał) tych środków, by jego perswazjaperswazjaperswazja była skuteczna. Niezwykle ważne było umiejętne przykucie uwagi słuchacza lub czytelnika…

RO3USHR253FNJ

Na marmurowym piedestale umieszczone jest popiersie Mikołaja Reja. To mężczyzna sześćdziesięcioletni. Nosi brodę i sumiaste wąsy. Na głowie ma płaski kapelusz. Koszula z kołnierzykiem jest zawiązana pod szyją wąską tasiemką. Na ramionach ma szeroki kołnierz z futra (szubę), na którym nałożony jest gruby łańcuch, który okala ramiona poety. Jego twarz jest spokojna, patrzy z lekkim uśmiechem przed siebie. Na czarnej tablicy przymocowanej do kolumny widnieje napis wielkimi literami: Mikołaj Rej, poniżej data śmierci i urodzenia: 1505‑1569. Nieco niżej na czarnej, prostokątnej tablicy znajduje się napis: Założycielowi Rejowca społeczeństwo.

Słownik