Renesans – epoka społeczeństwa ziemskiego

W opracowaniach dotyczących renesansu podkreśla się, że była to epoka, kiedy szczególnie interesowano się człowiekiem. Przejawiało się to m.in. w piśmiennictwie o charakterze publicystycznympublicystykapublicystycznym, które przybierało także postać literacką, choć walory estetyczne często stawały się drugorzędne wobec konieczności wypowiadania się na aktualne tematy państwowe, społeczne czy religijne. Przedmiotem zainteresowania pisarzy była przede wszystkim analiza sytuacji człowieka jako jednostki funkcjonującej w określonej społeczności, np. stanowej, wyznaniowej, narodowej.

Humanizm i reformacja

Istotny wpływ na ukształtowanie się myśli społecznej renesansu miały dwa główne ruchy intelektualne tej epoki, tzn. humanizm i reformacja. Pierwszy z nich, ukierunkowany antropocentrycznieantropologiaantropocentrycznie, traktował kulturę antyczną jako ważne źródło wiedzy i inspiracji. Uznanie, że nurty filozofii greckiej i rzymskiej należy traktować jako źródło wiedzy o człowieku i podstawę do rozważań nad pojęciem człowieczeństwa (łac. humanitas), znalazło swój wyraz w refleksji antropologicznejantropologiaantropologicznej skupionej na funkcjonowaniu jednostki ludzkiej w społeczeństwie.

Myśl społeczna renesansu nie odrzucała perspektywy religijnej. W znacznym stopniu wynikało to uświadamiania sobie przez Europejczyków kryzysu chrześcijaństwa jako religii dominującej na kontynencie. Działalność Marcina Lutra, Jana Kalwina i innych doprowadziła do wyłonienia się nowych Kościołów. W obrębie teologii luterańskiej, kalwińskiej, anglikańskiej, ariańskiej, ale też katolickiej ważną pozycję zajmowały kwestie moralne. Obejmowały one takie zagadnienia, jak relacja między władzą a poddanymi czy stosunki między- i wewnątrzstanowe.

Europejska i polska myśl społeczna

Problematykę społeczną podejmowali myśliciele i twórcy w całej Europie. Jednak choć tematy dotyczące m.in. modelu sprawowania władz bywały wspólne, to rozwiązania proponowane przez autorów różniły się. Różnice te można dostrzec przy porównaniu dzieł, w których proponowano indywidualne rozumienie określonych problemów. Jedną z takich ważnych prac jest traktat polityczny autorstwa włoskiego polityka i uczonego Niccolò Machiavellego (1469–1527), zatytułowany Książę.

R76FK114RM6ZV1

Obraz przedstawia lewy profil dojrzałego mężczyzny. Nos mężczyzny jest orli, z niewielkim garbkiem, usta wydatne, policzek zapadnięty. Mężczyzna ubrany jest w habit, na głowie ma założony kaptur.

Pochodzący z Florencji twórca żył w okresie burzliwym dla swej ojczyzny. Mimo wciąż istniejących pozorów demokracji władzę w państwie zdobywały albo silne jednostki (jak dominikanin Girolamo SavonarolaGirolamoGirolamo Savonarola), albo znaczące rody z Medyceuszami na czele. Machiavelli przez pewien czas był wysoko postawionym politykiem w rządzie Piera Soderiniego, ale powrót Medyceuszy do władzy zakończył jego karierę. Wyznawca poglądów republikańskich postanowił zbliżyć się do ówczesnego władcy Florencji, księcia Wawrzyńca II. W tym celu napisał dzieło, w którym odrzucił dotychczasowe ideały i przedstawił apologięantropologiaapologię rządów silnych, skupionych w rękach jednego człowieka. W Księciu znalazły się podstawy doktryny politycznej określanej makiawelizmemmakiawelizmmakiawelizmem - termin ten wywodzi się od nazwiska autora traktatu. Chociaż wśród badaczy pojawiają się opinie, że Machiavelli stworzył utwór, który w rzeczywistości ostrzegał przed władzą bezwzględną i tylko pozornie sprzyjającą poddanym, to większość postrzega traktat jako propagowanie tyranii. Miałyby to potwierdzać m.in. te zdania z Księcia:

Idee Machiavellego od razu spotkały się w Polsce z ostrą krytyką, choć najwyraźniej można ją dostrzec dopiero w XVII wieku. Wcześniej antydemokratyczne poglądy Włocha traktowano jako dalekie od polskiej tradycji i nie poświęcano im zbyt wiele uwagi. Nie oznacza to jednak, że nie zajmowano się problemem relacji między władzą a obywatelami, choć dzieła poświęcone tym zagadnieniom były pisane przede wszystkim z perspektywy szlachty, która w XVI w. odgrywała decydującą rolę w sferze politycznej i gospodarczej. Do tej grupy należeli Mikołaj Rej (1505–1569) i Jan Kochanowski (1530–1584). Rej był bogatym właścicielem kilkunastu wiosek i dwóch miasteczek, przeciwnikiem humanizmu, wyznawcą kalwinizmu ostro występującym przeciw Kościołowi katolickiemu oraz zwolennikiem ruchu egzekucyjnegoruch egzekucyjnyruchu egzekucyjnego. Kochanowski natomiast to reprezentant średniozamożnej szlachty, świetnie wykształcony humanista, katolik, wreszcie – osoba zdystansowana wobec egzekucjiruch egzekucyjnyegzekucji. Wskazane różnice nie oznaczały całkowicie odmiennych poglądów pisarzy na tematy społeczne. Łączyło je postrzeganie kwestii politycznych w kontekście etycznym. Moralizujący charakter twórczości Reja i Kochanowskiego sprawia, że poglądy podobne do tych, które Machiavelli prezentował w Księciu, nie miały racji bytu w ich dziełach. Potwierdzenie postawy wymagającej od władcy działania etycznego można znaleźć np. w epigramacieepigramatepigramacie Król albo jaki przełożony ze zbioru Źwierzyniec autorstwa Mikołaja Reja:

Jan Kochanowski miał pod względem wymagań etycznych stawianych władcom i elitom politycznym poglądy podobne do tych, które wyznawał Mikołaj Rej. Inne analogie można dostrzec w dziełach, w których obaj twórcy wyjaśniają, na czym według nich polega szlachectwo. Łączą je z cnotami, służbą dobru państwa. Według Kochanowskiego szlachcicem jest ten, kto na polu bitwy wykazuje się odwagą, natomiast w czasie pokoju służy radą, np. jako poseł:

Andrzej Frycz Modrzewski

RDDOGTFQDAN2Q1

Obraz przedstawia popiersie starszego mężczyzny, który ma lekko uniesioną głowę i patrzy przed siebie. Gęste, kręcone, siwe włosy wystają spod brązowej, płaskiej czapki. Mężczyzna nosi długą, siwą brodę i wąsy. Ma długi nos i krzaczaste, siwe brwi, jego czoło poorane jest zmarszczkami. Jest ubrany w czarny strój.

Urodzony ok. 1503 roku w Wolborzu Andrzej Frycz Modrzewski to renesansowy poeta doctuspoeta doctuspoeta doctus. Po ukończeniu studiów na Akademii Krakowskiej przyjął święcenia kapłańskie i pracował w kancelariach biskupich, m.in. u prymasa Jana Łaskiego. Na polecenie Łaskiego Frycz Modrzewski wyjechał do Wittenbergi, gdzie zetknął się m.in. z i głoszoną przez niego ideą . W swoich podróżach dotarł do Szwajcarii i Francji. Po powrocie do kraju osiadł w Krakowie na dworze Łaskich. Związał się wówczas z grupą humanistów protestantów, zwolenników idei reformacji. W organizowanych regularnie spotkaniach poza pisarzem uczestniczyli m.in. Mikołaj Rej i publicysta Stanisław Orzechowski. 

Frycz tworzył wyłącznie po łacinie. Interesowały go tematy aktualne. Debiutował broszurą Łaski, czyli o karze za mężobójstwo (łac. Lacius, sive de poena homicidii). Protestował w niej przeciw rażącej niesprawiedliwości związanej z obowiązującą w Polsce od końca XV wieku ustawą, według której osoba niebędąca szlachcicem za zabicie szlachcica ponosiła karę śmierci, natomiast szlachcic za zabicie nieszlachcica płacił 120 grzywien i odbywał karę więzienia przez rok i sześć tygodni. Kampania publicystyczna Frycza w sprawie kary za zabójstwo ostatecznie zakończyła się niepowodzeniem – ustawa nie została zniesiona. Wierny renesansowym ideom - postulował wysłanie na sobór trydencki delegatów świeckich obok duchownych. Chciał, aby sobór rozstrzygał spory religijno‑dogmatyczne w atmosferze swobodnej dysputy przedstawicieli wszystkich wyznań.

R1JLF2C1R4D6G1

Zdjęcie przedstawia kartę z książki z nadrukowanym tekstem po łacinie.

W 1551 roku w Krakowie ukazało się dzieło życia Frycza - O poprawie Rzeczypospolitej ksiąg pięć; które wywołało w kraju głośną dyskusję. Wbrew tytułowi zawierało tylko trzy księgi: O obyczajach, O prawach i O wojnie. Pozostałą część, czyli dwie księgi: O Kościele i O szkole, władze kościelne objęły cenzurą, a sam autor zyskał miano heretykaheretykheretyka. Zarzucano mu przede wszystkim sympatyzowanie z reformatorskim nurtem arianarianiearian oraz bezpodstawną krytykę Kościoła katolickiego. Prześladowany przez władze kościelne, Frycz schronił się na dworze Jana Tarnowskiego. Dopiero list żelaznylist żelaznylist żelazny Zygmunta Augusta zapewnił pisarzowi nietykalność. Całość rozważań Frycza została wydana w 1554 roku w Bazylei. Na język polski przetłumaczył je Cyprian Bazylik i wydał, bez księgi O Kościele, w 1577 roku pod obowiązującym do dziś tytułem – O poprawie Rzeczypospolitej. Papież Paweł IV wpisał dzieło, jako niewygodne dla Kościoła, na Indeks ksiąg zakazanychIndeks ksiąg zakazanychIndeks ksiąg zakazanych. Według badaczy renesansu:

Traktat O poprawie Rzeczypospolitej jest zaliczany do pism emendacyjnychemendacyjnychemendacyjnych, których zasadniczym celem była analiza aktualnej sytuacji, a następnie wytyczenie możliwej drogi naprawy. Choć koncepcje Frycza w przeważającej części zostały odrzucone, a reformy Rzeczypospolitej poszły w zupełnie innym kierunku, pisarz ten pozostaje jednym z najbardziej światłych bojowników o reformy ustrojowe w państwie.

R1SQSZC93UBT1

Zdjęcie przedstawia pomnik, który składa się z prostokątnego obelisku na planie kwadratu, zakończonego popiersiem starszego mężczyzny z długą brodą. Mężczyna ma owalną twarz, wydatny nos. Nosi długą, gęstą brodę i wąsy. Na głowie ma płaską czapkę. Na obelisku widnieje napis: Andrzej Frycz‑Modrzewski 1503‑1572. Wielki pisarz polityczny epoki odrodzenia. Wybitny ideolog walki o sprawiedliwość, wolność sumienia i równość społeczną. Rok 1953. Obelisk stoi na szerokiej podstawie i prostokątnym, grubym kamieniu, nieco większym niż pomnik. Na nim znajduje się napis: W 400‑lecie ustanowienia Trybunału Koronnego ufundowano popiersie 1578 -1978. W tle znajdują się parterowe, niewielkie domki, tuż za obelskiem stoi zielona, parkowa ławka, za ławką żywopłot.

Słownik