Dowiedz się
Śmiech i komizm
Według Słownika języka polskiego śmiech to wyrażanie wesołości objawiające się ruchami mięśni twarzy i wydawaniem swoistego głosu; śmianie się
Indeks górny 11 Indeks górny koniec11. Tę naturalną reakcję można wywołać m.in. za pomocą sztuki, a śmiech byłby w tym przypadku rezultatem obecności w danym dziele komizmukomizmu. Badacze różnie definiowali to zjawisko, choć można znaleźć przynajmniej jeden punkt wspólny obecny w większości definicji komizmu jako kategorii estetycznej. Jest to uznanie za jego podstawę jakiejś anomalii czy rozbieżności między pozorem a prawdą.
W opracowaniach dotyczących komizmu podkreśla się także występowanie różnych jego rodzajów, wyszczególniając:
komizm postaci (charakterów)
komizm sytuacyjny
komizm słowny (językowy).
Z kolei biorąc pod uwagę cel, w jakim stosowany jest komizm, wyróżnia się dwie podstawowe jego odmiany: humorystyczny i satyryczny. O istnieniu obu odmian tej kategorii estetycznej pisano już w renesansie, mimo że nie stosowano wówczas jeszcze samego pojęcia komizmu.
Niezależnie od tego, że termin komizm jest późniejszy (zaczęto go używać w XIX stuleciu).
Mapa myśli.
Elementy należące do kategorii Odmiany komizmu
Nazwa kategorii: humorystyczny
Nazwa kategorii: satyryczny
Koniec elementów należących do kategorii Odmiany komizmu
Elementy należące do kategorii humorystyczny
Nazwa kategorii: Humor, dowcip, którego celem jest wywołanie śmiechu nieagresywnego, nie nastawionego przeciw komuś lub czemuś, pobłażliwego
Koniec elementów należących do kategorii humorystyczny
Elementy należące do kategorii satyryczny
Nazwa kategorii: Komizm „atakujący”, nastawiony krytycznie do osób lub zjawisk negatywnie ocenianych przez autora. Zaangażowanie przejawia się w użyciu ironii, satyry, a celem jest ośmieszenie
Koniec elementów należących do kategorii satyryczny
Śmiech w Gargantui i Pantagruelu Françoisa Rabelais’go
Wywoływanie śmiechu w celu rozbawienia odbiorcy, a także do krytycznej oceny opisywanych postaci czy zjawisk, wspominał w powieści Gargantua i Pantagruel jej autor Francois Rabelais. To erudycyjna, a przy tym pełna humoru historia dwóch tytułowych olbrzymów. Czytelników przyciągała nie tylko fantastyka, ale też dominująca w całym utworze karnawalizacjakarnawalizacja, polegająca na odrzuceniu typowej dla kultury oficjalnej hierarchii społecznej, kulturowej czy religijnej i przedstawieniu „świata na opak”. Rabelais zbudował atrakcyjną dla odbiorcy fabułę, której ważnymi komponentami są groteskagroteska i satyra. Już na wstępie powieści autor zasygnalizował, że jego celem jest wywołanie śmiechu, lecz podkreślał również dydaktyczny charakter komizmu, tylko pozornie lekkiego, a w rzeczywistości – zaangażowanego.
Literatura popularna
Powieść François’a Rabelais’go bywa zaliczana do tzw. literatury popularnej, adresowanej nie tylko do elit intelektualnych czy społecznych. Wprawdzie komizm występuje również w literaturze wysokiej, elitarnej, ale ...
KomizmElementy komizmu odnaleźć można również w literaturze popularnej, a zwłaszcza w jej nurcie plebejskim, jawnie opozycyjnym wobec wysokiej kultury elitarnej. Literatura ta nawiązywała do niektórych nurtów humorystyki średniowiecznej [...], a równocześnie korzystała z inspiracji piśmiennictwa humanistycznego. Na uwagę zasługuje zwłaszcza humor polegający na parodiowaniu tekstów literackich lub kultowych o wysokiej randze kulturowej (np. Biblii) lub gatunków wysokich, zwłaszcza religijnych (np. psalmu, hymnu), a nadto na konstruowaniu wizji »świata na opak«, absurdalnej i groteskowej zarazem [...], pojawił się humor błazeński, którego istotą było ośmieszanie kultywowanych przez wyższe warstwy społeczeństwa uznanych wartości intelektualnych i moralnych poprzez zestawianie ich z wartościami uchodzącymi za niskie, ale zwyciężającymi z nimi w konfrontacji (np. błazen górujący intelektualnie nad mędrcem, sługa przewyższający sprytem i inteligencją pana).
Źródło: Teresa Michałowska, Komizm, [w:] Słownik literatury staropolskiej (Średniowiecze – Renesans – Barok), red. T. Michałowska, Wrocław 1990, s. 334–335.
François Rabelais
François Rabelais (1494–1553) to francuski pisarz i humanista renesansowy. Przez wiele lat był zakonnikiem, a po uzyskaniu zgody papieża na opuszczenie stanu duchownego, pracował na dworach magnackich jako lekarz. Jego przeznaczeniem było jednak pisanie. Najsłynniejszym dziełem Rabelais’go okazała się pięciotomowa powieść pt. Gargantua i Pantagruel. Dzieło przyniosło mu sławę, ale też przysporzyło kłopotów, bo Kościół katolicki oraz uczeni związani z SorbonąSorboną zarzucali mu ośmieszanie religii i powagi uniwersytetu.
Autor w powieści obnażał, głupotę, hipokryzję i niski poziom moralny dobrze sobie znanych środowisk: kleru oraz uczonych. Kpiąc z ludzkich wad, Rabelais obalał mity, uzewnętrzniał przywary i strącał z piedestału autorytety, które – według niego – nie zasługiwały na szacunek.
Gargantua i Pantagruel jako przejaw kultury ludowej
Słownik mitów i tradycji kulturyGargantua – imię dobrodusznego i komicznego olbrzyma, bohatera i obżartucha [...], którego Rabelais uczynił ojcem Pantagruela w swojej powieści satyrycznej [...]. Poważnym zamysłem tej fantastycznej i pełnej werwy bufonadybufonady jest realistyczna satyra na współczesne społeczeństwo, na zakony, scholastycznescholastyczne nauczanie, pedanterię i wstecznictwo teologów Sorbony; ukazuje też skutki pychy wojowniczej tyranii.
Gargantua i Pantagruel – tytuł ogólny powieści satyrycznej w 5 księgach […], wydawanej jak następuje:
Okropnie i przeraźliwe dzieła i uczynki sławnego Pantagruela […] (1532), później znana jako Księga II, relacjonuje żywot Pantagruela aż do zwycięstwa nad Dipsodami w Utopii.
Żywot wielce przeraźliwy wielkiego Gargantui (1534), później znana jako Księga I […]. [Gargantua […] przedstawiony jest jako wielki żarłok i opój, ale zarazem dobry, miłujący pokój, oświecony książę. Gdy jego nauka oparta na systemie scholastycznym okazuje się bez wartości, dalsza edukacja prowadzona jest w systemie zreformowanym […]. Następuje podróż na słynnej kobyle do Paryża, spór z Sorboną […], obrona ojcowskiej ziemi przed agresją króla Żółcika […] i wzniesienie klasztoru Telemitów.
Księga trzecia czynów i rzeczeń heroicznych bogobojnego Pantagruela (1546) zawiera dyskusję nad problemem Panurga, towarzysza Pantagruela, który nie może się zdecydować czy ma się żenić […] oraz wędrówkę w poszukiwaniu rady u Sybilli […], poety […], astrologa […], lekarza […], prawnika […], filozofa […], szaleńca […] i błazna […].
Księga czwarta bohaterskich czynów i rzeczeń szlachetnego Pantagruela (1552) zawiera opis podróży […], w której Pantagruel odwiedza wyspy Płaskonosów, Pozwańców, Ścichapęków, Kiełbasek […], reprezentujących godne wyszydzenia cechy współczesnego społeczeństwa […].
Piąta i ostatnia księga heroicznych czynów i rzeczeń dobrego Pantagruela (wyd. 1564 […]). W dalszym ciągu żeglugi podróżnicy przybywają do wyspy Dzwonnej, […] co daje pole do jadowitej satyry na instytucje religijne i sądownicze, aż wreszcie dostają się do świątyni Boskiej Flaszy, gdzie wyrocznia odpowiada na pytanie Panurga jednym słowem: „Pij!”
Źródło: Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1987, s. 307.
Historia literatury francuskiej. ZarysArcydzieło Rabelais'go nie powstało jako z góry zaplanowana całość. Różne jego części ukazywały się drukiem w ciągu prawie dwudziestu lat, w okresie między 1533 a 1552 rokiem. Piąta księga wyszła dopiero po śmierci autora i do dziś nie wiadomo, czy to jest tekst autentyczny. [...] Interpretacja myśli Rabelais'go, mająca już swoje długie dzieje, budzi ciągle jeszcze żywe spory naukowe. Znacznie większa jednomyślność poglądów panuje w
sferze ocen estetycznych. Choć Gargantua i Pantagruel jest dziełem miejscami bardzo drastycznym, artyzmu mistrza Rabelais dziś nikt już nie kwestionuje.Jest to artyzm w istocie niezwykły, ponieważ całkowicie pozbawiony rygorów, które by pozwalały łatwo go nazwać i zakwalifikować. Dzieło Rabelais'go jest przede wszystkim satyryczną i parodystyczną epopejąepopeją, czerpiącą swe wątki, postaci, sytuację, epizody z bogatej tradycji tej średniowiecznej literatury francuskiej, która korzystała z ludowych czy mieszczańskich źródeł inspiracji, [...] ale również i z uczonego piśmiennictwa humanistów francuskich i włoskich.
Jako epopeja jest parodią Iliady i Odysei, feudalnej epiki rycerskiej, groteskągroteską i satyrą przetwarzającą znane motywy w sposób, który czyni z nich coś całkiem odmiennego: zdumiewające połączenie fantazji, wyolbrzymiającej wszystko aż do absurdu, z poczuciem rzeczywistości, niezachwianym i nigdy nie wątpiącym w swą rację; [...] zdolności bezapelacyjnego demaskowania, które pozbawia złudzeń, z siłą nadziei, z entuzjazmem optymizmu. Wszystko to zawiera w sobie ów słynny śmiech Rabelais'go, prawdziwe narzędzie jego sztuki, o którym sam mówi:
Lepiej śmiechem jest pisać niż łzami,
Śmiech to szczere królestwo człowieka.Śmiech jest więc narzędziem sztuki literackiej, stanowiącym zarazem samą istotę człowieczeństwa. [...]
Istotnie, fundamentem ideowym epopei Rabelais’go jest nie tyle akceptacja życia, ile człowieka i jego możliwości. Renesansowa wiara humanistów, że wszystko, co tkwi w osobowości ludzkiej, jest godne podziwu, znajduje w Gargantui i Pantagruelu swój entuzjastyczny wyraz: w tym utworze świat prawdziwych ludzi to jest świat gigantów. Żądze zmysłowe są tu równie kolosalne, jak żądza intelektualnego opanowania świata; potrzeba dobrego jadła i napitku równie wielka, jak potrzeba wiedzy. Ale siła fizyczna i moc umysłowa, tak pięknie zharmonizowane, same harmonijnie współistnieją z łagodnością, wyrozumiałością, rozsądkiem politycznym. [...].
Tak przedstawia Rabelais swój ideał ludzki i humanistyczny. Był to ideał ludzi prawdziwych, ludzi−gigantów, obrócony przeciw ludziom−karłom. A więc przeciw rzeczywistemu światu. Albowiem Rabelais nie poddawał się złudzeniom. Jego wielką epopeję wypełnia [...] tłum postaci, których karykaturalne zwyrodnienie stanowi najlepsze świadectwo degeneracji ich świata: ustalonych form społecznej egzystencji, tradycyjnych instytucji, przyjętych wzorów myślenia i postępowania. Są to ofiary scholastycznej pedagogiki, średniowiecznej reguły klasztornej, hierarchicznej organizacji Kościoła katolickiego, feudalnego państwa, anachronicznego sądownictwa, brutalnego w swej chciwości kupiectwa; ofiary tępego trybu wychowania, jałowego kultu religijnego, prymitywnych zabobonów podsycanych i wyzyskiwanych, zdegenerowanej myśli naukowej, skostniałej teologii, absurdalnego prawodawstwa; ofiary, a zarazem żywe przykłady, jak w rzeczywistości wygląda model człowieka zgodny ze średniowiecznymi ideałami.
Pokolenie wielkoludów prowadzi walkę z tym światem w imię emancypacji człowieka z różnorakich więzów, którymi go spętano. [...] Albowiem wyzwolenie to ma sens tylko wówczas, gdy nie jest ucieczką od świata, lecz jego przemianą, gdy nie jest nadzieją na pomoc Boga, lecz wiarą w moc człowieczeństwa.
Źródło: Jerzy Adamski, Historia literatury francuskiej. Zarys, Wrocław 1989, s. 53–54.
Styl powieści Françoisa Rabelais’go
Celem Rabelais’go było ośmieszenie tych postaw, które są sprzeczne z ideałami humanistycznymi. Aby satyryczne zobrazowanie francuskiego społeczeństwa okazało się atrakcyjne dla czytelników (a przez to – skutecznie na nich oddziaływało), wprowadził do powieści fantastykę: chociaż część wydarzeń rozgrywa się w Paryżu, biorą w nich udział olbrzymy, czyli Gargantua i Pantagruel.
Jan Nowakowski tak określa powieść:
Pozory i prawda dzieła Rebalais’goNa samą jego powierzchnię zostaje wyrzucony przez autora niemal nieustannie żart, najczęściej błahy, anegdota, najczęściej burleskowaburleskowa, nieskończone serie nieprawdopodobnych, oszałamiających zestawień i wyliczeń. Narzucona pierwiastkom fabularnej anegdoty najzupełniej skrajna hiperbolizacjahiperbolizacja i niepohamowane słownictwo sprawiają wrażenie nieograniczonej igraszki wirtuoza. Całemu dziełu nadany został kształt groteski, burleski, baśni, monstrualnej drwiny i nierealnej fantazji.
Źródło: Jan Nowakowski, Pozory i prawda dzieła Rebalais’go, „Pamiętnik Literacki ” 1954, nr 45/1, s. 93.
Obrazowy styl powieści można określić rubasznyrubaszny, dosadny i bezceremonialny. Rabelais osiągnął go stosując kolokwializmykolokwializmy oraz wulgaryzmy, w dodatku – nagromadzone w jednym miejscu (kolejny przejaw hiperbolizacji). Przedstawianie nieraz absurdalnych sytuacji (np. zabranie przez Gargantuę dzwonów z paryskiego kościoła Najświętszej Marii i potraktowanie ich jako ozdób dla swojego konia) za pomocą stylu niskiegostylu niskiego sprawia, że fikcyjna rzeczywistość nabiera tragikomicznegotragikomicznego charakteru.
Słownik
(gr. ápókryphos – ukryty, tajemny) – utwór o tematyce religijnej religijny, nawiązujący do Biblii, nieuznawany jednak przez Kościół katolicki za natchniony ze względu na niewiadome pochodzenie, i obecność licznych wątków fantastycznych; pojęcie apokryfu funkcjonuje również w judaizmie i religii protestanckiej, tego typu dzieła określa mianem „ksiąg ukrytych” i pseudoepigrafów
(wł. burlesque - żart) komediowy utwór literacki, filmowy lub sceniczny o charakterze satyrycznym, łączący wzniosłość z wulgarnością, wykorzystujący środki karykatury, groteski, parodii
(fr. grotesque – dziwaczny, dziwaczność) – określenie szczególnego rodzaju komizmu, którego właściwością jest odrzucenie przyjętych zasad prawdopodobieństwa, prowadzące do powstania zdeformowanego obrazu rzeczywistości; charakterystyczne dla groteski jest współwystępowanie elementów tragizmu i komizmu, czy kontrastu, które służą celom satyrycznym lub parodystycznym; utwór literacki o elementach komicznie przejaskrawionych, nieprawdopodobnych, karykaturalnych
(gr. hyperbole – przewyższenie, przesada) – wyolbrzymianie, przesadzanie
termin teoretycznoliteracki odnoszący się do tzw. literatury popularnej, tworzonej przez niezamożną szlachtę, mieszczaństwo i chłopów, oraz do karnawału jako czasu zawieszenia oficjalnej hierarchii społecznej – wiąże się to z odrzuceniem typowego dla kultury oficjalnej postrzegania świata i przedstawianiem „świata na opak”; termin wprowadził rosyjski badacz Michaił Bachtin, autor m.in. pracy Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu
(łac. colloquium – rozmowa) – potoczny wyraz lub wyrażenie używane w języku mówionym, nadające wypowiedzi charakter nieoficjalny
(gr. komikós) – przedstawianie pewnych wydarzeń, sytuacji, postaci w sposób dowcipny i zabawny, wywołujący śmiech, może polegać na przejaskrawianiu rzeczywistości, ukazywaniu sprzeczności, kontrastów, wywoływaniu zaskoczenia; zespół cech wywołujących wesołość, śmieszność. Wyróżnia się komizm sytuacyjny, słowny i komizm postaci
(łac. schola – szkoła) 1. średniowieczna filozofia chrześcijańska, charakteryzująca się wywodzeniem prawd z twierdzeń uznanych przez Kościół za objawione przez Boga; 2. rozumowanie polegające się na odwoływaniu się do autorytetów i dogmatów, bezwartościowe naukowo
odmiana stylu niskiego, charakteryzująca się dosadnością i bezceremonialnością językową, użyciem słownictwa pejoratywnego, lekceważącego lub żartobliwego, w tym – kolokwializmów i wulgaryzmów
kategoria estetyczna łącząca elementy właściwe tragedii z pierwiastkami o charakterze komediowym, sięgająca po składniki skontrastowane, np. patos i potoczność