Od renesansu do baroku, wprowadzenie do epoki
Nieregularność
Długo uważano barok za kolejną, schyłkową fazę renesansu. Oceniano go negatywnie - nawet nazwa to sugerowała. Wprawdzie nie ma pewności, jakie jest jej źródło, ale przyjęło się uważać, że określenie barok wywodzi się z języka portugalskiego, gdzie barocco oznacza perłę o nieregularnym kształcie.
Przepych
Barok to epoka łącząca odmienne propozycje filozoficzne, artystyczne itd. Jedną z jej podstawowych cech jest porzucenie przekonania o konieczności zachowania harmonijności, regularności, które wynikało z wcześniejszych teorii piękna.
Renesans | Barok |
|---|---|
Piękno jest przewidywalne, polega na proporcji i kompletności, ładzie i harmonii. | Nie istnieje jedno rozumienie piękna – może ono polegać na wyolbrzymieniu, odejściu od proporcji, regularności. |
BarokBarok przynosi zdecydowane odejście od renesansowego poczucia harmonii świata i życia. A także odrzucenie koncepcji obiektywnie istniejącego w naturze piękna – koncepcji wynikającej z teorii klasycyzmu antycznego, którą zaakceptował renesans. Barok głosi ideę względności piękna […] zgodnie z zasadą, że piękno jest niewytłumaczalne […] i zależne od okresu dziejów i gustu odbiorców. Lecz ten nurt estetyki barokowej nie jest jedyny. Swoistą cechę okresu stanowi współistnienie dwóch estetyk – klasycznej i barokowej. Klasycyzm odpowiadał człowiekowi, był na jego miarę i zaspokajał poczucie ładu i harmonii. W tym świetle zrozumiały jest fakt, że estetyka klasyczna była tak długotrwała, a swoje apogeum osiągnęła właśnie w XVII wieku, tuż nieomal przed całkowitym upadkiem. […] Mimo tych ważkich zalet estetyka klasyczna – w obliczu nowych problemów i potrzeb człowieka – przestała wystarczać. Oprócz niej zaczął kiełkować […] nowy ideał. Wspomniana teza o niewytłumaczalności piękna to jeden z fundamentów barokowej estetyki; drugim jest teza o subiektywizmie estetycznym. […] Estetyka barokowa zniszczyła mit piękna.
Źródło: Jadwiga Sokołowska, Barok, [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. Teresa Michałowska, Warszawa 1990, s. 74: Barok.
Z czego wzięła się ta odmienność? Jednym ze źródeł były odkrycia naukowe. Barok różnicował się od renesansu w jeszcze jednym, ważnym aspekcie – to właśnie w tej epoce w znaczącym stopniu nastąpił rozwój nauk przyrodnicznych: astronomia, biologia, określany jako rewolucja naukowa. Na przykład John RayJohn Ray opracował pierwszą systematykę roślin, a angielski biolog William HarveyWilliam Harvey wyjaśnił, jak działa układ krwionośny. Dokonał się przełom również w innych dziedzinach nauki, dzięki pojawieniu się wynalazków takich jak: termometr rtęciowy, latarnia czarnoksięska, zegary wahadłowe.
Ramy chronologiczne baroku
Przyjęło się, że we Włoszech początki baroku przypadają na drugą połowę XVI wieku, a reszta kontynentu przejęła nowe idee na przełomie XVI i XVII stulecia. Niemal w całej Europie barok trwał do końca XVII wieku – najkrócej jego wpływy były dostrzegalne we Francji.
W Polsce wczesny barok przypada na lata od ok. 1580 (wtedy powstały Treny Jana Kochanowskiego) do ok. 1620. Dojrzały barok to następne ponad półwiecze, a późny barok datuje się na lata ok. 1680‑1740.
Odkrycia naukowe
Giordano Bruno
– włoski filozof i humanista renesansowy. Został skazany na śmierć przez trybunał inkwizycyjny Kościoła katolickiego. Jednym z powodów pozwalających na uznanie go za heretyka było głoszenie przez niego teorii, że świat jest nieskończony i wieczny. Pojawiło się więc pytanie: gdzie jest miejsce dla Boga?, na które postawiono hipotezę: Jeśli Bóg i świat nie mają granic, to nakładają się na siebie dwie nieskończoności, co prowadziło do wniosku: Bóg i świat są jednością.
Giordano BrunoGiordano Bruno twierdził, że kosmos jest przestrzenią nieskończoną, ale jednorodną. Głosił teorię wielości światów, uważając, że układów gwiezdnych podobnych do naszego jest bardzo wiele, a ludzie nie są jedynymi istotami rozumnymi we wszechświecie. Skonstruował sekstans, czyli kątomierz lusterkowy, optyczny przyrząd nawigacyjny, stosowany w astronomii, służący do mierzenia wysokości ciał niebieskich nad horyzontem.
Galileusz
– włoski astronom, fizyk i filozof. Był zwolennikiem heliocentrycznej teorii Mikołaja Kopernika, co przyczyniło się do oskarżenia go przez trybunał inkwizycyjny Kościoła katolickiego o herezję. Wprawdzie Galileusz (aby uniknąć kary śmierci) odwołał swe poglądy, ale tradycja przypisuje mu zdanie wypowiedziane na łożu śmierci: 'A jednak się kręci!' (dotyczy to obrotu Ziemi wokół swej osi i wokół Słońca). Galileusz był również wynalazcą – to on skonstruował pierwszy zegar wahadłowy, ale przede wszystkim przypisuje mu się wynalezienie teleskopu (dzięki czemu odkrył np. księżyce Jowisza).
Antoni van Leeuwenhoek
– holenderski przyrodnik i wynalazca. Pamięta się go przede wszystkim ze względu na to, że udoskonalił działanie mikroskopu (powiększającego obiekt do 270 razy). Dzięki temu urządzeniu obserwował różne obiekty, np. bakterie, pierwotniaki, plankton. Antoniego uznaje się za prekursora mikrobiologii.
Muzyka barokowa
Za początek muzycznego baroku uznaje się tradycyjnie rok 1600 (pierwsze opery, pierwsze użycie terminu basso continuobasso continuo), zaś za koniec rok 1750 (śmierć Jana Sebastiana Bacha).
W roku 1607 w Mantui we Włoszech wystawiono operę Opowieść o Ofeuszu (La favola d'Orfeo) Claudio Monteverdiego do librettalibretta Alessandro Striggia. Atrakcyjność opery dodatkowo podnosiła warstwa instrumentalna - wyjątkowo liczna obsada (36 instrumentalistów) pozwoliła na muzyczne zróżnicowanie przedstawianych w operze światów. Sukces Orfeusza utorował drogę dalszym przedstawieniom muzycznym.
W roku 1637 w Wenecji otworzono pierwszą publiczną scenę do wystawiania oper - San Cassiano. Wstęp do teatru był płatny; zróżnicowanie cen pozwalało na obecność także ludzi spoza elity. W krótkim czasie w Wenecji pojawiło się siedem innych teatrów, a miasto w krótkim czasie stało się operową stolicą Europy.
W roku 1725 Antonio Vivaldi skomponował cykl czterech programowych koncertów na skrzypce i orkiestrę Cztery pory roku. Każdy z koncertów przyporządkował innej porze roku, do każdego dołączył też odpowiedni sonet (stanowiący program utworu). Kompozycję wyróżnia wyjątkowa liczba efektów dźwiękonaśladowczych i pomysłowe malarstwo dźwiękowe (jak muzyczne naśladowanie wiatru, burzy, zawiei śnieżnej).
W roku 1749 Jan Sebastian Bach rozpoczął pracę nad dziełem Kunst der Fuge (Sztuka fugifugi) BWV 1080. W dziele wykorzystano różnorodne środki przekształceń tematu. Do dnia dzisiejszego Kunst der Fuge stanowi przykład mistrzostwa techniki polifonicznej.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DEQ5GD6CF
Nagranie koncertu brandenburskiego Jana Sebastiana Bacha, No. 4 in G, movement I (allegro, G major), BWV 1049 .
Przestrzeń w baroku
Historycy kultury piszą o dwóch ojczyznach baroku. Za pierwszą z nich uchodzą Włochy, za drugą – Hiszpania. Barok jest pierwszą formacją kulturową, która pojawiła się poza granicami naszego kontynentu – budowle barokowe są wciąż obecne w Ameryce (zwłaszcza – Środkowej).
Kto rządził w barokowej Europie?
W XVII wieku Europa była wstrząsana ciągłymi wojnami, m.in. o podłożu religijnym. Szczególne znaczenie dla ukształtowania się mapy politycznej miała wojna trzydziestoletnia. Zaangażowały się w nią niemal wszystkie państwa, podzielone na dwa stronnictwa. Pierwsze z nich tworzyły głównie kraje protestanckie (np. Szwecja) i Francja, drugie – Austria i Hiszpania, w których władali Habsburgowie.
We Francji pojawił się model sprawowania rządów, który będzie dominował już w następnej epoce, czyli oświeceniu. Była to monarchia absolutna – w niej panujący skupia w swych rękach niemal pełnię władzy i może powiedzieć: 'Państwo to ja!'. Tak podobno stwierdził król francuski Ludwik XIV. Do rodziny europejskiej należała także Rzeczpospolita.
Kto rządził w Rzeczpospolitej?
W Polsce władali królowie elekcyjni. Na początek epoki przypadają rządy dynastii Wazów: Zygmunta III, Władysława IV i Jana Kazimierza.
Po Wazach królowali władcy pochodzenia polskiego, m.in. Jan III Sobieski.
W końcowej fazie polskiego baroku rządzili w Rzeczypospolitej królowie wywodzący się z dynastii Sasów: August II Mocny.
Choć Polska była wciąż ogromnym krajem, to coraz wyraźniej odróżniała się od reszty Europy – na kontynencie dominowały rządy silnej ręki, u nas demokracja szlachecka (uważana przez polską szlachtę za ideał), która przeradzała się w panowanie magnatów.
Na osłabienie kraju miał wpływ m.in. ciąg wojen z: Kozakami (powstanie Chmielnickiego, 1648–1654), Szwedami (potop szwedzki, 1655‑1660) i Turkami (1672‑1676). Później Rzeczpospolita podniosła się z kryzysu, największym sukcesem militarnym okazała się odsiecz Wiednia w 1683 roku.
Słownik
1. linia głosu basowego w barokowym utworze muzycznym, stanowiąca harmoniczną podstawę utworu, wymagała od wykonawcy specjalnego dopełnienia – nad nutami kompozytorzy umieszczali oznaczenia cyfrowe, dzięki którym grający wiedział jak wypełnić strukturę akordu;
2. instrument lub zespół realizujący partię basso continuo
jeden z najbardziej kunsztownych gatunków muzycznych, który wykorzystuje fakturę polifoniczną i opiera się na imitacji, najważniejszy element fugi to temat, który przeprowadzany jest we wszystkich głosach w niezmienionej postaci lub w swoich wariantach, przechodząc przez różnorodne tonacje
tekst stanowiący podstawę dzieł sceniczno‑muzycznych, takich jak opera, operetka, musical czy balet