XVII‑wieczne odkrycia geograficzne i naukowe, a także narastający kryzys religijny spowodowały ogromne ożywienie myśli filozoficznej w Europie. Poglądy XVII‑wiecznych myślicieli były wyrazem duchowych niepokojów trapiących ludzi baroku.

Sobór trydencki

R17LALX98GTN1

Na zdjęciu znajduje się katedra, która reprezentuje styl romański i gotycki. Budowla ma kształt prostokąta. Posiada strzeliste okna o łukowatych kształtach. W górnej części budynku są pilastry. Wejście zdobi portal. Po lewej stronie budynku znajduje się wysoka wieża zakończona kopułą. Po prawej stronie znajduje się absyda z rozetą na środku fasady. Powyżej są pilastry. Kościół ma również wieżę ozdobioną pilastrami. Naprzeciwko kościoła w centralnej części stoi fontanna Neptuna. Obok katedry, po prawej stronie jest usytuowany zamek z wysoką wieżą, na której znajduje się zegar. Są łukowate okna. Naprzeciwko zamku rośnie drzewo. Po obu stronach katedry są usytuowane kamienice.

Pojawienie się w XVI wieku nowych wyznań nie musiało oznaczać trwałego podziału religijnego zachodniej Europy. W każdym z Kościołów byli ludzie, którzy dążyli do porozumienia. Jednak nie oni przeważyli – zwyciężyły postawy ortodoksyjne. Wydarzeniem, które przypieczętowało podział, były obrady soboru trydenckiego w Kościele katolickim. Odbyły się one w latach 1545‑1563 (z przerwami) we włoskim mieście Trydent.

W czasie soboru trydenckiego władze Kościoła rzymskiego podjęły decyzje uznawane za początek tzw. kontrreformacji (albo reformacji katolickiej), która miała zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się protestantyzmu. Podjęto uchwały o charakterze religijnym (np. o siedmiu sakramentach, czyśćcu czy odrzuceniu predestynacjipredystynacjipredestynacji) i administracyjnym (służące uporządkowaniu życia w diecezjach). Zatwierdził je papież Pius IV.

R1BKLKSJJH4O6

Obraz przedstawia portret papieża Piusa IV siedzącego na drewnianym fotelu. To starszy już mężczyzna, który ma siwe włosy, brodę i długie wąsy. Wyróżnia go długi, orli nos. Głęboko osadzone oczy patrzą wnikliwie na widza. Twarz wyraża skupienie. Na głowie ma czerwoną, zakończoną półokrągło, niewielką czapkę. Na ramionach ma czerwony, jedwabny mucet (narzuta sięgająca łokci) zapinany na czerwone małe guziki. Pod spodem ma białą sutannę. Na palcu serdecznym prawej dłoni znajduje się złoty sygnet z oczkiem. W lewej ręce trzyma zamkniętą książkę w skórzanej oprawie. Jest ozdobiona złotym ornamentem. Postać jest przedstawiona do pasa. Otacza ją ciemne tło.

O atmosferze religijnej w czasach baroku mówią nie tylko oficjalne dokumenty wychodzące z różnych Kościołów chrześcijańskich, w których przedstawiciele odmiennych wyznań nazywali siebie nawzajem sługami Szatana. Dużo na temat tego, jak postrzegano kwestie religijne, można wyczytać z dzieł największych ówczesnych filozofów. Należeli do nich dwaj Francuzi René DescartesRene' DescartesRené Descartes i Blaise PascalBlaise PascalBlaise Pascal.Ignacy LoyolaLoyolaIgnacy Loyola

Wprowadzania w życie uchwał soborowych mieli pilnować biskupi, ale ogromną rolę odegrał też nowy zakon – Towarzystwo Jezusowe (jezuici). Założył go Ignacy Loyola.

R1HSA1AHN5CQ2

Obraz przedstawia Ignacego Loyolę. Ma on czarną brodę i łysinę z przodu. Patrzy do góry, gdzie rozstępuje się niebo, tworząc niebieski okrąg, w którym znajduje się biały trójkąt. Zakonnik Jest ubrany w czarny habit. Przy boku ma różaniec. Lewą rękę wznosi do góry, a w prawej trzyma otwartą księgę z napisem „Ad maiorem Dei gloriam” („Na większą chwałę Boga”). Obok niego znajduje się anioł, który trzyma krzyż przykryty czerwoną tkaniną ze złotą hostią na środku. Nagi anioł spogląda na Ignacego. Zakonnik stoi na czarnej chmurze. Leżą na niej trzy zamknięte księgi. Obok znajduje się nagi mężczyzna. Ma długie rozwiane włosy. Patrzy do góry. Lewą dłonią trzyma jedną książkę, a prawą dotyka ust. Jest przedstawiony do pasa. Przed mężczyzną wije się wąż. Po prawej stronie na niebie znajdują się twarze dwóch aniołów, którzy spoglądają w dół. Zakonnik został umieszczony na tle błękitnego nieba z ogromną chmurą białą po obu stronach i żółtą u góry.

Filozofia

Filozofia XVII w. charakteryzuje się dużą różnorodnością idei i teorii. Jednocześnie pozostaje w ścisłym związku z naukami przyrodniczymi, a najwięksi myśliciele tego okresu łączą swoje zainteresowania filozoficzne z konkretnymi dziedzinami nauki. Uwagę wielu filozofów przykuwało bowiem poszukiwanie nowej metody naukowego wyjaśniania zjawisk przyrodniczych. Podstawowymi kierunkami metodologicznymi były racjonalizmracjonalizmracjonalizm i empiryzm, które opierały się na wzorach rozumowania matematycznego. Racjonalizm głosił, że poznanie jest niezależne od doświadczenia i jedynym środkiem jego osiągnięcia jest rozum. Empiryzm natomiast uznawał, że wiedza musi się wywodzić z dowodów zmysłowych i uogólniania eksperymentów. Czołowymi reprezentantami racjonalizmu byli Descartes (forma spolszczona Kartezjusz), Spinoza i Leibniz, a empiryzmu Galileusz, Hobbes i Locke.

Kartezjusz

R8AJ9GPUKOXL6

Portret dojrzałego mężczyzny przedstawia go w pozie en trois quarts [czytaj: trła katr]. Mężczyzna ma owalną twarz, półdługie, falujące, starannie ułożone włosy, które sięgają mu do ramion. Czarne, łukowane brwi, okrągłe oczy i duży nos sprawiają, że twarz jest bardzo wyrazista. Ma niewielkie wąsy i krótką brodę tuż pod dolną wargą. Ubrany jest w obszerną, ciemną szatę. Elegancję ubioru podkreśla duży, biały kołnierz. W ręku trzyma kapelusz. Tło jest szaro‑brązowe.

René Descartes16501596

R1A7XJS5DAGH1

Obraz przedstawia portret Kartezjusza trzymającego otwartą księgę. Jest ubrany na czarno, pod szyją ma biały kołnierz. Jego rzadkie, ciemnobrązowe włosy sięgają do ramion. Duże oczy okolone są łukowatymi brwiami. Pod długim nosem widać cienkie wąsy i niewielką kępkę włosów pod dolną wargą. Tło jest ciemne.

René Descartes

1596 – 1650

Francuski uczony, jeden z najwybitniejszych myślicieli epoki baroku. Studiował inżynierię wojskową, prawo i medycynę. Poza wymienionymi dyscyplinami zajmował się filozofią, matematyką, fizyką (np. optyką i mechaniką), astronomią oraz chemią. W każdej z tych dziedzin dążył do racjonalnego dochodzenia do prawdy, ponieważ uważał rozum za najdoskonalsze narzędzie.

Jego dokonania to m.in.: prawo załamania i odbicia światła, zasada zachowania pędu, zbudowanie podstaw geometrii analitycznej, rachunku różniczkowego itp., a także wprowadzenie takich terminów, jak funkcja i liczby urojone.

W swych dziełach Kartezjusz wypowiadał się również na tematy związane z religią. Dla filozofa Bóg jest ideą doskonałości niemożliwą ani do zaobserwowania, ani do wyobrażenia (stworzenia) sobie przez człowieka, zatem idea ta musi pochodzić od Boga samego. To nowożytna wersja dowodu św. Anzelma. Warto podkreślić, że Bóg jest gwarantem pewności poznania.

Głównym założeniem jego filozofii było przekonanie o zawodności ludzkiego poznania i rozumowania. Kartezjusz podkreślał niedoskonałość ludzkiego umysłu. Uznał, że skoro myśliciele i mędrcy tworzą sprzeczne ze sobą teorie, to każdą ze sformułowanych przez człowieka prawd można zakwestionować. Filozof stwierdził, że jedynym, w co nie można wątpić, jest sam fakt myślenia. Jeżeli zaś istnieje myślenie, to musi też istnieć ktoś, kto myśli. Kartezjusz wyraził swoją tezę w maksymie Cogito – ergo sum: Myślę, więc jestem. Podkreślał również, że człowiek jest istotą dwoistą. Zgodnie z poglądem dualizmu ludzkie ciało i dusza to różne substancje, które współistnieją ze sobą, lecz nie stanowią harmonijnej całości. Myśliciel podkreślał w ten sposób wewnętrzne rozdarcie człowieka. Najważniejszym dziełem filozoficznym Kartezjusza jest Rozprawa o metodzie (1637).

Blaise PascalPascalBlaise Pascal

Blaise Pascal1662Paryż1623Clermont‑Ferrand [czyt. klermont ferą]

R16HFVSE4AKFE

Obraz przedstawia portret Pascala w pozie en trois quarts [czytaj: trła katr]. Mężczyzna ma czarne włosy, wysokie czoło, długi, wydatny nos i pełne usta. Lewa strona twarzy tonie w cieniu. Jest ubrany w czarny strój z białym wyłożonym kołnierzem. W prawej ręce trzyma zwój rozwijających się kartek. Twarz wyraża skupienie. Oświetla ją światło. Mężczyzna jest przedstawiony do pasa. Znajduje się przy niewielkim oknie, zasłoniętym do połowy tkaniną. W tle widać góry i położone u ich stóp miasto. Na niebie świeci słońce, które wygląda jak pomarańczowa hostia.

Blaise Pascal

1623 Clermont‑Ferrand [czyt. klermont ferą] – 1662 Paryż

Blaise (Błażej) Pascal to francuski uczony. Już w dzieciństwie wykazywał niezwykłe zdolności, zwłaszcza w zakresie przedmiotów ścisłych. Zasłużył się przede wszystkim w matematyce, fizyce i filozofii. W swym krótkim życiu (39 lat), wypełnionym chorobami, dokonał odkryć, które miały wpływ na rozwój wymienionych dziedzin. To on jest twórcą tzw. trójkąta Pascala, to on dał podstawy teorii prawdopodobieństwa, zbudował prototyp kalkulatora, współtworzył podwaliny rachunku różniczkowego i całkowego, udowodnił możliwość istnienia próżni, dał podstawy do opracowania skali barometru (do dziś ciśnienie mierzymy w paskalach!). Ogromna wiedza nie przeszkadzała mu w przekonaniu, że umysł człowieka jest bardzo ograniczony. Wynikało to m.in. z wyznawania jansenizmu, czyli doktryny chrześcijańskiej podkreślającej zepsucie natury ludzkiej.

Blaise Pascal w swojej filozofii połączył racjonalizmracjonalizmracjonalizm z irracjonalizmemempiryzmirracjonalizmem. Pascal uznał, że rozum nie przynosi odpowiedzi na wszystkie pytania i wątpliwości. Podkreślał tragizm człowieka, który nie jest w stanie pojąć otaczającej go nieskończoności oraz zrozumieć sensu życia. Pascal podkreślał, że obok porządku rozumu istnieje także zupełnie niezależny porządek serca. Teorię tę oddaje jego słynna sentencja: „Serce ma swoje racje, których rozum nie pojmuje”. Serce to dla Pascala rodzaj władzy poznawczej – instynktu czy intuicji – która pomaga człowiekowi poznać pierwsze, podstawowe zasady. Najważniejszą z nich jest Bóg – serce jest więc czuciem, wiarą w Boga i drogą do Jego poznania. Według filozofa tylko wiara może zapewnić człowiekowi szczęście. Pascal próbował udowodnić istnienie Boga. Dowód ten opierał się na porównaniu zysków i strat wynikających z przyjęcia istnienia Boga. Zakładając, że Bóg istnieje, człowiek ryzykuje niewiele, bo tylko marne, doczesne życie; zyskuje natomiast nagrodę w postaci życia wiecznego. Wniosek z tego jest zatem prosty: lepiej wierzyć, niż nie wierzyć. Całe to rozumowanie znane jest pod nazwą zakładu Pascala. Najważniejszym dziełem filozoficznym Pascala są Myśli (1669).

ROABVH6CQ3J1P

Na czarno‑białej ilustracji znajduje się karta tytułowa wraz z ryciną Pascala. Na środku, w okrągłej ramce znajduje się postać filozofa. Nad kołem jest umieszczona kokarda, na prawym końcu jest zapisane imię – Blaise, a na lewym nazwisko – Pascal. Oba napisy są zapisane wersalikami. Pod okręgiem znajdują się gałązki laurowe. Po lewej stronie leży kartka z rysunkiem okręgu znajdującego się na płaszczyźnie. Dalej leży cyrkiel. Po prawej stronie znajdują się strzykawka i kalkulator. Pod spodem w prostokątnej ramce jest umieszczony cytat z D'Alemberta: „On go pomści. Dołączył do elokwentnych talentów Uranii; Ale wkrótce do samego Boga ofiarującego swój geniusz, Wiara dostojna zaciemniona: O ty! Religia, w tym gorączka, Zabrał tego wielkiego Człowieka Filozofii, Przynajmniej niech tego żałuje”. Wewnątrz okrągłej ramki znajduje się Pascal. Ma długie kręcone włosy, które opadają na ramiona po obu stronach. Jest ubrany w koszulę z wykładanym kołnierzem i marynarkę. Twarz jego wyraża zadowolenie. Patrzy w stronę widza.

Mimo akcentowania bezmiaru ludzkiej niewiedzy, Pascal pokazuje rachunek zysków i strat wiary w Boga. Ten ciąg myślowy nazywany jest zakładem Pascala (grą Pascala).
Pascal uznał, że są dwa podstawowe założenia:

1. Bóg istnieje i nagrodą za wiarę w niego jest życie wieczne.

2. Boga nie ma i nie ma życia wiecznego.

R16P69AQUXG2A

Portret dojrzałego mężczyzny przedstawiony jest w pozie en trois quarts [czytaj: trła katr]. Prawa część jego owalnej twarzy tonie w cieniu, rozświetlona jest tylko lewa strona. Mężczyzna ma jasną oprawę oczu, lekko garbaty nos i wydatne usta. Rzadkie włosy toną w cieniu. Ubrany jest w ciemną szatę, elegancji dodaje biały, duży kołnierz. Tło jest ciemne.

Niezależnie od tego, która z hipotezhipotezahipotez jest prawdziwa, człowiek ma dwie możliwości zachowania się wobec owego problemu: albo wierzyć w Boga, albo w niego nie wierzyć. Nie wierząc, człowiek traci życie wieczne i zatrzymuje życie doczesne. Wierząc, traci życie doczesne (na rzecz modlitw i czynienia dobra) i otrzymuje życie wieczne. Z tego rachunku Pascal wysnuł, oczywisty dla niego, wniosek, że wiara bardziej się opłaca, ponieważ człowiek ryzykuje tylko czas życia, który jest zazwyczaj krótki, a nagrodą może być życie wieczne.

Barokowe pytania