Multimedia
Audiobook
Poezja metafizyczna
U schyłku XVI wieku w kulturze europejskiej nastąpił głęboki kryzys. Renesansowa wiara w uporządkowany świat i nieograniczone możliwości człowieka została wyparta przez znacznie bardziej sceptyczne postrzeganie rzeczywistości. Epoka baroku łączy się z poczuciem intelektualnego niepokoju, którego wyrazem stała się tworzona w tym okresie poezja metafizyczna.
Metafizyka to pojęcie ukształtowane w antyku, w związku z filozoficzną szkołą Arystotelesa. Pisma filozofa podzielono tematycznie, część z nich tytułując właśnie jako Metafizyka. Nazwa odnosiła się do zbioru ksiąg filozoficznych wydanych już po traktacie o fizyce, a więc po utworach dotyczących natury, przyrody, biologii czy zoologii. Pierwszy człon tego określenia ‒ meta ‒ oznacza „za”, „ponad”, „nad”, „powyżej”, czyli odnosi się do tego, co wykracza poza to, co przyrodnicze, uchwytne za pomocą zmysłowych danych, dające się badać w doświadczeniu; natomiast physis wskazuje na otaczający ludzi świat, czyli na naturę. Metafizyka to zatem dyscyplina, której celem jest poszukiwanie ostatecznych racji i przyczyn istnienia kosmosu oraz życia. Dziedzina ta często była postrzegana jako zbyteczna, gdyż pozbawiona sprawdzalnych racji.
Pojęcie poezji metafizycznej po raz pierwszy zostało użyte w 1781 roku przez krytyka literatury Samuela Johnsona w odniesieniu do twórczości grupy XVII‑wiecznych poetów angielskich. Określenie było dla niego symbolem poezji zawiłej i niezrozumiałej. Johnson chciał za jego pomocą wskazać charakterystyczne wyróżniki pewnego typu twórczości, który oceniał negatywnie. W krytycznym tonie pisał, że twórcy, o których mowa, nie liczyli się z normami gatunkowymi oraz wprowadzali do poezji tematy niepoetyckie, mieszali sacrum z profanum, a wzniosłość ze śmiesznością. Johnson zwrócił również uwagę na nową estetykę pozbawioną typowego dla twórczości doby renesansu ładu i prostoty. Styl pisania autorów metafizycznych był niepokojący, pełen figur stylistycznych, kunsztowny i trudny. Poezję tę cechowały zaskakujące pomysły oraz łączenie różnych sfer doświadczenia. W literaturze polskiej za poetów metafizycznych uważa się przede wszystkim twórców barokowych: Mikołaja Sępa‑Szarzyńskiego, Sebastiana Grabowieckiego, Daniela Naborowskiego czy Zbigniewa Morsztyna. Typową cechą ich twórczości jest poczucie duchowego kryzysu oraz podejmowanie problemów egzystencjalnych. Sferę tematyczną utworów metafizycznych wyznaczają trzy główne pojęcia: Bóg, człowiek i świat. Dużą rolę odgrywają w tego typu twórczości pierwiastki irracjonalne oraz emocje. Poezja metafizyczna wskazuje na niepewność i nieprzewidywalność życia. Podmiot liryczny często czuje się zagubiony w niebezpiecznym i niestałym świecie, przeżywa rozterki egzystencjalne.
Znamienne są słowa pochodzące z sonetów Mikołaja Sępa‑Szarzyńskiego, który pisze o człowieku, że jest „wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie”, „Z wstydem poczęty człowiek, urodzony z boleścią”, życie ludzkie postrzega jako wieczne bojowanie, a sam świat przedstawia jako nędzny i złudny, stwierdzając, że „o stokroć szczęśliwy, który tych cieniów w czas zna kształt prawdziwy!”. Charakterystyczne jest również podkreślanie ulotności życia człowieka. Daniel Naborowski przedstawia żywot ludzki jako „Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt”, a więc tyle co nic. Podobnie ujmuje temat Morsztyn, pisząc, „żeśmy popiół, proch i glina”. Poeci z kręgu metafizycznego podejmują tematy grzechu, skomplikowanej natury ludzkiej, krótkości życia, marności świata doczesnego, a także zbawienia czy potępienia. Wśród kluczowych pojęć znajdują się: „istnienie”, „byt”, „niebyt”, „śmierć” „nicość”, „dobro”, „prawda”, „czas” czy „nieskończoność”. Cechą charakterystyczną poezji metafizycznej jest łączenie pojęć z różnych obszarów: religijności i erotyki, religijności i nauki oraz paranauk – np. alchemii. Twórczość ta często wykorzystuje bogatą symbolikę, koncepty, paradoksy, aluzje – zwłaszcza biblijne. Jest to poezja intelektualna, wymagająca, a jednocześnie doskonale oddająca nastroje epoki. Utwory metafizyczne były próbą wyrażenia głównych problemów ludzi doby baroku i typowych dla nich niepokojów egzystencjalnych.
Jan Sochoń, Metafizyczność poezji [online] https://jansochon.pl/metafizycznosc‑poezji/
Wysłuchaj nagrania, a następnie stwórz na jego podstawie mapę myśli na temat poezji metafizycznej.
- Nazwa kategorii: poezja metafizyczna
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii: Koniec elementów należących do kategorii
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii: Koniec elementów należących do kategorii
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii: Koniec elementów należących do kategorii
- Nazwa kategorii: Koniec elementów należących do kategorii poezja metafizyczna
- Elementy należące do kategorii poezja metafizyczna
- Elementy należące do kategorii
- Elementy należące do kategorii
- Elementy należące do kategorii
Zapoznaj się z treścią nagrania, a następnie stwórz na jego podstawie wypunktowaną listę haseł na temat poezji metafizycznej.
Grafika interaktywna
Z czasem wszytko przemija, z czasem bieżą lata,
Z czasem państw koniec idzie, z czasem tego świata.
Za czasem ustaje dowcip i rozum niszczeje,
Z czasem gładkość, uroda, udatność wiotczeje.
Z czasem kwitnące łąki krasy postradają,
Z czasem drzewa zielone z liścia opadają.
Z czasem burdy ustają, z czasem krwawe boje,
Z czasem żal i serdeczne z czasem niepokoje.
Z czasem noc dniowi, dzień zaś nocy ustępuje,
Czasowi zgoła wszytko na świecie hołduje.
Szczera miłość ku tobie, Anno, me kochanie,
Wszytkim czasom na despekt nigdy nieustanie.
2. Peter Paul Rubens, Wielki Sąd Ostateczny, ok. 1617
3. Portret Blaise'a Pascala (autor nieznany), XVII w.
4. Od góry: Pierfrancesco Cittadini, Vanitas, XVII w.; Frans Hals, Portret młodzieńca z czaszką, ok. 1626‑1628
Na podstawie grafiki interaktywnej stwórz mapę myśli zawierającą konteksty przydane przy interpretacji wiersza Krótkość żywota Daniela Naborowskiego. Następnie wskaż ich wpływ na sposób czytania utworu.
- Nazwa kategorii: KONTEKSTY
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii:
- Nazwa kategorii: Koniec elementów należących do kategorii KONTEKSTY
- Elementy należące do kategorii KONTEKSTY
Na podstawie grafiki interaktywnej stwórz wypunktowaną listę hasłową zawierającą konteksty przydane przy interpretacji wiersza Krótkość żywota Daniela Naborowskiego. Następnie podaj ich wpływ na sposób odbioru utworu.
Prezentacja multimedialna
Opisz dwie koncepcje czasu, które współistnieją w kulturze od starożytności. Za pomocą jakich figur i symboli były przedstawiane?
Wyjaśnij, jaki jest stosunek do teraźniejszości podmiotu lirycznego w wierszu Krótkość żywota.










