Krajobraz po wojnie

R15QH27A8A1FB1

Zdjęcie przedstawia ulicę Grójecką. Ulica to klepisko, pełne błota. Ulicą jadą wozy zaprzężone w konie. Po prawej stronie ulicy znajdują się stare, drewniane domy. Przed domami nie ma chodnika.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Polska nie stanowiła jednolitego i spójnego organizmu państwowego, borykała się z trudnościami natury społecznej, gospodarczej, kulturowej i oświatowej. Dawne zabory rosyjski i austriacki zostały niemal doszczętnie zniszczone przez działania wojenne, dlatego też powojenna codzienność to nędza, głód, choroby zakaźne, bezdomność, bezrobocie. Brakowało niemal wszystkiego: jedzenia, węgla, lekarstw, odzieży, butów. Mieszkańców Wielkopolski i Śląska, czekała jeszcze walka o przyłączenie regionów do terytorium Polski. A młodziutkie państwo musiało stoczyć bój z bolszewicką Armią Czerwoną. Walki zakończyły się dopiero w 1921 roku i od razu podjęto trud unifikacjiunifikacjaunifikacji polskich ziem, zaczęto też odbudowę polskiej gospodarki.

Dawne ziemie zaborów różniły się między sobą nie tylko pod względem ekonomicznym. Ich mieszkańców cechowała odmienna mentalność, tradycje i obyczajowość. Polska powojenna była ponadto krajem wieloetnicznym, ponad ⅓ wszystkich mieszkańców stanowiły mniejszości narodowe. Największą grupą byli Ukraińcy, następnie Żydzi, Białorusini i Niemcy.

Koniec Wielkiej Wojny w Europie dla większość państw oznaczał walkę z jej dotkliwymi skutkami - ogromnymi zniszczeniami, głodem, chorobami dzięsiątkującymi wyniszczoną ludność, problemami społecznymi i ekonomicznymi. Dla Polski dodatkowo był to czas rekonstrukcji państwowości. Do największych wyzwań należała integracja terenów dawnych zaborów. Jak pisze Norman Davies w Bożym igrzysku:

Spis ludności przeprowadzony w 1921 roku wykazał, że spośród wszystkich mieszkańców (w łącznej liczbie 27 milionów) wyznawcy religii rzymskokatolickiej stanowili 65 procent.

R1JJNSFO1MBN61

Zdjęcie przedstawia okładkę dokumentu z napisami w języku angielskim zatytułowanego jako The Treaty of Peace. Książka została wydana w Londynie, w 1919 roku.

Traktat wersalski zagwarantował Polsce niepodległość, ale walka o ostateczny kształt granic miała jeszcze potrwać kilka lat, zakończona wygraną z bolszewicką Rosją w 1920 i podpisanym z nią traktatem pokojowym w Rydze, w 1921 r.

W czasie, gdy ważyły się jeszcze losy granic II Rzeczpospolitej, radość z odzyskanej wolności demonstrowali poeci. Ich nastroje oddaje słowo wstępne do „Skamandra”, miesięcznika literackiego wydawanego w Warszawie w latach 1920‑1939:

Ten „nowy świat” ukazał jednak skomplikowaną rzeczywistość. Społeczeństwo było bardzo podzielone. W pierwszym Sejmie II RP zasiadało aż 17 ugrupowań, każde z własną wizją rozwoju kraju. Blisko 1/3 posłów reprezentowała prawicę, ale znaczną liczbę mandatów otrzymały również mniejszości narodowe: Żydzi, Ukraińcy, Niemcy, Białorusini. 9 grudnia 1922 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało pierwszego w historii Prezydenta II Rzeczypospolitej. Gabriel Narutowicz został wybrany głosami 186 posłów polskich i 103 innych narodowości, a przeciw jego kandydaturze było 256 posłów polskich. Następstwem wyborów były gwałtowne protesty środowisk związanych z ruchem narodowym. 16 grudnia 1922 r. Narutowicz został zastrzelony przez malarza Eligiusza Niewiadomskiego. Obok napiętej sytuacji politycznej, równie trudna była ekonomiczna kondycja kraju. Brak skutecznych reform, a w efekcie pogłębiające się bezrobocie, doprowadziły do masowych strajków i demonstracji.

Konsekwencją narastających problemów w kraju było przejęcie przez marszałka Józefa Piłsudskiego władzy w 1926 r. Wydarzenie to przeszło do historii jako przewrót majowy.

- mówił Józef Piłsudski w wywiadzie udzielonym „Kurierowi Porannemu” 10 maja 1926 r., po powołaniu rządu Wincentego Witosa.

Za główne grzechy młodej polskiej demokracji parlamentarnej Piłsudski uznawał partyjniactwo, częste zmiany gabinetów, złą organizację armii, a jego rządy miały uzdrowić stosunki polityczne i system polityczny kraju. Efektem zamachu było utworzenie w Polsce reżimu autorytarnego. Rządy sanacyjne ( od łacińskiego słowa sanatio - uzdrowienie) zakończyły się wraz ze śmiercią Piłsudskiego w 1935 roku.

RA5BL22XKK79Q

Zdjęcie przedstawia stronę czasopisma wydanego w języku polskim. Zawiera liczne fotografie kobiet i mężczyzn opatrzone podpisem: Żydzi są waszymi wrogami.

Po odzyskaniu niepodległości Polacy oczekiwali, że państwo wesprze ich w dążeniu do zwiększenia roli w gospodarce i życiu społecznym – obszarach dotychczas zdominowanych przez mniejszość żydowską. Te aspiracje, podsycane nastrojami nacjonalistycznymi, doprowadziły w latach 30. do nasilenia antysemityzmu, co objawiało się bojkotem żydowskich sklepów. Ponadto  wprowadzono tzw. na uczelniach. Równocześnie organizacje studenckie przeforsowały zasadę „numerus claususnumerus claususnumerus clausus”, mającą na celu ograniczenie liczby kształcących się Żydów. W efekcie ich udział wśród studentów spadł drastycznie z 25% w latach 20. do zaledwie 8% w roczniku 1938/1939. Dopełnieniem tej polityki było ustawowe ograniczenie uboju koszernego, uchwalone przez sejm w 1936 roku. 

W ZSRS i Niemczech, wcześniej niż w Polsce, wprowadzono etatyzm- była to polityka gospodarcza państwa, polegająca m.in. na zakładaniu przedsiębiorstw państwowych, której celem jest łagodzenie skutków kryzysów gospodarczych. Etatyzacji sprzyjała szybka rozbudowa przemysłu oraz umacnianie zaplecza zbrojnego przez te państwa. Coraz większy wpływ władzy na kluczowe dziedziny życia stworzył fundamenty sprzyjające rozpowszechnianiu się w Europie ideologii faszystowskiej i komunistycznej. Procesy te najdrastyczniej uwidoczniły się w latach 30. w niemieckiej III Rzeszy, gdzie systemowa kontrola państwa pozwoliła na brutalne pogłębienie antysemityzmu. Przybrał on formę zorganizowanych represji: od bojkotów przedsiębiorstw i grabieży majątków, po krwawe pogromy oraz masowe wydalenia Żydów z kraju.

Życie codzienne

Najpoważniejszym problemem większości Polaków okresu międzywojnia był brak dachu nad głową, również w dużych miastach. Ich mieszkańcy żyli zwykle w skrajnie trudnych warunkach, pozbawieni minimum higieniczno‑sanitarnego. Było ciasno – w jednej izbie nierzadko mieszkało po 10 osób.

R2534Z7JRDOHT

Zdjęcie przedstawiające osiedle bezdomnych ludzi w okresie międzywojennym. Ludzie ci stoją przed prowizorycznymi drewnianymi szopami, przypominającymi dzisiejsze komórki gospodarcze. Na pierwszym planie przed domem stoi rodzina z dwojgiem małych dzieci, na drugim planie stoi mężczyzna. Z tyłu znajduje się duży, ceglany blok.

Tak przedwojenną Warszawę wspomina Antoni Słonimski:

Trudna sytuacja społeczna w międzywojennej Polsce miała swoje źródło przede wszystkim na zacofanej i przeludnionej wsi, gdzie mieszkało ponad 70% społeczeństwa. Niewielkie gospodarstwa nie były w stanie wyżywić rodzin, co sprawiało, że ponad 5 milionów bezrolnych chłopów egzystowało w skrajnej nędzy. Ta dramatyczna sytuacja zmuszała ludzi do masowej migracji do stolicy w poszukiwaniu lepszego życia, co z kolei rodziło dotkliwy brak mieszkań i wzrost bezdomności. 

W połowie lat 30. zaledwie kilkanaście schronisk próbowało objąć opieką 20 tysięcy osób pozbawionych dachu nad głową, jednak problem ten pozostał nierozwiązany, stając się pożywką dla przestępczości, alkoholizmu i prostytucji. Skala tych patologii oraz nędza najuboższych warstw społecznych stały się głównym tematem dla dynamicznie rozwijającej się prasy. 

Dziennikarze, podróżując po kraju, dokumentowali bezprawie, bezrobocie i głód, których nie sposób było już opisać w tradycyjnej formie powieściowej. Po doświadczeniach I wojny światowej rzeczywistość stała się zbyt dynamiczna i nieprzewidywalna, dlatego to właśnie reportaż zyskał na znaczeniu. Pozwalał on twórcom „być na miejscu”, szybko reagować na bieżące wydarzenia i przekazywać świeże, pełne społecznego kontekstu relacje z życia zwykłych ludzi. Dynamiczny rozwój prasy spowodował, że dziennikarze chętnie sięgali po tematy związane z codziennym życiem zwykłych ludzi. Konrad Wrzos, autor reportaży, tak pisał o Zawierciu w 1933 roku:

Życie niecodzienne: bale, fajfy, kawiarnie

Koniec wojny i odzyskanie niepodległości wyzwoliły jednak w ludziach ogromną energię, chęć korzystania z życia, głód zabawy i towarzystwa.

Głównymi ośrodkami życia kulturalnego, artystycznego i naukowego były w przedwojennej Polsce Kraków, Lwów, Wilno i oczywiście Warszawa. Tu, w ścisłym centrum, na eleganckim Krakowskim Przedmieściu, Nowym Świecie, placu Teatralnym, w Ogrodzie Saskim, na Wierzbowej, Kredytowej, Mazowieckiej i w Alejach Ujazdowskich można było poczuć prawdziwy wielkomiejski charakter stolicy. Tu też artystom i literatom dość łatwo przychodziło zrzucenie z ramion płaszcza KonradaKonradzrzucenie z ramion płaszcza Konrada, by zanurzyć się w bujne i głośne życie towarzyskie, skupione w restauracjach i kawiarniach.

Niemal codziennie można w niej było spotkać kogoś ze stałych bywalców: Jana Lechonia, Antoniego Słonimskiego, Kazimierza Wierzyńskiego, Juliana Tuwima, którzy mieli tam specjalnie dla nich przeznaczony stolik, zwany górką.

Rozrywkę mieszkańcom miast dostarczały liczne kabarety, teatry i kina. Tych ostatnich było ponad 400 w całej Polsce. W Warszawie pod koniec lat trzydziestych każdego wieczoru przez ekranami w ponad 60 salach kinowych zasiadało średnio 32 tysiące widzów (Maja i Jan Łozińscy, W przedwojennej Polsce. Życie codzienne i niecodzienne, Warszawa 2011, s. 149, 155). Szybko rosło również czytelnictwo. Jednorazowy nakład wszystkich czasopism w Polsce w 1936 roku sięgnął 8 milionów egzemplarzy. Wśród nich były pisma literackie i kulturalno‑społeczne, takie jak „Wiadomości Literackie”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Świat” czy „Bluszcz”.

Każda szanująca się restauracja i hotel miały salę balową, a nawet swoją orkiestrę taneczną. Orkiestry działały też przy rozgłośniach radiowych, kinach, kabaretach czy teatrach rewiowych.

Na różnego rodzaju przyjęciach, dancingach, balach i galach spotykała się tłumnie cała elita towarzyska, kobiety prezentowały swe najlepsze kreacje, mężczyzn obowiązywał frak. Tańczyli tanga, walce, foxtrotyshimmyfoxtroty, shimmyshimmyshimmy i congacongaconga.

Na zakupy warszawiacy chodzili do Domu Towarowego Braci Jabłkowskich i na Kercelak, największe warszawskie targowisko. Rozkwit przeżywał także handel uliczny. Tylko nieliczni mogli pozwolić sobie na zakupy w eleganckim domu mody Bogusława Hersego.

R2DOAF7DEHA5B

Archiwalna pocztówka przedstawiająca Domu Mody Bogusława Hersego w przedwojennej Warszawie. Na pierwszym planie widać szerokie skrzyżowanie, po którym poruszają się konne powozy i dorożki. Ulicą spacerują nieliczni przechodnie ubrani w stroje z przełomu XIX i XX wieku. W prawym górnym rogu widnieje podpis identyfikujący lokalizację oraz numer serii wydawniczej.

Słownik