Dowiedz się
Stefan Żeromski
Powieściopisarz, dramaturg, publicysta. Najbardziej znane jego utwory to: Siłaczka (1895), Syzyfowe prace (1897), Ludzie bezdomni (1900), Popioły (1902), Dzieje grzechu (1908), Róża (1909), Wierna rzeka (1912). W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Żeromski czuł powołanie do służby publicznej i propagował pracę pełną zapału dla odrodzonego kraju. Pisarz w swoich dziełach oddziaływał na społeczeństwo jako autorytet moralny i reformator. Formułował propozycje reform i inicjatyw społecznych (np. powołania związków zawodowych, nowoczesnej organizacji nauki). Uważał, że społeczeństwo powinno być dobrze wykształcone – dlatego m.in. popierał organizację kursów doszkalających dla nauczycieli. Był założycielem Związku Zawodowego Literatów Polskich.
Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku zmieniło poniekąd sytuację. Poeci spod znaku Skamandra pragnęli odrzucać płaszcz Konrada
, zerwać z romantyczną tradycją mesjanistyczną, martyrologiczną i patriotyczną, by w końcu poruszać w swej twórczości tematy niezaangażowane. Sytuacja polityczna, społeczna i gospodarcza państwa polskiego spowodowała jednak, że przygasał entuzjazm pierwszych dni niepodległości, a coraz częściej zaczęto przeprowadzać rewizję marzeń o idealnej Polsce. Szalę goryczy przechyliły: zabójstwo prezydenta Gabriela Narutowicza w grudniu 1922 roku oraz poważne problemy gospodarcze młodego kraju. Rozrachunek z pierwszym okresem niepodległości postanowił przeprowadzić Stefan Żeromski: w powieści Przedwiośnie, wydanej w 1924 roku.
Obraz rewolucji jest ponury. Żeromski pokazał realne konsekwencje przewrotów rewolucyjnych na dwóch planach: ogólnym, dotyczącym mieszkańców Baku, i szczegółowym, obejmującym dzieje rodziny Baryków. Rewolucja zapowiadała się jako przywrócenie sprawiedliwości społecznej i likwidacja nierówności klasowych, ale ostatecznie przyniosła jedynie chaos i destrukcję, gwałt i śmierć, wyzwoliła w ludziach najniższe instynkty. Przedstawicielem idei rewolucji będzie później Lulek, kompromitowany przez autora na wiele sposobów. Warto dodać, że mimo wyraźnej krytyki rewolucji i ideologii komunistycznej, a także otwartych deklaracji Żeromskiego, Przedwiośnie uznawane bywało za powieść komunizującą.
W takich realiach dojrzewa Cezary Baryka. Dorośnie w końcu do miłości do matki, dostrzeże pewne konsekwencje rewolucji, ale radykalnych idei nie porzuci. W trakcie niechętnej podróży do Polski marzenia rewolucyjne w pewnej mierze splotą się z wymyślonym przez ojca fantazmatem „szklanych domów”. Cezary wprawdzie nie ulegnie tej mistyfikacji, ale będzie ona częścią jego patriotycznej edukacji.
Następnym jej etapem stanie się wojna polsko‑bolszewicka. Do Polski przekonuje się także dzięki towarzyszowi broni – Hipolitowi Wielosławskiemu, który zaprasza go do swojego domu. Nawłoć przedstawiona jest krytycznie. Początkowa sielanka kończy się tragicznie. Obraz konserwatywnej utopii okazał się fałszywy, a pod gładką powierzchnią dworkowej idylli czaiły się napięcia destrukcyjne. W Nawłoci, jako ideowy komunista, Baryka z początku jest trochę zakłopotany, ale odnajduje się szybko. Może zbyt szybko, bo doprowadza do skandalu i tragedii. Chyba nawet niewiele wynosi z tych doświadczeń. Więcej dają mu obserwacje środowiskowe poczynione przy okazji. Widzi niesprawiedliwość, biedę i nierówności społeczne. W konsekwencji znowu radykalizuje się politycznie.
Niejako w opozycji do wizji Gajowca Żeromski przedstawia komunistów – zwłaszcza w osobie Lulka. Narrator w tym przypadku unika wyrażenia swojej opinii wprost. Najważniejsze idee polskich komunistów zostają zaprezentowane w scenie tajnego zebrania. Przemówienia programowe oparł Żeromski na dokumentach i autentycznych przemówieniach, tj. na tekście apelu przeciwko białemu terrorowi w Polsce, który był sygnowany przez stu lewicowych działaczy i kolportowany w „Trybunie Robotniczej”. Drugi dokument, którym posłużył się pisarz, był sprawozdaniem z lwowskiego procesu komunistów. Nie można jednoznacznie określić ideowego stanowiska Cezarego Baryki. Podejmuje on polemikę zarówno z Gajowcem, jak i z komunistami. Na tajnym zebraniu kwestionuje celowość proletariackiej rewolucji i wygłasza pochwałę polskiego państwa. Z kolei w rozmowach z Gajowcem powracają do niego idee rewolucyjne. Jest rozdarty między dwoma sprzecznymi poglądami.
Po powrocie do Warszawy Baryka tkwi w impasie politycznym pomiędzy rewolucyjną opcją Lulka a pozytywnym programem Szymona Gajowca. Zakończenie powieści pozostaje sprawą otwartą. Cezary Baryka idzie na czele manifestacji komunistycznej, ale ten jego gest wygląda raczej na wyraz ogólnej niezgody niż na jednoznaczną deklarację polityczną.
WstępPragnąc dać możliwie rozległy i dokładny obraz przebiegu i konsekwencji rewolucji w Rosji, ukazuje ją jakby w dwu planach: narrator opowiada, w jaki sposób wydarzenia rewolucyjne zaważyły na życiu anonimowej masy mieszkańców Baku, jak wpłynęły na losu setek i tysięcy ludzi, ale także – w zbliżeniu – ukazują skutki rewolucji dla Cezarego i jego matki, przedstawia załamywanie się tego wielkiego wydarzenia dziejowego w jednostkowym losie ludzkim.
W relacji auktorialnego narratora, obserwującego życie tysięcy mieszkańców Baku, rewolucja jawi się jako bezsensowna makabra [...].
Wychodząc poza Baku i opowiadając o podróży Baryków w stronę polskich granic, ukazuje rezultaty rewolucji na innych obszarach państwa rosyjskiego; zwraca uwagę, że zostały zburzone elementarne normy życia społecznego, że szaleje drożyzna i głód, że zdezorganizowany został transport, że wszędzie panuje chaos i panoszy się samowola.
Źródło: Zdzisław Jerzy Adamczyk, Wstęp, [w:] Stefan Żeromski, Przedwiośnie, oprac. Z. J. Adamczyk, Wrocław 1982, s. 42–43.
Słownik
zbiorcza nazwa określająca uczestników wojny domowej w Rosji (1917–1923) walczących przeciw bolszewikom
(łac. fabula – bajka, opowiadanie) układ zdarzeń w świecie przedstawionym utworu epickiego, dramatycznego i filmowego składający się na koleje życiowe ukazanych postaci
typ narratora, który nie uczestniczy w świecie przedstawionym, jest ukryty, zdystansowany
utwór powieściowy, w którym najważniejszym tematem są koncepcje polityczne, a akcja skupia się na aktualnych wydarzeniach historycznych, które są następnie dyskutowane. Powieść polityczna często porusza wątek podziałów społecznych i anonimowości osób sprawujących władzę