„Tłum stał się nagle widoczny” – powstanie społeczeństwa masowego, nowe zjawiska kulturowe i idee polityczne. Uprzemysłowienie i przemiany w strukturze społecznej w Europie i Królestwie Polskim
Kultura przełomu XIX i XX wieku
II połowa XIX wieku. Dzieje się i to bardzo dużo. Następuje rewolucja naukowo‑techniczna, a w architekturze i sztuce coraz więcej nowości. Jakich? Przeczytasz w materiale.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1651PkxrZjQ1
Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Życie dziecka w XIX wieku”. Następnie pojawia się prof. dr hab. Tomasz Kizwalter – z Uniwersytetu Warszawskiego. Mężczyzna siedzi na w przyciemnionym pokoju. W tle zasłona, zapalona lampa, fragment obrazu na ścianie. Film kończy się planszą z napisami: wystąpił prof. dr hab. Tomasz Kizwalter, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego”.
Wysłuchaj wykładu na temat życia dzieci na ziemiach polskich w XIX wieku. Odpowiedz pisemnie lub ustnie na zadane niżej pytania:
Czy każde dziecko w XIX wieku było uczniem?
Co działo się z dziećmi, które nie uczęszczały do szkoły?
Kto korzystał ze szkół elementarnych?
Jak wyglądała edukacja dzieci z warstw średnich i wyższych?
Przyjrzyj się ilustracji, ukazującej szkołę z połowy XIX wieku. Na podstawie uzyskanej wiedzy odpowiedz na pytanie: co to za szkoła? Scharakteryzuj zachowanie nauczyciela i uczniów. Jakie wnioski nasuwają się w trakcie oglądania tego dzieła?
Zapisz od jakiej szkoły uczniowie rozpoczynali swoją edukację?
Społeczeństwo europejskie przełomu wieków
W porównaniu z I połową XIX wieku życie społeczeństw w większości państw Europy i w Stanach Zjednoczonych uległo zasadniczym zmianom. Rewolucja naukowo‑techniczna zmieniła styl życia wszystkich warstw społecznych, choć nie wszędzie odbywało się to w jednakowym tempie. Poprawiły się warunki życia codziennego, a wraz z tym zmieniały się potrzeby ludzkie. Napływ ludności do miast był elementem szerszego zjawiska, jakim była w tej epoce wzmożona mobilność ludzi. Emigrowano z Europy do obu Ameryk. Nasilało się, wspierane przez państwa, osadnictwo w koloniach. Wewnątrz Europy i kontynentu amerykańskiego migrowano za pracą.
Na poprawę położenia klas „niższych” wpłynęły szczególnie wprowadzenie ustawodawstwa socjalnego i skrócenie czasu pracy. Narodziło się pojęcie czasu wolnego, który przestał być przywilejem klas wyższych. Nastąpił realny wzrost dochodów warstw niższych: średnia płaca realna wzrosła w latach 1815‑50 o 15‑25 procent, a w ciągu następnego półwiecza - aż o 80%. Rozwój sfery kultury publicznej, a także zmniejszenie się analfabetyzmu wskutek rozwoju szkolnictwa i obowiązkowej edukacji otworzyły przed pokoleniem żyjącym na przełomie XIX i XX wieku nieistniejące wcześniej możliwości rozwoju i awansu społecznego. Nadal istniały liczne przeszkody natury prawnej czy obyczajowej, ale nieprzerwanie postępował proces demokratyzacji i egalitaryzacji.
W II połowie XIX wieku kobiety po raz pierwszy w historii uzyskały — wywalczony przez emancypantki — dostęp do wyższego wykształcenia, a tym samym szansę na zdobycie zawodów lepiej płatnych i przynoszących uznanie. Najszybciej, od lat 60. XIX wieku, mogły one podjąć studia wyższe w Szwajcarii, Francji i w Ameryce. Jednak przed 1914 w większości krajów europejskich stanowiły nie więcej niż 10% studentów. W Ameryce było ich 40%, ale w szkołach wyższych dla kobiet, o innym profilu kształcenia i często o niższym poziomie. Męska część społeczeństwa z trudem godziła się na ich obecność na uczelniach.
Przeanalizuj dane liczbowe z poniższej tabeli i odpowiedz na pytania dotyczące oswiaty w krajach Europy:
co oznaczają liczby przedstawione w tabeli?
w którym kraju w 1900 roku do szkół uczęszczało najwięcej dzieci, a w którym najmniej?
w którym z państw w ciągu XIX wieku najszybciej przybywało uczniów? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Uczniowie szkół podstawowych w wybranych krajach (dane na 10 tys. mieszkańców)
Kraj | 1830 | 1850 | 1900 |
|---|---|---|---|
Stany Zjednoczone | 1500 | 1800 | 1969 |
Niemcy | 1700 | 1600 | 1576 |
Wielka Brytania | 900 | 1045 | 1407 |
Francja | 700 | 930 | 1412 |
Hiszpania | 400 | 663 | 1038 |
Włochy | 300 | 463* | 881 |
Rosja | - | 98** | 348 |
* Dane z 1860 roku ** Dane z 1870 roku
Zmiany w XIX‑wiecznej sztuce i architekturze
Po rewolucji francuskiej spadło znaczenie mecenatu królewskiego, arystokratycznego i kościelnego, charakterystyczne dla poprzednich epok. Finansiści i przedsiębiorcy, traktując to jako swój obowiązek, fundowali gmachy operowe, biblioteki, muzea i galerie. Pojawił się także mecenat obywatelski, angażujący szersze środowiska społeczne na przykład wokół idei ratowania zabytków. W ten sposób kształtowała się sfera kultury publicznej. Gwałtownie wzrastała liczba księgarń i bibliotek, sal koncertowych i teatralnych. Równolegle funkcjonowały kameralne salony literackie, popularne przez cały XIX wiek. Po koniec stulecia do grona konsumentów kultury wysokiej dołączyła elita robotnicza i bogate drobnomieszczaństwo.
Sztuka straciła swój monumentalny charakter i rozwijała się spontanicznej niż w poprzednich epokach, w których jej powstawanie związane było z konkretnymi zamówieniami i arystokratycznymi odbiorcami. Dzieła sztuki stały się… towarem, dostępnym także dla klas średnich. Z myślą o nich organizowano salony sztuki i wystawy. Prasa komentowała je, a wystawiane prace kupowano, traktując jako lokatę kapitału. Zjawiskiem charakterystycznym dla tej epoki stała się instytucja marszanda. Powstało także środowisko dziennikarzy zawodowo komentujących wydarzenia artystyczne i rynek sztuki. Rozwój techniki umożliwił wykonywanie w milionach egzemplarzy popularnych i tanich reprodukcji, upowszechniających największe osiągnięcia kultury wysokiej w całym społeczeństwie.
Ekspansja kiczu
Pojęcie kiczu wywodzi się z używanego na przełomie XIX i XX wieku niemieckiego wyrażenia etwas verkitschen [czyt.: etwas wekitszyn], oznaczającego sprzedawanie towarów po obniżonych cenach. Kojarzone jest najczęściej z kopiami lub tanimi reprodukcjami znanych obrazów, które zapełniały mieszczańskie domy epoki wiktoriańskiej, a niekiedy także ozdobnymi przedmiotami codziennego użytku. Jednak dopiero po I wojnie światowej zaczęto używać tego terminu jako synonimu złej lub pozbawionej smaku sztuki.
W I połowie stulecia dominującymi stylami w malarstwie był klasycyzm i romantyzm. Jednak wraz z rozwojem cywilizacji przemysłowej rosło zainteresowanie twórców codziennością. Wielu artystów podążało własną drogą, nie oglądając się na oczekiwania klientów czy rynku sztuki. W akcie buntu przeciw rygorom ustalonym przez akademie sztuki wychodzili ze sztalugami w plener, malowali przyrodę i życie chłopów. Odzwierciedleniem tej tendencji był nurt realizmu. W II połowie XIX wieku sztukę zrewolucjonizował impresjonizm, którego przedstawicielom zależało bardziej na uchwyceniu gry świateł i kolorów niż oddaniu kształtu i proporcji. Kierunek ten zaczął w przyspieszonym tempie przechodzić kolejne przemiany, a artyści porzucili reguły realistycznego przedstawiania rzeczywistości. Przejawem tej tendencji był rozwój kubizmu. Upowszechnienie się fotografii i elektryczności stworzyło nieznane wcześniej możliwości artystycznej kreacji. Do kultury europejskiej przenikały silnie wpływy „kultur egzotycznych”.
Impresjonizm
Uchwycenie za pomocą pędzla i farb subiektywnego, ulotnego wrażenia, skojarzeń, własnych fantazji, nastroju – to właśnie istota impresjonizmu. Od łacińskiego impressio czyli wrażenia. W 1863 roku, w Salonie Odrzuconych, Édouard Manet pokazał Śniadanie na trawie. Obraz przedstawia nagą kobietę i dwóch kompletnie ubranych mężczyzn. Obnażona modelka bez skrępowania patrzy w stronę widza. Wybuchł skandal. Oczywiście, największe oburzenie wywołała nagość i, mimo tego – bezwstydna śmiałość spojrzenia kobiety. Krytykowano, że kąpiąca się w tle kobieta jest nieproporcjonalnie duża, a kolorystyka obrazu nienaturalna. Większość społeczeństwa nadal oczekiwała, że artysta będzie więźniem rzeczywistości i konwenansu.
W 1874 r. Claude Monet zaprezentował w Paryżu obraz Impresja, wschód słońca. Dał on początek i nazwę nowemu kierunkowi w sztuce malarskiej. Opinia publiczna, początkowo, traktowała malarstwo impresjonistyczne jako dziwactwo niepotrzebnie zniekształcające naturę. W dodatku irytowała jego tematyka. Dzieła impresjonistów nie przedstawiały ani heroicznych bohaterów, ani świętych, a pejzaże były przekoloryzowane i wydawały się sztuczne. Wystawy Maneta często musiała chronić policja, ponieważ wywoływały agresję zwiedzających. Dopiero po kilkunastu latach artysta zyskał uznanie. Trudny czas przetrwał dzięki zamożnemu marszandowi, który kupował jego obrazy, mimo że nie dawało się ich sprzedać.
Wyjaśnij, dlaczego obraz okazał się przełomowym w dziejach sztuki.
Postimpresjonizm i neoimpresjonizm
Na przełomie XIX i XX wieku jeszcze dalej w uwalnianiu wyobraźni niż impresjoniści poszli ich następcy – postimpresjoniści. O ile ci pierwsi ostrożnie modyfikowali naturę, np. za pomocą fantazji na temat kolorów czy kształtu i wielkości sylwetek – ci drudzy w ogóle odrzucili naśladownictwo. Głosili, że artysta jest autonomiczny wobec rzeczywistości, co oznaczało często, że widziany przez niego świat może być zupełnie odmienny od tego, jak postrzegają go inni. Dobrym przykładem jest tu Vincent van Gogh i jego „Gwiaździsta noc” z 1889 roku. Obraz nie powstał w plenerze, ale na postawie wyobraźni i subiektywnych odczuć autora.
Jakie uczucia budzi w Tobie obraz?
Po postimpresjonistach, tuż przed końcem XIX wieku, pojawili się neoimpresjoniści. Odwrotnie niż impresjoniści – odrzucili subiektywizm i wrócili do rzeczywistości. Posłużyli się przy tym zaskakującą techniką malowania, m.in. rezygnując z pędzla. Malowanie zastąpiło punktowe nakładanie (np. z pomocą zapałki) tylko czystych barw (a nie mieszanych). Obraz powstawał z oddzielonych od siebie kropek farby. Należało go oglądać z odpowiedniej odległości. Dopiero wtedy poszczególne punkty łączyły się w całość. Artystą, który upowszechnił tę technikę był Georges'a Seurat, a najbardziej typowa dla tego kierunku jest jego Niedzielne popołudnie na wyspie Grande Jatte z 1886 roku.
Określ, do jakiego stylu nawiązuje widoczna na zdjęciu budowla.
Zapoznaj się z filmami i wykonaj polecenie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RArVwhs05UK5r
Film dotyczący malarstwa i architektury.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1YkYZ8RpdxBx
Film dotyczący malarstwa i architektury.
Wymień zarzuty stawiane przez pierwszych odbiorców impresjonistom.
Paryski Luwr w XIX wieku — wzbogacony o zdobycze napoleońskich żołnierzy — stał się wzorem dla innych muzeów w Europie. Dzięki ich zwiedzaniu przeżycia artystyczne stawały się udziałem szerszych rzesz ludzi. Warto jednak pamiętać, że ludziom XIX stulecia podobało się co innego, niż dzisiaj podoba się nam. Portrety uznawali oni za codzienną, niejako konsumpcyjną formę sztuki. Natomiast najwyżej notowanym gatunkiem było dla nich malarstwo historyczne. Z czasem wiele z tych dzieł zaginęło lub popadło w zapomnienie. Dzisiaj przeciętny widz ceni malarstwo XIX wieku dzięki kilku dziełom, które stały się powszechnie znane za sprawą licznych reprodukcji, tymczasem dzieła te przez wielu ówczesnych odbiorców były uważane często za naruszające granice sztuki!
W architekturze po długim okresie fascynacji stylami historycznymi i stawiania budowli w stylach neoromańskim, neogotyckim, neorenesansowym i neoklasycystycznym, pod koniec XIX wieku wielką popularność zdobyła secesja. Zwracała się ona przeciw mało twórczemu naśladownictwu sztuki dawnej. Była też protestem przeciwko masowej produkcji fabrycznej. Celem artystów tworzących w tym stylu stało się uzyskanie stylowej jedności różnych dziedzin, począwszy od rzemiosła artystycznego, poprzez architekturę wnętrz, rzeźbę i grafikę.
Przeanalizuj poniższe ilustracje. Wskaż charakterystyczne cechy sztuki secesyjnej.
- asymetria
- geometryczne kształty
- inspiracja wpływami sztuki japońskiej
- inspiracja wpływami śródziemnomorskimi
- ornamentacja abstrakcyjna bądź roślinna
- ornamentacja nawiązująca do osiągnięć nauki i techniki
- płynne, faliste linie
- subtelna pastelowa kolorystyka
- swobodne układy kompozycyjne
- symetria
- żywa kolorystyka
Wymień trzy charakterystyczne cechy sztuki secesyjnej.
Kultura masowa i jej konsumenci
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1bZyLf4JHu8Z
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kultura masowa.
Wymień czynniki, które przyczyniły się do rozprzestrzenienia się kultury masowej.
Po koniec XIX wieku zaczęła się kształtować kultura masowa. Zaliczały się do niej zarówno rozrywki, od dawna obecne w ludowej kulturze miejskiej i wiejskiej, jak też zjawiska nowe: kino, gazeta oraz widowisko sportowe. To one nadały szczególny charakter kulturze masowej, stając się jej najbardziej charakterystycznymi elementami.
Rozrywki, nieodłącznie związane z kształtującą się wówczas kulturą czasu wolnego, były coraz dostępniejsze i popularniejsze. Dużym zainteresowaniem mas cieszyły się karuzele, strzelnice, występy teatrzyków letnich i rewiowych, komików, iluzjonistów, cudownych uzdrowicieli, kataryniarzy i orkiestr ulicznych, strażackich i wojskowych. W Europie Środkowej i Wschodniej rozwijała się moda na orkiestry włościańskie. Rosła liczba kawiarni i piwiarni. Zwiedzających przyciągały otwierane w miastach ogrody zoologiczne i botaniczne. Od 1900 roku popularne stały się fotoplastykony i panoramy. Szybko wzrastały nakłady literatury nazywanej jarmarczną: popularnych romansów i powieści kryminalnych, książek kucharskich, kalendarzy, senników i komiksów. Wspólna cechą tych przedsięwzięć było poszukiwanie zysku. Uczestnictwo w wyborach (mężczyźni) i demokratyzacja życia publicznego zwiększyły rolę prasy, która zyskała masowych czytelników. Wydawcy pism przywiązywali coraz większą wagę do ilustracji. Koniec wieku to także czas narodzin prasy brukowej, nazywanej wówczas „żółtą” - od koloru papieru, na jakim była drukowana.
Wskaż jaka była jedna z bardziej popularnych prac, jakie ubogim dzieciom i młodzieży w XIX i początkach XX wieku oferowało miasto?
Film na przełomie XIX i XX wieku także uważany był za rozrywkę jarmarczną. Ruchomy obraz łatwiej trafiał do szerokiego kręgu odbiorców niż słowo pisane, a seans kinowy był dostępny dla każdego za umiarkowaną opłatą. Istniała możliwość szybkiego rozpowszechniania kopii filmów i tym samym przyciągania masowej widowni, toteż produkcja filmów szybko stała się zajęciem nastawionym na zysk. Przemysł filmowy, rozwijający się w całej Europie i na innych kontynentach, szczególną pozycję wyrobił sobie w Stanach Zjednoczonych i w Indiach. W 1910 roku, w kilkanaście lat po pierwszym pokazie braci Lumière w Wielkiej Brytanii działało 3 tysiące kin, a w Niemczech i Rosji - około połowa tej liczby. Elity społeczne krytycznie odnosiły się do wartości artystycznej filmów. Bywalcy kin cieszyli się opinią źle wychowanych: kino dostarczało silnych emocji, które wyrażano zazwyczaj w swobodny i żywiołowy sposób. Specyfiką amerykańskich kin było podjadanie przez widzów popcornu (skutek sprawnego lobbingu producentów kukurydzy!) i orzeszków w czasie seansów.
Pionierem w dziedzinie produkcji filmowej był Georges Méliès [czyt.: żorż meljes], który stworzył pierwsze na świecie studio filmowe Star Film w Monteuil. W latach 1896‑1914 nakręcił w nim – w niezwykle efektownych dekoracjach – blisko cztery tysiące filmów.
Sport był początkowo rozrywką zarezerwowaną dla warstw wyższych. W I połowie XIX wieku ich największym zainteresowaniem cieszyły się polowania, gra w karty, wyścigi konne, gonitwy za lisem i gimnastyka. Przełomem w podejściu do sportu było wprowadzenie w 1880 roku do szkół obowiązkowej gimnastyki w wielu państwach europejskich. Dopiero wtedy moda na aktywny tryb życia, związany z codziennym uprawianiem ćwiczeń zaczęła upowszechniać się wśród mieszczaństwa i w warstwie robotniczej. W latach 80. w całej Europie upowszechniły się pływanie, strzelectwo i szermierka, a od schyłku XIX wieku – jazda na rowerze. Sport zaczął być traktowany jako dobry środek wychowawczy.
Jakie można wymienić rodzaje kultur rozwijające się w XIX wieku? Wymień trzy.
Aktywność sportowa stała się tematem dostrzeganym przez sztuki piękne. Zamieszczony powyżej obraz jest uważany za jedno z największych osiągnięć amerykańskiego malarstwa realistycznego.
Wiek XIX jest także epoką narodzin sportu zawodowego. Ulubioną rozrywką proletariatu brytyjskiego była piłka nożna, a także kibicowanie drużynom piłkarskim. W II połowie XIX wieku powstała większość brytyjskich klubów sportowych, wspomaganych przez bogatych miejskich przedsiębiorców. Rozgrywki meczowe śledzono osobiście lub za pośrednictwem prasy.
W 1894 roku z inicjatywy Francuza Pierre’a de Coubertin [czyt.: pier de kubertę] powstał Międzynarodowy Komitet Olimpijski, którego działalność była powrotem do idei antycznych igrzysk. Widowiska sportowe stały się na przełomie epok jedną z najważniejszych rozrywek, kształtujących gusta masowe.
Podczas otwarcia w 1896 roku w Atenach pierwszych nowożytnych igrzysk olimpijskich Pierre de Coubertin miał powiedzieć: Jest oczywiste, że telegraf, kolej, telefon, namiętne badania naukowe, kongresy, wystawy więcej uczyniły dla pokoju aniżeli wszystkie traktaty i konwencje dyplomatyczne. Mam nadzieję, że lekkoatletyka uczyni jeszcze więcej.
Skauting i harcerstwo
Skauting, najliczniejszy ruch młodzieżowy na świecie, ma brytyjskie korzenie. W 1908 r. weteran wojny burskiej gen. Robert Baden‑Powell, stworzył organizację Boy Scouts (ang. scout − zwiadowca), a dwa lata później razem ze swoją siostrą Agnes powołał żeńską wersję tej organizacji – Girl Guides (ang. guide – przewodnik). Baden‑Powell oparł skauting na doświadczeniu samotnego zwiadu – badaniu wrogiego terytorium, unikaniu wykrycia i przetrwaniu wśród dzikiej przyrody. Chłopcy i dziewczęta uczyli się samodzielności, zdobywając kolejne sprawności, m.in. podczas pobytu na obozach. Polski skauting zapoczątkowali we Lwowie Andrzej i Olga Małkowscy, kilka lat po powstaniu organizacji Baden‑Powella. Polską odmianę skautingu nazywano harcerstwem. Spośród innych organizacji skautowych wyróżniało się ono silnym naciskiem na wychowanie patriotyczne. Latem 1914 r. polskie drużyny skautowe liczyły już ok. 12 tys. członków.
Moda na wirujące stoliki
Dziewiętnasty wiek to okres wielkich odkryć naukowych, rozwoju technologii, budowy maszyn, ale także fundamentalnych pytań natury filozoficznej i etycznej. Dominował wówczas racjonalizm i scjentyzm, głoszący, że jedyną drogą uzyskania wiarygodnej i w pełni uzasadnionej wiedzy o rzeczywistości jest poznanie naukowe, oparte na konkretnych rezultatach poszczególnych dyscyplin naukowych (tzw. pozytywizm). W II połowie XIX stulecia zaczęto jednak podważać światopogląd naukowy, a towarzyszyło temu rosnące zainteresowanie zjawiskami nadprzyrodzonymi, alchemią, egzorcyzmami… Obawiano się, że jeśli ludzkość pójdzie w stronę technologii, może stracić swoją duchowość i wrażliwość. Odpowiedzią na te lęki miał być spirytyzm, potępiany przez Kościół katolicki. Przybierał różne formy, od religijnych po naukowe. Na przełomie XIX i XX wieku zaangażowała się w niego elita ówczesnego świata, ale miał też odmianę popularną i licznych wielbicieli w warstwach ludowych. Moda na wywoływanie duchów, którą zapoczątkowały w 1848 roku amerykańskie siostry Kate, Leah i Margaret Fox, błyskawicznie przeniosła się do Europy. Na obu kontynentach powstawały tysiące towarzystw spirytystycznych, wydawano setki publikacji o tej tematyce. Organizowano płatne pokazy, na których media (czyli osoby, które wchodząc w trans, nawiązywały rzekomo kontakt ze zmarłymi) „wywoływały” duchy ku uciesze publiki. Zarabiano też na sprzedaży specjalnych, pozbawionych gwoździ stolików do wywoływania duchów; ekranów fosforyzujących, w świetle których ukazywać się miały zjawy, zasłon, lampek… Dzięki tym przedmiotom seanse miały niepowtarzalną oprawę. Jak pisze Anna Mikołejko, część uczestników takich seansów uznawała możliwość porozumiewania się z tymi, którzy znaleźli się po drugiej stronie, za niezbity fakt. Wielu innych uważało, że to, co dzieje się na seansach spirytystycznych – ukazujące się zjawy, stukania stolików, talerzyki wędrujące od jednej do drugiej litery — jest niczym innym, jak emanacją świadomości uczestników, przekazywaną za pomocą myśli.
Wyobraź sobie, że przenosisz się kapsułą czasu do XIX wieku i możesz spotkać się z jedną z historycznych postaci tego okresu. Z kim chciałbyś się zobaczyć i jakie pytania zadać? Spróbujcie udzielić na nie odpowiedzi.
Ćwiczenia
Napisz adres kina, które znajduje się najbliżej twojego miejsca zamieszkania.
Połącz w pary obrazy ze stylami malarstwa, które reprezentują.
Zapoznaj się z galerią obrazów powstałych w II połowie XIX wieku, a następnie zaznacz cechy charakterystyczne dla malarstwa tego okresu.
Słownik
dzielnica miasta Los Angeles, w USA, w stanie Kalifornia; najważniejszy ośrodek amerykańskiego przemysłu filmowego; obecnie słowo Hollywood używane jest jako skrótowa nazwa dla amerykańskiej kinematografii
najstarsza i największa międzynarodowa impreza sportowa; organizowana przez Międzynarodowy Komitet Olimpijski w starożytności i współcześnie co 4 lata w różnych krajach, pod hasłem szlachetnego współzawodnictwa
powszechnie dostępny i praktykowany typ kultury przeznaczonej dla masowego odbiorcy
(fr. impressionisme) nurt w sztuce charakteryzujący się dążeniem do odzwierciedlenia zmysłowych odczuć i momentów; najbardziej znani przedstawiciele to Claude Monet i Vincent van Gogh
kierunek w literaturze i w sztuce bazujący na dokładnym, wiernym i zgodnym z obserwacją ludzką przedstawianiu rzeczywistości
(gr. sýmbolon, tłum. znak umowny) kierunek w literaturze i sztuce przełomu XIX i XX w. , którego twórcy wychodzili z założenia, że świat realny jest tylko ułudą, w związku z czym można go poznać wyłącznie za pośrednictwem specjalnych symboli