Skutki uprzemysłowienia

Społeczeństwo europejskie w I połowie XIX wieku było zróżnicowane i zachodziło w nim wiele przemian. Kto do niego należał, z jakimi borykały się trudnościami niektóre warstwy społeczne dowiesz się poniżej. W II połowie XIX wieku nastąpił szybki rozwój miast Europy i nie tylko. W wielu europejskich metropoliach przeprowadzano gruntowną modernizację. Budowano kamienice, zakładano wodociągi, stawiano lampy uliczne, a w Stanach Zjednoczonych wybudowano pierwszy wieżowiec.

Polecenie 1

Na podstawie ilustracji z 1837 roku, przedstawiającej jedną z głównych ulic Londynu, scharakteryzuj realia wielkomiejskie I połowy XIX wieku.

RJEACqlDzFI2H

Ulica, na niej wozy. Dwa z nich do przewozu ludzi. Ten z prawej bardziej elegancki. Z lewej wóz do przewozu rzeczy, do którego ktoś pakuje kosze. Na środkowym wozie siedzi dużo osób, jest on odkryty bez dachu. Na obrazie kilkanaście kobiet i mężczyzn.

RaSC4j0H9DaYl

(Uzupełnij).

Pokaż rozwiązanie

Realia wielkomiejskie I połowy XIX wieku zależały m.in. od wielkości miasta. Charakterystyczne były tu powstające nowe fabryki, duże kamienice, wzrost liczby ludności. Nawierzchnie ulic zaczynały być wybrukowane, co pomagało swobodniej poruszać się wozom, oświetlone (co widać na ilustracji).  Nadal problem był z kanalizacją, często fekalia wylewane były na ulice.

Polecenie 1

Na podstawie dostępnych Ci źródeł scharakteryzuj jak wyglądały w XIX wieku ulice Londynu.

R1Xq2We9ovs1L

(Uzupełnij).

Pokaż rozwiązanie

Realia wielkomiejskie I połowy XIX wieku zależały m.in. od wielkości miasta. Charakterystyczne były tu powstające nowe fabryki, duże kamienice, wzrost liczby ludności. Nawierzchnie ulic zaczynały być wybrukowane, co pomagało swobodniej poruszać się wozom, oświetlone. Nadal problem był z kanalizacją, często fekalia wylewane były na ulice.

Urbanizacyjny boom

Wzrost liczby mieszkańców w miastach Europy w II połowie XIX wieku był skutkiem wzmożonej wewnętrznej migracji ze wsi do miast, w pogoni za lepszymi warunkami bytowymi, najczęściej w poszukiwaniu pracy w przemyśle. W niektórych państwach na przełomie XIX i XX wieku, podobnie jak wcześniej w Wielkiej Brytanii, liczba ludności miejskiej przewyższała liczbę mieszkańców wsi (w Niemczech 2/3 ludności mieszkało w miastach). Inaczej wyglądało to w Stanach Zjednoczonych, gdzie do miast przybywali głównie emigranci spoza kontynentu, a urbanizacja nabrała przyspieszenia dopiero po 1900 roku. Nowy Jork osiągnął wówczas liczbę 3,5 miliona mieszkańców.

W przemianach cywilizacyjnych w XIX wieku największą rolę odgrywały duże ośrodki miejskie, których wciąż przybywało. Najszybciej rozwijały się stolice państw, a decydowały o tym przypisane im przez instytucje państwa specjalne zadania, przykładowo pełniły rolę ośrodka politycznego i gospodarczego kraju.

Liczba miast w Europie o liczebności powyżej 100 tysięcy mieszkańców

Na wczesnym etapie industrializacji, w drugiej połowie XVIII i w pierwszej połowie XIX w., nastąpił w Wielkiej Brytanii gwałtowny wzrost demograficzny. Był on spowodowany m.in. ograniczeniem śmiertelności niemowląt dzięki łatwiejszemu dostępowi do opieki zdrowotnej, lepszemu wyżywieniu, szczepieniom i większej świadomości znaczenia higieny w życiu codziennym. Jednocześnie nie malała dzietność przeciętnej rodziny, w wyniku czego liczba ludzi dynamicznie się zwiększała. Historycy dyskutują nad tym, w jakiej mierze był to pozytywny wpływ industrializacji, a w jakiej innych czynników, np. rozwoju rolnictwa czy zmniejszenia liczby epidemii oraz konfliktów zbrojnych. Wzrost liczby ludności był zjawiskiem ogólnoeuropejskim – nie dotyczył tylko Wielkiej Brytanii. Na przykład, jak się szacuje, liczba ludności Rzeczypospolitej na przełomie XVII i XVIII w. wynosiła 7–8 mln, a w czasach pierwszego rozbioru ok. 14 mln. Jeśli te szacunki są wiarygodne, oznaczałoby to największe średniookresowe tempo przyrostu liczby ludności w całej naszej historii. Zjawisko to przedstawiają poniższe mapy i tabela.

R1FDgR0Zn4QIb

Pierwsza mapa przedstawia gęstość zaludnienia w Europie w 1750 roku. Największa liczba mieszkańców na km² 46 lub więcej to teren Włoch, Holandia i Belgia. 31- 45 mieszkańców na km² było na terenie Francji, Niemiec, Czech, Wielkiej Brytanii, Irlandii. Od 16- 30 osób na km² znajdowało się w Hiszpanii, Szkocji, Polski, Litwy, Ukrainy, Białorusi i Słowacji. 15 lub mniej osób było w Danii, Rumunii, Bułgarii, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji. Druga mapa ilustruje zaludnienie Europu w 1914 roku. Największa ilość mieszkańców czyli 129 lub więcej na km² znajdowała się na terenie Niemiec, Holandii, Belgii, południowej części Wielkie Brytanii. 86 do 128 mieszkańców na km² zamieszkiwało teren Polski, Czech, Słowacji, Węgier, północnej części Rumunii oraz Włoch. 43 do 85 mieszkańców na km² znajdowało się we Francji, Portugalii, Islandii, północnej Wielkiej Brytanii oraz Danii. 42 lub mniej mieszkańców km² znajdowało się w Hiszpanii, Austrii, Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Albanii, Serbii, Czarnogórze, Grecji, Bułgarii, Rumunii.

Miasteczka, w których życie płynęło jak dawniej, odróżniał od metropolii i wielkich ośrodków miejskich widoczny brak inwestycji w infrastrukturę (chodniki, drogi czy oświetlenie). Miasta przemysłowe i górnicze, powstałe w wyniku procesów industrializacji, również w II połowie stulecia nie zmieniły swojego charakteru. Nadal były zdominowane przez dzielnice robotnicze i hale produkcyjne, a ich oferta handlowa i usługowa była dostosowana do możliwości uboższych mieszkańców.

Do rozwoju demograficznego, patrząc z perspektywy lokalnej, przyczyniały się również migracje. Ludność Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych czy Prus powiększała się znacznie wskutek napływu migrantów. Negatywny bilans ludności w krajach, z których pochodzili migranci, był równoważony przez wysoki przyrost naturalny. Masowe migracje nie byłyby możliwe, gdyby nie wywołany rewolucją przemysłową rozwój środków transportu, takich jak kolej czy statki parowe.

Porządek wkracza do miast

W wielu europejskich metropoliach przeprowadzano gruntowną modernizację, wyburzając pozostałości średniowiecznych murów czy dawnego układu ulic, a także zapuszczoną i prowizoryczną zabudowę okalającą najstarsze części miast. W taki sposób od lat 30. po lata 70. XIX wieku, unowocześniono między innymi Wiedeń, Londyn, Paryż i Berlin. Zbudowano setki nowych kamienic, wprowadzono ład urbanistyczny. Zmiany przeprowadzano pod okiem słynnych architektów, a ich celem było przede wszystkim zlikwidowanie dzielnic slumsów i walka z przestępczością. Modernizacja miała też podkreślać prestiż władz, a poza tym była odpowiedzią na rosnące potrzeby administracji państwowej. Kierowano się także zaleceniami higienistów i lekarzy, walczących o poprawę sytuacji sanitarnej w mieście. Przyczynił się do tego szczególnie rozwój sieci wodociągów i kanalizacji, budowanej w miastach europejskich i amerykańskich w II połowie XIX wieku.

Ciekawostka

Przebudowa i rozbudowa Paryża w latach 1852–1870, prowadzona pod kierownictwem prefekta miasta, barona Georges’a Haussmanna [czyt.: żorsz usman], pochłonęła blisko miliard franków i jest uważana do dziś za szczytowe osiągnięcie II Cesarstwa. Na miejscu kilku wyburzonych dzielnic zaplanował on reprezentacyjne budynki, szerokie aleje, gwiaździste place i liczne parki.

R1TXIell4NGAX

Na zdjęciu sześciopiętrowa kamienica narożna. na parterze duże witryny sklepowe z wejściem w rogu budynku. Na drugim i piątym piętrze ozdobne, metalowe balustrady ciągnące się przez całą kondygnacje. Dach jest zaokrąglony , widać w nim okna. Między prostokątnymi oknami kamienicy zdobienia (np. w formie lwich głów lub wazonów z kwiatami).

Nowością było pojawienie się pod koniec XIX wieku nadzoru budowlanego w wybranych miastach Europy i Stanów Zjednoczonych. Dzięki temu zaczęto porządkować przestrzeń miejską, dotąd rozwijającą się w sposób bezładny. Wprowadzono przepisy i odpowiednie kary za zaśmiecanie przestrzeni publicznej. Na jezdniach malowano pasy, wyznaczające przejścia dla pieszych. W 1914 roku w Stanach Zjednoczonych pojawiła się sygnalizacja uliczna. Zakładano parki i ogrody zoologiczne. Począwszy od lat 80. XIX wieku olejowe, a później naftowe lampy uliczne w lepszych dzielnicach, zaczęto zastępować oświetleniem elektrycznym. W Europie ulicom nadawano nazwy, a w Stanach Zjednoczonych – numery.

Kamienice i wieżowce

Reprezentacyjne kamienice były cechą charakterystyczną miejskiej architektury europejskiej, natomiast wieżowce – amerykańskiej. W Stanach Zjednoczonych wysokie budynki wyposażano w windy hydrauliczne. Pierwszą zainstalowano w 1853 roku w nowojorskim domu handlowym. Od lat 90. XIX wieku roku stopniowo zastępowano je windami elektrycznymi. W tym okresie w Stanach Zjednoczonych zaczęto też montować ruchome schody.

Rx26MrFX3DAQx

Zdjęcie przedstawia wieżowiec w Nowym Jorku, zbudowany na trójkątnej działce. Budynek także w formie trójkąta. Z jednej strony ulica, z drugiej deptak. Zdjęcie z lotu ptaka.

Ciekawostka

RAudsgACGfkkD

Ilustracja przedstawia fragment wieży Eiffla. Po krętych metalowych schodach wchodzą trzy kobiety i jeden mężczyzna. Kobiety mają długie suknie z tiurniurą ( udrapowanym z tyłu materiałem), krótkie marynarki i kapelusze. Mężczyzna ma długi płaszcz i cylinder. Schody maja metalową balustradę z czterech poziomych prętów połączonych pionowymi podpórkami przymocowanymi do schodów. W tle elementy konstrukcyjne wieży.

Paryska Wieża Eiffla [czyt. ajfla] została wybudowana w latach 1887–1889. Była najwyższą budowlą świata aż do 1913 roku, gdy w tej roli zastąpił ją jeden z amerykańskich wieżowców — „drapaczy chmur”. Zbudowano ją specjalnie na paryską Wystawę Światową w 1889 roku. Miała upamiętnić setną rocznicę rewolucji francuskiej oraz zademonstrować poziom francuskiej wiedzy naukowo‑technicznej. Choć początkowo wzbudzała wiele kontrowersji, między innymi ze względu na budulec, z którego została wykonana — żelazo uważano za materiał mało estetyczny i pośledniej wartości — dziś uznaje się ją za symbol metropolii paryskiej i całej Francji.

W II połowie XIX wieku w miastach zaczęły powstawać duże domy towarowe. Ich pojawienie się było znakiem gospodarczego rozkwitu miast i zwiększania się dobrobytu. Lokowano je w kamienicach, budowanych najczęściej w stylu eklektycznym, secesyjnym lub modernistycznym, tworząc niekiedy drobiazgowo zaplanowane kompleksy ciągnące się wzdłuż kwartałów ulic. Poza nowymi obiektami handlowymi nieodłączną częścią krajobrazu miejskiego stały się ogłoszenia i plakaty. W cywilizacji przemysłowej nastąpił rozwój konsumpcjonizmu, podsycany zwiększonym obiegiem pieniądza i jego napływem z innych, podbijanych kontynentów.

Transport miejski

Po ulicach miast aż do I wojny światowej włącznie przemieszczano się pojazdami zaprzężonymi w konie. U schyłku epoki karoce i dorożki zaczęto wyposażać w ogumowane koła, co miało zmniejszyć poziom hałasu. W Paryżu, Londynie i Nowym Jorku przez całe stulecie stano… w korkach.

RY59psDMN2688

Obraz przedstawia paryską ulice. Widać kilkadziesiąt osób. Jedni idą inni stoją. Blisko ulicy stoją kobiety w eleganckich długich sukniach z trenami i kapeluszach, jedna z nich ma futro, druga trzyma w ręku mufkę. Widać mężczyzn w długich płaszczach i cylindrach, a także dziewczynkę i chłopca idących przed starsza para. Na jezdni kilka konnych dorożek ze stangretami. Po lewej stronie widać fragment kościoła z dużymi półokrągłymi oknami i ścianę kamienicy obok. Wzdłuż ulicy stoją drzewa.

Ponieważ ulice były zapełnione przez pojazdy konne oraz tłumy ludzi, przemieszczanie się po mieście było wysoce ryzykowne. Czasami ledwie unikano stratowania przez konie. W transporcie publicznym przez długi czas dominowały omnibusy, czyli kryte wieloosobowe pojazdy, ciągnięte przez konie po szynach. Wymyślone we Francji, upowszechniły się szybko nie tylko w Europie, ale i w Stanach Zjednoczonych. Omnibusy jeździły regularnie po wyznaczonych trasach, według rozkładów jazdy, a ich obsługa ubrana była w uniformy. W 1879 roku Niemiec Ernst Werner von Siemens [czyt.: zimens] zbudował pierwszą linię kolei elektrycznej. Dzięki niemu na początku lat 80. XIX wieku w Berlinie – jako pierwszym w dziejach mieście – jeździły tramwaje elektryczne. Wkrótce upowszechniły się one w całej Europie, zastępując omnibusy i kursując po tych samych szynach.

Ciekawostka

R1rkXauhTSGAu

Na zdjęciu londyńskie metro Platforma z Queens Road. Na pierwszym planie, na ławce siedzi mężczyzna, nieco dalej stoi drugi. Z prawej tory metra, a z tyłu wlot tunelu. Po prawej stronie na ścianie plakaty i  reklamy. Podłoga peronu wyłożona jest deskami.

Pierwsze metro na świecie uruchomiono w Londynie już w 1863 roku, a obsługiwały je parowozy (!). Kłopotem była wentylacja. Dym wydobywający się przez liczne otwory wentylacyjne na powierzchnię jezdni, w momencie przejazdu pociągu… płoszył idące ulicami konie. Dopiero od roku 1890 zaczęto wprowadzać trakcję elektryczną w londyńskim metrze. Trakcji elektrycznych nie montowano już nad wagonikami, lecz w szynach.

RAOPJMIeaUQdo

Na ilustracji mapa londyńskiego metra z 1908 roku. Zaznaczono na niej osiem linii metra. Każdą z nich oznaczono innym kolorem. Wypisane są również wszystkie nazwy stacji. U góry napis w języku angielskim: London, Undergroud, Reilways , a w lewym górnym rogu legenda do mapy.

Od schyłku XIX wieku najbardziej popularnym środkiem komunikacji miejskiej, zwłaszcza w ośrodkach pozbawionych tramwajów i metra, były rowery. Samochody długo stanowiły rzadkość. Nie dopuszczano ich do ruchu ulicznego, gdyż obawiano się rozwijanej przez nie prędkości. Jednak władze miast zaczęły wprowadzać je do służb publicznych, głównie jako wozy policyjne i „sanitarki”. Stopniowo upowszechniły się także taksówki. Pierwsze z nich zarejestrowano w Paryżu w 1898 roku, a później w innych europejskich miastach.

Po ciemnej stronie miasta

RqeFGK80W8cyr

Na ilustracji miasto, z ogromnymi budynkami fabryki, na nich kominy. Przed nimi woda z płynącymi łodziami.

RgrsUzHBhRLPF

Na zdjęciu szeroka ulica, z namalowanymi pasami, ciągnąca się daleko. Przy niej niewysoki i długi budynek z wysokim kominem.

W miastach bogatszych państw, zwłaszcza Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, stopniowo poprawiał się standard mieszkań i warunki bytu biedniejszych warstw społeczeństwa. Ogólnej poprawie sprzyjała wspomniana przebudowa przestrzeni miejskiej, która często pociągała za sobą wyburzanie najbardziej zaniedbanych zabudowań. Poza tym w niektórych europejskich państwach, między innymi we Francji i w Wielkiej Brytanii, pod koniec XIX wieku zaczęło się rozwijać budownictwo komunalne, przeznaczone dla uboższej ludności, przeważnie na obrzeżach miast. Nadal jednak w miastach istniały obszary ubóstwa, którego nie były w stanie zlikwidować działania prywatnych stowarzyszeń filantropijnych, instytucji kościelnych i rozwijających się stopniowo publicznych służb opieki społecznej.

Ciekawostka

R1UKBOcJOa7Uu

ilustracja przedstawia slumsy w Glasgow. Widać bardzo wąską uliczkę miedzy dwoma szeregami zbudowanych z cegły jednopiętrowych budynków. Między nimi powieszone na kijach suszy się pranie ( spodnie).

Pierwsze zdjęcia dokumentujące miejską nędzę pochodzą z II połowy XIX wieku. Pionierem „fotografii zaangażowanej”, której celem było nagłośnienie patologii i problemów społecznych, był szkocki fotograf Thomas Annan. Na początku lat 70. XIX wieku uwiecznił — na krótko przed ich wyburzeniem — slumsy Glasgow.

Na przełomie XIX i XX wieku nastąpił rozwój badań, których celem było określenie „progu ubóstwa” w społeczeństwie przemysłowym. Pionierem tego typu badań socjologicznych był działacz społeczny, Charles Booth [czyt.: czarls bif] autor pierwszego studium warunków życia i pracy ludności miejskiej. Zbadał on i opisał życie mieszkańców Londynu. Szczególnie interesowały go dane statystyczne dotyczące poziomu ubóstwa i przestępczości.

Ciekawostka

Rvfjro3p2hRGM

Na ilustracji przedstawiono mapę ulic dużego miasta. Ulice zaznaczone są na żółto. Przy ulicach zaznaczono kilkoma kolorami obszary wokół nich. Kolory obszarów są następujące: ciemnoczerwony, jasnoczerwony, jasnobrązowy, niebieski, granatowy, czarny. Nieco więcej niż połowę zajmują obszary zaznaczone kolorami: niebieskim, granatowym i czarnym.

Na ilustracji możesz obejrzeć fragment stworzonej przez Charlesa Bootha „mapy ubóstwa” z 1889 roku. Naniesione na plan miasta kolory odzwierciedlały różnice statusu socjalno‑ekonomicznego, (czyli sytuacji ekonomicznej i wynikającego z niej miejsca w społeczności miejskiej) mieszkańców Bethnal Green [czyt.: befnal grin] znanej londyńskiej dzielnicy nędzy. Kolor czarny na mapie oznaczał miejsca zamieszkane przez żyjące w nędzy „klasy niższe”: robotników dniówkowych bez stałego zatrudnienia, ulicznych sprzedawców, bezrobotnych, a także przez kryminalistów.

Ćwiczenia

RX5kC8YageBlm

Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Pauperyzm – nowe oblicze biedy u progu epoki industrialnej”. Następnie pojawia się dr Monika Piotrowska‑Marchewa – historyczka Uniwersytetu Wrocławskiego. Kobieta siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle widać białą ścianę i powieszone na niej fragmenty grafik, białą kanapę oraz wzorzyste poduszki. Film kończy się planszą z napisami: wystąpiła dr Monika Piotrowska‑Marchewa, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego", grudzień 2014.

Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Pauperyzm – nowe oblicze biedy u progu epoki industrialnej”. Następnie pojawia się dr Monika Piotrowska‑Marchewa – historyczka Uniwersytetu Wrocławskiego. Kobieta siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle widać białą ścianę i powieszone na niej fragmenty grafik, białą kanapę oraz wzorzyste poduszki. Film kończy się planszą z napisami: wystąpiła dr Monika Piotrowska‑Marchewa, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego", grudzień 2014.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RX5kC8YageBlm

Nagranie video. Na początku pojawia się plansza z tytułem „Pauperyzm – nowe oblicze biedy u progu epoki industrialnej”. Następnie pojawia się dr Monika Piotrowska‑Marchewa – historyczka Uniwersytetu Wrocławskiego. Kobieta siedzi w jasnym pomieszczeniu. W tle widać białą ścianę i powieszone na niej fragmenty grafik, białą kanapę oraz wzorzyste poduszki. Film kończy się planszą z napisami: wystąpiła dr Monika Piotrowska‑Marchewa, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego", grudzień 2014.

Słownik