Jak zakonnicy i rycerze pomagali władcom w rządzeniu

W średniowiecznej Europie religia chrześcijańska odgrywała ważną rolę. Uważano, że człowiek powinien tak postępować, aby zasłużyć na zbawienie po śmierci. W tym celu niektórzy ludzie umartwiali się – wyrzekali wszelkich wygód i przyjemności, a nierzadko zadawali swemu ciału cierpienia a inni walczyli w imię Boga, władcy, honoru i damy swojego serca.

Były sposoby, które miały przybliżać chrześcijan do Boga. Do takich sposobów należało porzucenie swojego dotychczasowego życia, często wygodnego, i opuszczenie rodziny, by służyć Bogu. Tacy ludzie tworzyli wspólnoty oddzielone od świata zewnętrznego, żyjące w zamknięciu. Ich członków nazywamy zakonnikami lub mnichami, a zamieszkiwane przez nich budynki – klasztorami.

Klasztory były zarządzane przez opatówopatopatów. W klasztorach opracowywano specjalne zasady wspólnego życia. Ich zbiór nazywamy regułą. Zakonnicy, których obowiązuje taka sama reguła, należą do zgromadzenia religijnego określanego mianem zakonu. Mnisi składali uroczyste śluby zakonne: przysięgę ubóstwa i bezwzględnego posłuszeństwa przełożonym, a także życia w celibacie, co oznaczało, że nie mogli zawierać związków małżeńskich.

Jedna z najważniejszych reguł zakonnych została opracowana w VI wieku przez
św. Benedyktaśw. Benedyktśw. Benedykta. Według niej do głównych obowiązków zakonników należy modlitwa oraz praca fizyczna, a oprócz tego mnisi powinni oddawać się lekturze ksiąg religijnych. Reguły te obowiązywały w zakonie benedyktynów. Podobnych zasad przestrzegano w zakonie cystersów, założonym w XI wieku. Cystersi kładli nacisk na ubóstwo i utrzymanie się z pracy własnych rąk. Podzielali zdanie św. Benedykta, że lenistwo jest wrogiem duszy.

Mnisi, oprócz spełniania powinności religijnych, sami produkowali żywność i zajmowali się rzemiosłem. Prowadzili szpitale i szkoły. Ze względu na wykształcenie i umiejętność posługiwania się pismem w wielu krajach pełnili także ważne funkcje państwowe. Wiele czasu spędzali na przepisywaniu ksiąg – zarówno religijnych, jak i poświęconych medycynie, astronomii oraz prawu. Dzięki temu w klasztorach powstawały wspaniałe biblioteki, które były prawdziwymi skarbnicami wiedzy.

Mnisi przepisywali księgi w specjalnie do tego przeznaczonym pomieszczeniu, zwanym skryptorium. Czynność ta wymagała skupienia, cierpliwości i staranności. Wykonywali ją głównie benedyktyni, dlatego taką drobiazgową pracę nazywamy benedyktyńską.

W XIII wieku pojawiły się zakony żebraczezakon żebraczyzakony żebracze. Reguły tych zakonów nakazywały mnichom żyć w ubóstwie, z pracy własnych rąk lub jałmużny. Ich klasztory nie mogły przyjmować bogatych darów. Do zakonów żebraczych należały zgromadzenia dominikanów i franciszkanów, których nazwy pochodzą od imion ich założycieli
- odpowiednio: św. Dominika i św. Franciszka. Oba te zakony budowały swoje klasztory w miastach, żeby być bliżej ludzi, którym pomagały.

W średniowieczu powstawały również zakony rycerskie. Ich członkowie oprócz ślubów posłuszeństwa, życia w ubóstwie i czystości składali także przysięgę walki z niewiernymi. Większość z tych zgromadzeń powstała, by opiekować się pielgrzymami podążającymi do Ziemi Świętej (Palestyny i Izraela – miejsc znanych ze Starego i Nowego Testamentu), a także by bronić jej przed najazdami pogan. Takimi zakonami byli templariusze i joannici. W końcu XII wieku powstał Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, zwany zakonem krzyżackim.

Zanim chłopiec został rycerzem, musiał się wiele nauczyć. Chłopiec z rycerskiego domu już w wieku siedmiu lat był przyjmowany na służbę do rycerza jako paź. Uczył się dobrych manier, żeby umieć zachować się przy stole i wobec dam. Pomagał pani domu, opiekował się też końmi, poznawał poezję. Gdy chłopiec ukończył czternaście lat, zostawał giermkiem. Od tego momentu towarzyszył rycerzowi na wojnie, pomagał mu nosić broń i zakładać zbroję, którą czyścił i oliwił. Troszczył się też o konia. Giermek uczył się władać bronią, jeździć konno i czasem sam walczył u boku rycerza.

Gdy młodzieniec świetnie władał bronią i jeździł konno, a także wykazywał się odwagą i wiernością, mógł zostać pasowany na rycerza. W czasie ceremonii pasowania otrzymywał od swego pana miecz, ostrogi i pas rycerski. Do uroczystości należało też uderzenie mieczem w ramię pasowanego oraz złożenie przez niego przysięgi, że będzie wiernie służył Bogu i swemu władcy.

Rycerz był wojownikiem. Często walczył mieczem, stąd czasem nazywa się rycerzy ludźmi miecza. Najważniejszym zadaniem rycerza była walka w dobrej sprawie. Musiał więc bronić swojego króla lub księcia, któremu ślubował wierność. W razie zagrożenia kraju rycerze mieli obowiązek stawić się na rozkaz władcy, by stanąć do walki z wrogiem. Za słuszną sprawę uznawano też walkę chrześcijańskich rycerzy z niewiernymi. Od rycerzy wymagano sprawnego posługiwania się bronią i waleczności, ponieważ od ich umiejętności zależał wynik bitwy.

W średniowiecznych opowieściach opisywane były cechy idealnego rycerza i zasady, którymi powinien się kierować. Musiał być odważny, hańbą była ucieczka z pola walki. Zwycięstwo nad bezbronnym i słabym przeciwnikiem nie przynosiło chwały. Wymagano od niego uprzejmości wobec kobiet i – w razie potrzeby – opieki nad nimi. Rycerz powinien być dzielny, wierny swemu panu, bronić wiary chrześcijańskiej, dotrzymywać danego słowa.

Miejscem, gdzie rycerze mogli popisać się sprawnością we władaniu bronią i doskonalić swoje umiejętności, były turnieje rycerskie. Organizowali je na swych dworach królowie i książęta. W czasie turnieju odbywał się pojedynek na kopie, czyli długie włócznie przeznaczone do walki konnej. Polegał na tym, że przeciwnicy – jadąc na koniach – ruszali na siebie z wyciągniętą bronią. Wygrywał ten, który wytrącił tarczę z ręki rywalowi lub wysadził go z siodła. Czasem rycerze staczali na oczach widzów niezwykle zacięte walki. Zwycięzcy turnieju otrzymywali nagrody, na przykład zbroję i konia przeciwnika.

Rycerz mieszkał na zamku, czyli w wielkiej, drewnianej lub kamiennej budowli. W czasie zagrożenia zamki zamieniały się w trudne do zdobycia fortece. Wznoszono je w miejscach trudno dostępnych, na przykład na wzgórzach, w zakolach rzek, nad jeziorami, na wyspach. Ich zdobycie utrudniały specjalne umocnienia. Najpierw były to wały z ziemi, drewna i kamieni. Później zastąpiły je mury obronne. Dostęp do niektórych zamków utrudniały wypełnione wodą głębokie fosy i bramy z kratami. Do wnętrza zamku można było wejść zwodzonym mostem, który – w nocy i w razie zagrożenia – podnoszono i wciągano do zamku. W czasie ataku wroga ważną rolę odgrywały wysokie wieże. Można było się w nich schronić i z góry razić atakujących.

Zamki stanowiły wygodne mieszkania dla właścicieli i ich rodzin. Ich posiadacze na ogół byli zamożni i sprawowali ważne urzędy w państwie. Chcieli, by okazałe budowle odzwierciedlały ich bogactwo i pozycję. W zamkach mieszkała też liczna służba. Z okazji różnych świąt i uroczystości wydawano uczty, na które zapraszano znajomych.

Pełna zbroja płytowa pojawiła się w późnym średniowieczu (XIV–XV wiek). Złożona z metalowych płyt łączonych skórzanymi paskami osłaniała rycerza przed ciosami mieczów, kopii i strzał. Ważyła około 20–30 kg. Na napierśnik wkładano czasem tunikę z wyhaftowanym herbem, czyli rodowym znakiem rycerza. Zbroja płytowa wyszła z użycia pod koniec średniowiecza ze względu na upowszechnienie broni palnej na polach bitew.

Rycerz nosił na głowie hełm. Twarz chroniła zasłona wyposażona w wizjer, dzięki któremu rycerz widział, co dzieje się na polu bitwy. Niektóre hełmy miały ruchomą zasłonę. Taki hełm nazywany był przyłbicą. Obojczyk osłaniał szyję i podbródek rycerza. Wykonany z ruchomych metalowych płyt fartuch chronił jego brzuch. Bark chronił naramiennik, ramię – opacha, łokieć – nałokcica, przedramię – zarękawie. Dłoń osłaniała pancerna rękawica. Uda rycerza chroniły nabiodrki, łydki i piszczele – nagolenniki. Stopy osłaniały skórzane lub metalowe trzewiki. Nie wszystko można było okryć sztywnymi płytami: dostępu do miejsc pomiędzy nimi strzegła elastyczna kolczuga, czyli plecionka z metalowych kółek.

W rządzeniu państwem władcy pomagali zakonnicy i rycerze. Zakonnicy żyli w klasztorach gdzie pracowali i modlili się. Potrafili pisać i czytać. Z tego powodu pełnili często ważne funkcje państwowe. Rycerze byli wojownikami. Ich obowiązkiem było posłuszeństwo wobec władcy, obrona wiary chrześcijańskiej, kraju i bezbronnych. Rycerze mieszkali w zamkach, które pełniły funkcje obronne.