Świat bajek
Podsumowanie wiadomości o bajkach
Warto wiedzieć!
Kiedy ktoś nam powie, że „opowiadamy bajki”, to będzie oznaczało, że posądza nas o zmyślanie, mówienie nieprawdy lub ubarwianie rzeczywistości. Gdy usłyszymy, że „to wszystko można między bajki włożyć”, to będzie oznaczało, że coś jest nieprawdopodobne i nie mogło mieć miejsca w realnym świecie. Jednak wbrew naszym językowym przyzwyczajeniom, bajki zawierają wiele życiowych prawd. Można się z nich nauczyć właściwego postępowania i mądrości. Już od czasów antycznych, kiedy to żył i tworzył pierwszy bajkopisarz Ezop, aż do dziś bajki bawią i kształtują dobre obyczaje.

Wyraz 'bajka' w utworze dedykacyjnym do zbioru Bajki i przypowieści jest synonimem prawdy. Krasicki odszedł tu od zwyczajowego utożsamianiautożsamiania tego słowa z fantazją czy kłamstwem (przy okazji bajkę przeciwstawił baśnibaśni, oznaczającej coś fałszywego).

Po przeczytaniu lub wysłuchaniu utworu Wstęp do bajek wykonaj ćwiczenia.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D15FQlchf
Nagranie. Bajkę Ignacego Krasickiego Wstęp do bajek czyta Krzysztof Kulesza.
Wstęp do bajekBył młody, który życie wstrzemięźliwiewstrzemięźliwie pędził;
Był stary, który nigdy nie łajałłajał, nie zrzędził;
Był bogacz, który zbiorów potrzebnympotrzebnym udzielał;
Był autor, co się z cudzej sławy rozweselał;
Był celnikcelnik, który nie kradł; szewc, który nie pijał;
Żołnierz, co się nie chwalił; łotrłotr, co nie rozbijałrozbijał;
Był minister rzetelnyrzetelny, o sobie nie myślał;
Był na koniec poeta, co nigdy nie zmyślał.
– A cóż to jest za bajka? Wszystko to być może!
– Prawda, jednakże ja to między bajki włożę.Źródło: Ignacy Krasicki, Wstęp do bajek, [w:] Poezja polska XVIII wieku, red. Zdzisław Libera, Warszawa 1976, s. 209.
wiersz podzielony na zwrotki nazwać można zwrotkowym (stroficznym)
wiersz niepodzielony na zwrotki nazwać można ciągłym (stychicznym)
Określ, jak można nazwać utwór Wstęp do bajek, skoro nie jest podzielony na zwrotki (strofy).
Podziel wiersz na dwie części. Wskaż miejsce, w którym przeprowadzisz granicę. Uzasadnij swój wybór.
Anafora - figura stylistyczna polegająca na powtórzeniu tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych zdań, wersów, zwrotek. W wierszu pełni ona określoną funkcję, służy wzmocnieniu, podkreśleniu ważności wypowiadanych treści.
Stereotyp - uproszczony i schematyczny obraz osób, grup, stosunków społecznych, instytucji, powszechny w danej grupie społecznej i trudny do zmiany. Stereotypy zwykle opierają się na niepewnej wiedzy i czasem fałszywych przekonaniach na temat świata, są utrwalone przez tradycję.
Człowiek widząc świat, opisuje go, interpretuje za pomocą języka. Jest to widzenie dość uproszczone, pozbawione dociekliwej analizy, próby rzetelnego zaobserwowania i sprawiedliwego ocenienia zjawisk otaczającego świata. Język dysponuje takimi środkami, które to uproszczenie znacznie ułatwiają, tymi środkami są stereotypy językowe, utrwalone wyobrażenia o czymś, połączone na stałe z ocenami, systemem wartości i wzorami zachowań, mocno zakorzenione w świadomości i języku, niełatwo dają się zweryfikować. Potoczne, stereotypowestereotypowe myślenie o czymś czy stereotypowa ocena czegoś są najczęściej rozumiane jako krzywdzące, bezrefleksyjne np. kobiety lubią plotkować, mężczyźni nigdy nie płaczą.
Zapoznaj się z informacją na temat stereotypów. Na podstawie bajki „Wstęp do bajek” połącz osoby z ich stereotypowym wyobrażeniem.
Jak postępują postacie wymienione w bajce, oceń ich zachowanie. Wyjaśnij, jak nazywa się taki sposób ukazywania postaci w tekście literackim.
Wyjaśnij, czy charakterystyka ludzi wymienionych w bajce jest zgodna z rzeczywistością i na czym polegał pomysł bajki.
Wyszukaj w słowniku frazeologicznym zwrot: włożyć między bajki i wyjaśnij jego znaczenie.
Wyjaśnij, jak rozumiesz morał bajki:
– A cóż to jest za bajka? Wszystko to być może!
– Prawda, jednakże ja to między bajki włożę.
Zapoznaj się z bajką Jeana de La Fontaine’aJeana de La Fontaine’a oraz Ignacego Krasickiego, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Lwica i NiedźwiedzicaGoniąc za zwierzem przez pustyń obszary,
Strzelec porwał z lwiej pieczarypieczary
Jejmości Lwicy najmilsze dzieciątko,
Lwiątko.
Powraca matka, nie znajduje syna,
I srogimsrogim żalem przejęta,
Straszliwie ryczeć zaczyna.
PierzchająPierzchają w trwodzetrwodze zwierzęta,
Kto żyw, ukrywa się w norze,
Choć noc zapadła, nikt zasnąć nie może,
Bo lament Lwicy zbolałej,
Wstrząsa bórbór cały.
Aż wreszcie Niedźwiedzica rzecze do sąsiadki:
«Powiedz mi, wszak cielątek i jagniąt niemało
Przez twe ząbki na tamten świat powędrowało:
Czyliż one nie miały ni ojca ni matki?
— Miały. — Jednak sąsiadom nie suszyły głowy,
Osierocone owce i stroskane krowy;
W skrytości serc płakały nad stratą dzieciątek.
Czemuż ty jedna masz czynić wyjątek?
Milcz, jak one milczały; oto moja rada.
— Co, ja mam milczeć po utracie syna!
Któż mi go wróci? ach, biada mi, biada!
Nieszczęsna moja godzina!
Co mnie obchodzą czyjeś tam rozpacze,
Gdy ja boleję i płaczę!»Człowiecze! gnębią ciebie twe własne cierpienia:
Czemuż na krzywdy bliźnichbliźnich masz serce z kamienia?Źródło: Jean de La Fontaine, Lwica i Niedźwiedzica, [w:] tegoż, Bajki podług La Fontaine’a, Warszawa 1876, s. 670–671.
Komar i muchaMamy latać, latajmy nie górniegórnie, nie nisko.
Komar muchy tonącej mając widowisko,
Że nie wyżej leciała, nad nią się użalił:
Gdy to mówił, wpadł w świecę, i w ogniu się spalił.Źródło: Ignacy Krasicki, Komar i mucha, [w:] tegoż, Dzieła Krasickiego dziesięć tomów w jednym, Paryż 1830, s. 5.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D15FQlchf
Nagranie bajki „Rybka mała i szczupak” Ignacego Krasickiego, czyta Bartosz Mazur.
Rybka mała i szczupak
Zacytuj fragment utworu, który można uznać za morał bajki. Wyjaśnij znaczenie morału.
Pan i piesPies szczekał na złodzieja, całą noc się trudził;
Obili go nazajutrz, że pana obudził.
Spał smaczne drugiej nocy, złodzieja nie czekał;
Ten dom skradł; psa obili za to, że nie szczekałŹródło: Pan i pies, [w:] Ignacy Krasicki, Bajki, Wrocław 1975, s. 62.
Zapoznaj się z treścią bajki Ignacego Krasickiego Pan i pies, a następnie wybierz zdanie, będące morałem.
Sprawdź, czy umiesz!
Przeczytaj poniższy fragment rozważań Hansa Christiana Andersena na temat istoty bajki, a następnie wyjaśnij, jaką funkcję pełnią bajki.
O tobie mówi bajkaMędrcy starożytni chytrze obmyślili, w jaki sposób można by ludziom mówić prawdę prosto w oczy, nie robiąc z tego w sposób grubiańskigrubiański. Pokazywali im dziwne lustro, w którym ukazywały się różnego rodzaju zwierzęta i dziwne przedmioty. Był to widok zarówno ciekawy, jak budujący. Nazwali to „bajką”. I niezależnie od tego, czy zwierzęta zachowywały się głupio, czy też mądrze, ludzie musieli, patrząc na nie, myśleć przy tym: „To o tobie mówi bajka”. W ten sposób nikt się nie mógł obrazić.
Źródło: Hans Christian Andersen, O tobie mówi bajka, [w:] tegoż, Baśnie, tłum. Bogusława Sochańska, Poznań 2006.
Gra interaktywna
Informacja dla osób korzystających z czytnika ekranu NVDA - po aplikacji można poruszać się przy użyciu klawiszy Tab i Shift + Tab, aby przejść przez poszczególne przyciski oraz strzałkami aby przejść przez poszczególne odpowiedzi każdego z pytań quizu.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D15FQlchf
Zapoznaj się z listą bajek Ignacego Krasickiego, przeczytaj te, których nie znasz, następnie wybierz ulubioną bajkę, zapisz jej tytuł i uzasadnij wybór.

Słownik
gatunek epicki, niewielkich rozmiarów opowieść, w której dominują elementy fantastyki, opowiada o niezwykłych wydarzeniach, fantastycznych postaciach i zjawiskach, kończy się zwykle morałem, dobro zwycięża zło
drugi człowiek
duży, gęsty, stary las iglasty
daw. urzędnik ściągający podatki
wysoko
ordynarny, brutalny, niegrzeczny, obrażający kogoś, źle wychowany
tu: zdobycz
strofować, besztać
daw. człowiek popełniający czyny haniebne, rabuś, złoczyńca
tu: przypłynął
uciec w popłochu
głębokie wydrążenie w skale, z wylotem na zewnątrz
potrzebujący, ubogi
wszczynać awantury, burdy, zachowywać się agresywnie
należycie wypełniający swoje obowiązki, uczciwy, sumienny, słowny, solidny, godny zaufania
odznaczający się dużym stopniem natężenia
silny strach
zostać uznanym za to samo
z umiarem, powściągliwie, powstrzymując się od czegoś
w męczący sposób narzekać lub krytykować