E-materiały do kształcenia zawodowego

E‑book – Zasady sporządzania bilansu paszowego

ROL.10. Organizacja i nadzorowanie produkcji rolniczej – technik rolnik 314207

7
bg‑orange

Analiza wartości żywieniowej pasz

Spis treści

Duża różnorodność pasz wykorzystywanych w żywieniu zwierząt przyczyniła się do wyodrębnienia różnych podziałów. Najbardziej znanym i najczęściej stosowanym jest podział pasz na treściwe i objętościowe, przy czym kryterium takiego podziału jest koncentracja w nich składników pokarmowych. Pasze objętościowe dzieli się jeszcze w zależności od ilości zawartej w nich wody na pasze objętościowe soczyste i pasze objętościowe suche.

1
bg‑orange

Pasze treściwe

R1NfZXr1YlnUG1
Ziarna
Źródło: domena publiczna.

Pasze treściwe charakteryzują się wysoką zawartością składników pokarmowych i energii. Do pasz tych zalicza się ziarna zbóż i ich przetwory, nasiona roślin strączkowych, niektóre pasze z przemysłu rolno‑spożywczego, mączki zwierzęce i mieszanki przemysłowe.

Ziarna zbóż stosowane są w żywieniu wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Na paszę przeznacza się ziarno jęczmienia, owsa, pszenżyta, kukurydzy, rzadziej pszenicy, żyta, sporadycznie prosa i sorga.

RacN68nlDpymE
Kolby kukurydzy
Źródło: mute_gemini, pixabay.com, domena publiczna.

W ziarnie zbóż znajduje się ok. 10% białka, najwięcej w pszenicy i pszenżycie, najmniej w życie i kukurydzy. Białko zbóż ma ograniczoną wartość dla zwierząt ze względu na niedobór lizyny, metioniny i treoniny, a w kukurydzy – tryptofanu. W jego skład wchodzą białka proste – prolaminy i gluteiny. W części zarodkowej występują albuminy i globuliny o wysokiej wartości biologicznej. Głównym składnikiem ziarna zbóż są węglowodany, wśród których najwięcej (50–65%) jest skrobi. Zawartość włókna waha się od 3% (pszenica, żyto, pszenżyto) do ok. 10% (owies). Ponadto w ziarnie jest 2–3% popiołu i 2–5% tłuszczu surowego (najwięcej w ziarnie owsa i kukurydzy).

Nasiona roślin strączkowych są najbogatsze ze wszystkich pasz roślinnych w białko. Najwięcej białka jest w nasionach łubinu żółtego – 40–45%, w nasionach bobiku – 30%, a najmniej w nasionach grochu i peluszki – 20–25%. Białko roślin motylkowych, jak każde białko roślinne, nie jest pełnowartościowe. Jest w nim mało metioniny, cystyny oraz tryptofanu. Dobrze się jednak uzupełnia z białkiem ziarna zbóż, ponieważ zawiera dość dużo lizyny. Spośród związków mineralnych w nasionach strączkowych występują: potas, fosfor i niewielkie ilości wapnia.

Nasiona wielu gatunków strączkowych zawierają substancje antyżywieniowe. Taniny i hemaglutyniny w nasionach bobiku i grochu obniżają wartość odżywczą. W nasionach soi znajdują się inhibitory trypsyny, a w nasionach łubinów gorzkich są trujące alkaloidy.

Skarmianie większych ilości nasion strączkowych może powodować u zwierząt zaparcia i wzdęcia, dlatego należy stosować rośliny strączkowe w umiarkowanych ilościach, najlepiej śrutowane lub moczone.

Powrót do spisu treściPowrót do spisu treści

2
bg‑orange

Pasze objętościowe soczyste

Pasze objętościowe soczyste charakteryzują się dużą zawartością wody, co sprawia, że są trudne do przechowywania, dlatego wymagają stosowania specjalistycznych metod. Tę grupę pasz stanowią zielonki, kiszonki i okopowe. Pasze te są zwykle chętnie spożywane przez zwierzęta.

bg‑yellow

Zielonki

RCKANf90obHb91
Lucerna nerkowata
Źródło: AnRo0002, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zielonki to inaczej zielone części roślin, a więc łodygi, liście i kwiaty. Dostępne na pastwisku są tanią i wartościową naturalną paszą soczystą, z której mogą korzystać wszystkie gatunki zwierząt. Zielonki pochodzą z upraw polowych, łąk i pastwisk. Ich wartość odżywcza zależy od gatunku, odmiany, okresu wegetacyjnego, a także sposobu uprawy, dlatego skład chemiczny i strawność zielonek mogą się znacznie różnić.

Zielonki zawierają 65–90% wody. W zależności od gatunku roślin i fazy rozwoju w zielonkach są różne ilości związków azotowych. Białko ogólne stanowi 8–25% suchej masy zielonki. W jego skład wchodzi ok. 50% związków azotowych niebiałkowych, takich jak: aminokwasy, glutamina, asparagina czy azotany. Białko występujące w zielonkach ma wysoką wartość biologiczną. Zawiera dużo lizyny, tryptofanu i histydyny. Mało jest metioniny. Młode zielonki zawierają duże ilości białka w stosunku do składników energetycznych. Stosunek ten wyrównuje się w zielonkach starszych, ponieważ wzrasta w nich zawartość włókna. Wraz ze wzrostem włókna pogarsza się strawność zielonek. Zawartość włókna w zielonkach waha się od 8% do 35% suchej masy.

Zielonki przeznaczone na siano powinny być zbierane wcześnie, w przypadku traw w  fazie strzelania w źdźbło, w przypadku pozostałych roślin na etapie pąkowania.

Przykładowe zielonki z upraw polowych

Koniczyna biała

roślina motylkowata, nadaje się na pastwisko dla wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Uprawiana najczęściej z trawami. Daje niższe plony niż koniczyna czerwona. Powoli drewnieje, jest bogato ulistniona i stanowi bardzo wartościową paszę.

Koniczyna czerwona

roślina motylkowata, użytkowana przez rok w czystym siewie, przez 2 lata w mieszankach z trawami. Daje 2 pokosy rocznie. Plon do 40 t/ha. Zawiera ok. 3% białka, dużo składników mineralnych i witamin. Nadaje się na użytki kośne, w mieszankach z trawami również na pastwisko. Ma to szczególnie znaczenie w gospodarstwach ekologicznych.

Kukurydza

zboże dające plon do 100 t/ha. Uprawiana na żyznej glebie, wrażliwa na przymrozki. Na zielonkę powinna być koszona w fazie dojrzałości mlecznej ziarna, a na kiszonkę – w fazie woskowo‑mlecznej lub woskowej. Zawiera dużo cukru, jest paszą smaczną. Przeznaczona przede wszystkim dla bydła.

Liście buraczane, z brukwi i marchwi

pasza odpadowa o dużej wartości pokarmowej. Należy uważać na czystość liści. Zawiera dużo wody i nie nadaje się do przechowywania.

Lucerna

roślina motylkowata, może być użytkowana przez 3–4 lata, dając 3 lub 4 pokosy zielonki rocznie. Nie powinno się jej uprawiać na glebach piaszczystych i podmokłych. Nie nadaje się do wypasu, szybko odrasta po skoszeniu. Daje plon 30–50 t/ha, w których jest 800–1500 kg białka strawnego o wysokiej wartości biologicznej. Zawiera dużo wapnia, karotenu i witaminy K.

Łubin

roślina motylkowata, na pasze przeznacza się odmianę słodką, zawierającą do 0,1% alkaloidów. Roślina późno dojrzewająca, powinna być koszona w okresie dojrzewania dolnych strąków. Plon do 40 t/ha. Uprawiana w czystym siewie lub w mieszankach.

Rzepak

roślina krzyżowa dająca stosunkowo wcześnie smaczną zielonkę o małej zawartości włókna i dużej zawartości białek. Plon do 30 t/ha. Powinien być koszony przed kwitnieniem, ponieważ w czasie kwitnienia wytwarzają się w nim olejki gorczyczne szkodliwe dla zwierząt.

bg‑yellow

Kiszonki

Kiszonki otrzymuje się w wyniku zastosowania procesu fermentacji do zakonserwowania najczęściej zielonek, ale również innych pasz, w celu ich przechowania przez dłuższy czas. Kiszonki są paszami o wysokiej wartości żywieniowej.

Zakiszanie jest dobrą metodą konserwacji pasz – podczas prawidłowo przeprowadzonego procesu zostanie zachowana większość składników odżywczych. Stosuje się kiszonki z traw, roślin motylkowych, z zielonki z kukurydzy, sianokiszonki, kiszonki z ziemniaków parowanych i inne.

Kiszonki najbardziej nadają się do żywienia bydła, ale można je podawać również wszystkim innym gatunkom zwierząt gospodarskich.

bg‑yellow

Rośliny okopowe

R1chwIOvKJPa51
Burak pastewny
Źródło: MarkusHagenlocher, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Do grupy okopowych zaliczamy ziemniaki, buraki, marchew, brukiew, rzepę, topinambur i kapustę pastewną. Zawierają one duże ilości wody, od 75% (ziemniaki, buraki i topinambur) do 90% (buraki pastewne, brukiew, marchew). W suchej masie najwięcej jest związków bezazotowych wyciągowych, są to: skrobia w ziemniakach, sacharoza w burakach i inulina w topinamburze. Białko w roślinach okopowych występuje w niewielkich ilościach, ok. 2%, jednak jego wartość biologiczna jest dość wysoka. Niewiele zawierają tłuszczu i włókna surowego. Wśród składników mineralnych dominuje potas. Wartość energetyczna wynosi 1,8–4,3 MJ energii brutto.

Okopowe wykorzystuje się najczęściej w żywieniu zimowym. Działają rozwalniająco (przyspieszają pracę jelit, co skutkuje częstszym i luźniejszym stolcem) – może to wynikać z zanieczyszczenia ziemią i dużej zawartości potasu. Są też mlekopędne. Można je skarmiać świeże i surowe (bydło), parowane lub parowane kiszone (świnie i konie) albo jako produkty suche.

Ważne!

Przy długotrwałym przechowywaniu warzywa okopowe znacznie tracą na wartości i masie.

Dobrym sposobem przechowywania okopowych jest kiszenie. Kisi się przede wszystkim ziemniaki parowane, rzadziej surowe. Pasze te należy przechowywać w odpowiednich warunkach wilgotnościowych, termicznych i przy ograniczonym dostępie światła. Do przechowywania nie należy przeznaczać okopowych uszkodzonych, ponieważ szybko się psują. Przed podaniem zwierzętom należy pasze te oczyścić, najlepiej umyć. Nie należy podawać przemarzniętych.

RYldaKZT0M4D6
Ziemniaki z kiełkami
Źródło: Navaho, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

W kiełkach ziemniaków znajduje się duża ilość glikozydu – solaniny, która jest trująca, dlatego przed skarmieniem należy porośnięte ziemniaki obrać lub ugotować i wylać wodę.

Powrót do spisu treściPowrót do spisu treści

3
bg‑orange

Pasze objętościowe suche

Pasze objętościowe suche to: siano i susze z zielonek, słoma, plewy i strączyny. Siano i susze otrzymuje się w wyniku suszenia wcześniej skoszonych zielonek. Siano to zielonki wysuszone naturalnie. Susze to zielonki rozdrobnione i wysuszone w suszarniach.

Siano jest paszą wartościową i wpływa korzystnie na trawienie oraz zwiększa zdolność pobrania paszy. Jest dobrym źródłem energii, białka, karotenów, ksantofili i tokoferoli oraz witamin E, K i z grupy B. Wartość pokarmowa siana zależy od składu botanicznego zielonki.

Pożądane są trawy o wysokiej wartości, rośliny motylkowe, wzbogacające w białko i składniki mineralne, oraz zioła poprawiające walory smakowe i dietetyczne. Ważnym czynnikiem decydującym o wartości siana jest stadium rozwoju roślin w czasie koszenia. Najlepiej jest kosić łąki z przeznaczeniem na siano w początku kwitnienia. Wtedy uzyskuje się najwyższą wydajność strawnych składników pokarmowych i strawnej energii przy jednocześnie wysokiej wydajności z jednostki powierzchni.

Dobre siano ma optymalny skład botaniczny, charakterystyczną, dość intensywnie zieloną barwę, przyjemny aromatyczny zapach. Dobrze wysuszone siano (do 15% wody) szeleści, a podczas skręcania kruszy się.

RC6T5uB8w14a01
Podłużna plansza złożona z sześciu zdjęć przedstawia kolejność wykonywanych zadań w procesie pozyskiwania siana. Zdjęcie pierwsze. Widoczny jest traktor z przyczepionym do tyłu specjalnym sprzętem do koszenia zielonki. Pole jest częściowo skoszone. Skoszona trawa pozostaje w miejscu, tworząc podłużne pasy ściętej trawy. Pod zdjęciem znajduje się podpis: Koszenie zielonki na siano. Zdjęcie drugie. Pole jest całkowicie skoszone. Ścięta trawa układa się w zaokrąglone pasy. Pod zdjęciem znajduje się podpis: Pokos. Zdjęcie trzecie. Widoczny jest traktor na polu z przyczepionym do tyłu przetrząsaczem karuzelowym. Traktor jeździ po polu. Pod zdjęciem znajduje się podpis: Odwracanie siana przetrząsaczem karuzelowym. Zdjęcie czwarte. Traktor z przyczepioną do tyłu prasą zwija ściętą trawę w belę siana. Prasa jest duża, zbudowana z kilku czarnych pasów nawiniętych na metalową konstrukcję. Powstała bela ma kształt walca. Pod zdjęciem znajduje się podpis: Prasa zwijająca siano. Zdjęcie piąte. Zbliżenie na powstałą belę siana. Ciasno zwinięta ścięta trawa jest dodatkowo zabezpieczona siatką. Pod zdjęciem znajduje się podpis: Gotowa bela siana. Zdjęcie szóste. Powstałe bele są układane jedna na drugą, tworząc konstrukcję piramidy. Utworzona konstrukcja składa się z kilkudziesięciu beli siana. Pod zdjęciem znajduje się podpis: Bele siana przechowywane na otwartym terenie.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Susz

produkuje się z roślin koszonych przed wykłoszeniem, które poddaje się suszeniu w specjalnych suszarniach. Metoda ta polega na szybkim odwodnieniu suszonej masy poprzez działanie różnych gazów, a następnie zmielenie.

Dobry susz z zielonek, np. z lucerny, jest źródłem białka, składników mineralnych i witamin, zwłaszcza karotenu. Wartość pokarmowa słomy zależy od gatunku, odmiany rośliny, z której słoma pochodzi. Ważne jest również to, czy w słomie znajdują się domieszki innych roślin – traw, chwastów lub wsiewek roślin motylkowatych. W 1 kg słomy znajduje się 30–40 g białka ogólnego i 15,6– 16,2 MJ energii brutto. Nadaje się przede wszystkim do żywienia bydła i koni.

Słoma jęczmienna

jest miękka i ma działanie zatwardzające. Wskazane jest podawanie jej bydłu w okresie przejścia z żywienia zimowego na letnie, a także w czasie żywienia kiszonkami i liśćmi buraczanymi.

Słoma owsiana

ma właściwości rozwalniające. Jest trochę twardsza od jęczmiennej, ale nieco lepiej trawiona. Szczególnie polecana w żywieniu koni.

Słoma żytnia, słoma pszenna

mają niższą wartość energetyczną i białkową. Wykorzystuje się je w żywieniu koni do przygotowania tzw. obroku, czyli pociętej na sieczkę słomy zmieszanej z ziarnem zbóż, jednak najbardziej nadają się na podściółkę.

Słoma roślin motylkowatych

ma wyższą wartość żywieniową niż słoma ze zbóż. Działa zatwardzająco, dlatego wskazane jest stosowanie jej z paszami rozwalniającymi.

Ważne!

Nie wolno stosować w żywieniu zwierząt słomy nadgniłej, zapleśniałej, porażonej rdzą i przestarzałej.

Powrót do spisu treściPowrót do spisu treści

4
bg‑orange

Pasze średnio- i wysokobiałkowe

Innym kryterium oceny wartości paszy jest ilość białka, najważniejszego składnika budulcowego, na tej podstawie pasze dzieli się na:

RkiGYRC26PRRf1

Powrót do spisu treściPowrót do spisu treści

5
bg‑orange

Pasze pochodzenia zwięrzęcego

Kolejnym kryterium podziału pasz jest źródło ich pochodzenia. Na podstawie tego kryterium pasze dzieli się na:

R1YdZ9GT2uDUe1

Mleko w proszku otrzymuje się poprzez suszenie mleka w specjalnych suszarniach. Odtłuszczone mleko w proszku zawiera 94% suchej masy, a w niej 35% białka, 50% cukru mlekowego, 1% tłuszczu i 8% popiołu. Można z niego otrzymywać mleko płynne poprzez zmieszanie 1 kg proszku mlecznego z 9 l wody. Mleko sproszkowane jest wykorzystywane jako komponent do mieszanek pasz treściwych, przeznaczonych głównie dla kurcząt i prosiąt, oraz do produkcji tzw. preparatów mlekozastępczych, stosowanych w żywieniu cieląt.

Wodniste produkty mleczne to: mleko pełne, mleko odtłuszczone, maślanka i serwatka. Są to produkty zawierające pełnowartościowe białko, dlatego mogą być stosowane w celu uzupełnienia w dawkach pokarmowych tego składnika. Wykorzystywane są najczęściej w żywieniu trzody chlewnej i drobiu. Mają duże znaczenie w żywieniu wymienionych gatunków w gospodarstwach ekologicznych.

Ważne!

Zgodnie z obecnymi uregulowaniami prawnymi mączki zwierzęce zostały wycofane z obrotu ze względu na niekorzystny wpływ na zdrowie zwierząt, a pośrednio i ludzi.

Powrót do spisu treściPowrót do spisu treści

6
bg‑orange

Dodatki do pasz

Pasze mogą być wzbogacane dodatkami takimi jak kreda, sól pastewna, mieszanki mineralne, aminokwasy syntetyczne, stymulatory wzrostu, kokcydiostatyki, probiotyki, konserwanty, enzymy, premiksy, zioła. Dodatki paszowe stały się koniecznością żywieniową przy oczekiwaniu wysokiego poziomu produkcji zwierząt gospodarskich. Stanowią one uzupełnienie składników mineralnych i witamin w paszach naturalnych.

Kreda pastewna jest związkiem wapniowym. Zawiera również małe ilości potasu, sodu, magnezu i żelaza. Dodatek kredy do dawki żywieniowej wynosi 10 g na 100 kg masy ciała. Dobrym źródłem wapnia dla drobiu są również skorupy jaj.

Związki wapniowo‑fosforowe znajdują się w fosforanach mineralnych i mączkach kostnych surowych, odklejonych i precypitowanych. Mączki zwierzęce zawierają jednak trudno przyswajalny trójfosforan wapnia. Fosforany paszowe mineralne to jedno-, dwu- i trójwapniowe fosforany oraz niewielkie ilości sodowych, potasowych i amonowych, łatwiej przyswajalnych dla zwierząt. W fosforanach wapniowych znajduje się 13–17% fosforu i 18–34% wapnia. Podawanie zwierzętom związków zawierających fosfor jest wskazane w związku z tym, że w paszach pochodzenia roślinnego występują jego niedobory oraz występuje on w powiązaniu z fityną, co ogranicza jego przyswajalność.

Wśród dodatków mineralnych na rynku paszowym spotyka się wiele różnych preparatów o różnych nazwach handlowych. Preparaty zawierające sól pastewną sprzedawane są w postaci specjalnych bloków zwanych lizawkami. Niektóre mieszanki mineralne mają w składzie także mikroelementy. Mieszanki, które zawierają składniki mineralne, witaminy, antybiotyki, probiotyki, kokcydiostatyki (dla drobiu) i inne dodatki wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt, noszą nazwę premiksów. Dodaje się je do pasz w ilościach 0,5–1%.

R1YBpdigLGICy
Lizawka ze swobodnym dostępem dla zwierząt hodowlanych
Źródło: Hp.Baumeler, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
Ważne!

Dodatki do pasz muszą być stosowane umiejętnie i pod ścisłą kontrolą oraz zgodnie z zasadami ich stosowania.

Powrót do spisu treściPowrót do spisu treści

Więcej informacji o tym zagadnieniu znajduje się w planszy Przedstawienie zwierząt gospodarskich wraz z wykazem paszDxfLOTDzpplanszy Przedstawienie zwierząt gospodarskich wraz z wykazem pasz.

Miejsce na notatki

R1YXAfeNUu1Wl
(Uzupełnij).