Podczas projekcji filmu widoczny jest portret Ludwiga van Beethovena. Młody mężczyzna o ciemnych krótkich włosach patrzy wprost na widza. ubrany jest w ciemną marynarkę i białą bluzkę z wysokim, obejmującym szyję kołnierzem. Kolejne ilustracja przedstawiają zapis nutowy. Podczas projekcji przekazywane są informacje: Ludwig van Beethoven był kompozytorem, który wytyczył drogę XIX‑wiecznej symfonice reinterpretując odziedziczony po Hadynie i Mozarcie model symfonii. Bohdan Pociej napisał nawet, że kompozytor ten odkrywał i tworzył nowy świat. Symfonika Beethovena wywodziła się z klasycznych wzorców instrumentacji i formy. Pomimo tak silnego zakotwiczenia w XVIII wiecznym warsztacie muzycznym, zapowiedź zmian odnaleźć można było już w I Symfonii ukończonej w 1800 roku. Trzecia część tej kompozycji, nazywana jest menuetem, przestaje przypominać dworski taniec a nacechowana jest typową dla Beethovena energią uzyskiwaną poprzez niezwykle sprężysty rytm. Ogniwo to przypomina raczej Beethovenowskie scherzo. Kolejną kompozycją wymykającą się klasycznemu kanonowi jest Symfonia Eroika, która początkowo dedykowana była Napoleonowi Bonaparte. Po tym, jak Beethoven dowiedział się o koronacji Napoleona na cesarza, wydrapał jego nazwisko z karty tytułowej i pozostawił dedykację: ku uczczeniu pamięci wielkiego Człowieka. Kompozycja ta przesycona jest wewnętrznym dramatyzmem. Beethoven wprowadza, jako drugie ogniwo utworu marsz żałobny, a trzeci segment nie jest już ani menuetem przypominającym scherzo (jak w I Symfonii), ani też scherzem udającym menueta (jak w II Symfonii) - mamy tu typowe Beethovenowskie scherzo skrzące się niegasnącą energią. Nietypową formę przyjmuje także finał tej symfonii, będący wariacjami. Tradycyjny Beethovenowski układ formalny V Symfonii ze scherzem jako trzecim ogniwem symfonii, zakłóca wprowadzenie attaca (bez przerwy) części finałowej. Ponadto o symfonii tej mówi się jako o kompozycji organicznej, gdyż początkowy czterodźwiękowy motyw scala wszystkie części utworu pełniąc funkcję formotwórczą. O jej niezwykłości pisał między innymi Robert Schumann: Ilekroć się ją słyszy, działa na nas niezmienną mocą, jak owe zjawiska przyrody, które ilekroć się powtarzają napełniają nas zawsze lękiem i zdumieniem. Nietypową konstrukcję formalną odnaleźć można w VI Symfonii, opatrzonej tytułem Pastoralna. Utwór ten składa się z pięciu części, z których każda posiada. poza określeniem tempa, tytuł ilustrujący uczucia towarzyszące sielankowym pobytom na wsi: Obudzenie się pogodnych uczuć z chwilą przybycia na wieś‑Scena nad strumieniem - Zabawa wieśniaków - Burza - Pieśń pastuszka (dziękczynne uczucia po burzy). Choć niektórzy chcą traktować ten utwór jako symfonię programową, stanowi on egzemplifikację muzyki o charakterze ilustracyjnym - pierwszą symfonią programową jest skomponowana w 1830 roku Symfonia fantastyczna Hektora Berlioza. Ideę symfonizmu złamał Ludwig van Beethoven komponując symfonię z głosami solowymi i chórem. Wprowadzenie w części finałowej (czwartej) tekstu Ody do radości Friedricha Schillera budziło wątpliwości samego kompozytora, a i krytyka na początku XIX wieku (symfonię wykonano w 1824 roku) nie szczędziła twórcy gorzkich słów. Można było przeczytać np.: jest to muzyka napisana na Wielki Wtorek przez pijanego, jest za długa i brak jej zrozumiałego planu. Do idei wielkich symfonii wokalno‑instrumentalnych nawiązali jednak kompozytorzy jeszcze w XIX wieku, między innymi Feliks Mendelssohn - Bartholody czy Gustaw Mahler. Symfonikę Beethovena w niezwykle poetycki sposób scharakteryzował Bohdan Pociej: Oto bowiem symfonia, zachowując klasyczne cechy swej muzycznej autonomii, osiągając maksymalną kondensację symfoniczności, staje się równocześnie czymś więcej: obrazem, opowieścią, dramatem, misterium. W środowisku Beethovenowskiej orkiestry tematy wołają o swoim istnieniu, są jak żywi ludzie, przedstawieni w literaturze czy malarstwie, w bogactwie swoich cech indywidualnych w otwarciu na życie.

Film animowany: Wybrani kompozytorzy XIX wieku - Hector Berlioz. Jak już wiecie, Hector Berlioz był najwybitniejszym kompozytorem francuskim XIX wieku i uchodził za najbardziej rewolucyjnego z romantyków. Jego nowatorstwo miało swój wyraz także w monumentalnej obsadzie utworów, w której odnaleźć można wiele niecodziennych, interesujących instrumentów muzycznych. Kompozycją Berlioza, która angażuje bodaj największą liczbę wykonawców, jest religijny hymn Te Deum op. 22, powstały w 1849 roku. Obsadę utworu tworzą 4 flety, 4 oboje (w tym jeden rożek angielski), 4 klarnety (w tym jeden klarnet basowy), 4 fagoty, 4 rogi, 2 trąbki, 2 kornety, 6 puzonów, 2 ofiklejdy lub 2 tuby, kotły, bębny, talerze, instrumenty smyczkowe, 12 harf, organy, tenor solo, dwa wielkie mieszane chóry trzygłosowe (sopran, tenor, bas), jeden wielki chór dziecięcy (unisono). Dodatkowo w niektórych częściach pojawia się także flet piccolo, sakshorn i werbel. Z uwagi na rozmiary orkiestry, dzieło wykonano po raz pierwszy dopiero w 2003 roku, w dwusetną rocznicę urodzin kompozytora. Za chwilę poznacie najbardziej nietypowe instrumenty, stanowiące obsadę tego utworu. Flet piccolo to mała odmiana fletu poprzecznego, charakteryzująca się wysokim i przenikliwym dźwiękiem. Skala instrumentu (od d2 do c5) jest o oktawę wyższa niż zwykłego fletu. Piccolo jest instrumentem o najwyższym rejestrze w orkiestrze (poza skrzypcami). Jego brzmienie wykorzystali między innymi Wolfgang Amadeusz Mozart w operze Uprowadzenie z seraju, Ludwig van Beethoven w finale IX symfonii d‑moll op. 125 oraz Maurice Ravel w Bolero. Rożek angielski to odmiana oboju, charakteryzująca się specyficznym, melancholijnym, głębokim brzmieniem. Skala instrumentu (od e do b2) jest o kwintę niższa niż oboju. Brzmienie rożka angielskiego wykorzystał między innymi Antonin Dvořák w IX symfonii e‑moll op. 95 Z nowego świata. Klarnet basowy to odmiana klarnetu o charakterystycznie zakrzywionej do góry czarze głosowej i tzw. fajce, w której umieszcza się ustnik (oba te elementy nawiązują do budowy saksofonu). Instrument posiada skalę od D do b¹. Cechuje się zróżnicowaną barwą, jasną i ciepłą w rejestrze górnym, ciemną w rejestrze dolnym. Brzmienie klarnetu basowego wykorzystał Giacomo Meyerbeer w operze Hugenoci. Ofiklejda to dawny instrument dęty blaszany, kształtem przypominający fagot. Posiadał szeroką czarę głosową, system klapowy oraz rurę zadęciową. Stosowano trzy odmiany ofiklejdy – altową, basową i kontrabasową. Instrument stracił na popularności w drugiej połowie XIX wieku, na rzecz nowo wynalezionej tuby. Brzmienie ofiklejdy wykorzystali między innymi Hector Berlioz w Symfonii fantastycznej oraz Feliks Mendelssohn‑Bartholdy w uwerturze do Snu nocy letniej. Sakshorn to instrument dęty blaszany, przypominający nieco róg i trąbkę. Budowany w odmianach sopranowej, altowej, tenorowej, barytonowej i basowej. Charakterystyczne, łagodne brzmienie sakshornu jest szczególnie wyzyskiwane w orkiestrach dętych. Instrument wykorzystany został między innymi przez Hectora Berlioza w Marszu Trojan z opery Trojanie. Teraz, gdy wiemy jak wyglądają i brzmią nietypowe instrumenty, wykorzystane przez Hectora Berlioza w kompozycji Te Deum, wysłuchajmy jej początkowego fragmentu. Zwróćmy szczególną uwagę na instrumentarium – postarajmy się nazwać pojawiające się instrumenty, scharakteryzujmy ich brzmienie oraz rolę w danym odcinku utworu.

Film animowany: Wybrani kompozytorzy XIX wieku - Hector Berlioz. Jak już wiecie, Hector Berlioz był najwybitniejszym kompozytorem francuskim XIX wieku i uchodził za najbardziej rewolucyjnego z romantyków. Jego nowatorstwo miało swój wyraz także w monumentalnej obsadzie utworów, w której odnaleźć można wiele niecodziennych, interesujących instrumentów muzycznych. Kompozycją Berlioza, która angażuje bodaj największą liczbę wykonawców, jest religijny hymn Te Deum op. 22, powstały w 1849 roku. Obsadę utworu tworzą 4 flety, 4 oboje (w tym jeden rożek angielski), 4 klarnety (w tym jeden klarnet basowy), 4 fagoty, 4 rogi, 2 trąbki, 2 kornety, 6 puzonów, 2 ofiklejdy lub 2 tuby, kotły, bębny, talerze, instrumenty smyczkowe, 12 harf, organy, tenor solo, dwa wielkie mieszane chóry trzygłosowe (sopran, tenor, bas), jeden wielki chór dziecięcy (unisono). Dodatkowo w niektórych częściach pojawia się także flet piccolo, sakshorn i werbel. Z uwagi na rozmiary orkiestry, dzieło wykonano po raz pierwszy dopiero w 2003 roku, w dwusetną rocznicę urodzin kompozytora. Za chwilę poznacie najbardziej nietypowe instrumenty, stanowiące obsadę tego utworu. Flet piccolo to mała odmiana fletu poprzecznego, charakteryzująca się wysokim i przenikliwym dźwiękiem. Skala instrumentu (od d2 do c5) jest o oktawę wyższa niż zwykłego fletu. Piccolo jest instrumentem o najwyższym rejestrze w orkiestrze (poza skrzypcami). Jego brzmienie wykorzystali między innymi Wolfgang Amadeusz Mozart w operze Uprowadzenie z seraju, Ludwig van Beethoven w finale IX symfonii d‑moll op. 125 oraz Maurice Ravel w Bolero. Rożek angielski to odmiana oboju, charakteryzująca się specyficznym, melancholijnym, głębokim brzmieniem. Skala instrumentu (od e do b2) jest o kwintę niższa niż oboju. Brzmienie rożka angielskiego wykorzystał między innymi Antonin Dvořák w IX symfonii e‑moll op. 95 Z nowego świata. Klarnet basowy to odmiana klarnetu o charakterystycznie zakrzywionej do góry czarze głosowej i tzw. fajce, w której umieszcza się ustnik (oba te elementy nawiązują do budowy saksofonu). Instrument posiada skalę od D do b¹. Cechuje się zróżnicowaną barwą, jasną i ciepłą w rejestrze górnym, ciemną w rejestrze dolnym. Brzmienie klarnetu basowego wykorzystał Giacomo Meyerbeer w operze Hugenoci. Ofiklejda to dawny instrument dęty blaszany, kształtem przypominający fagot. Posiadał szeroką czarę głosową, system klapowy oraz rurę zadęciową. Stosowano trzy odmiany ofiklejdy – altową, basową i kontrabasową. Instrument stracił na popularności w drugiej połowie XIX wieku, na rzecz nowo wynalezionej tuby. Brzmienie ofiklejdy wykorzystali między innymi Hector Berlioz w Symfonii fantastycznej oraz Feliks Mendelssohn‑Bartholdy w uwerturze do Snu nocy letniej. Sakshorn to instrument dęty blaszany, przypominający nieco róg i trąbkę. Budowany w odmianach sopranowej, altowej, tenorowej, barytonowej i basowej. Charakterystyczne, łagodne brzmienie sakshornu jest szczególnie wyzyskiwane w orkiestrach dętych. Instrument wykorzystany został między innymi przez Hectora Berlioza w Marszu Trojan z opery Trojanie. Teraz, gdy wiemy jak wyglądają i brzmią nietypowe instrumenty, wykorzystane przez Hectora Berlioza w kompozycji Te Deum, wysłuchajmy jej początkowego fragmentu. Zwróćmy szczególną uwagę na instrumentarium – postarajmy się nazwać pojawiające się instrumenty, scharakteryzujmy ich brzmienie oraz rolę w danym odcinku utworu.