Przemiany gospodarcze i społeczne. Nowe prądy ideowe
Belle époque – podsumowanie
Piękną epoką (z franc. la belle époque) nazywa się okres od zakończenia wojny pomiędzy II Cesarstwem Francji a Królestwem Prus (1871 r.) aż do wybuchu I wojny światowej (1914 r.). Był to czas dobrobytu oraz zmian w społeczeństwie i kulturze na niespotykaną wcześniej skalę. Dostatek społeczeństw europejskich w dużym stopniu wynikał z postępu technicznego, który dokonał się na Starym Kontynencie w XIX w.
W XIX w. rozwijało się wiele stylów malarskich, m.in. klasycyzm, romantyzm, realizm, impresjonizm i postimpresjonizm. W architekturze wzorowano się na stylach historycznych, a pod koniec XIX w. powstał nowy kierunek nazywany secesją.
Scharakteryzujesz najważniejsze prądy ideowe i kulturowe charakterystyczne dla tej epoki.
Opiszesz, w jaki sposób nowe wynalazki wpłynęły na codzienne życie Europejczyków końca XIX i początku XX w.
Wyjaśnisz, czy i w jaki sposób można mówić o dążeniach do demokratyzacji życia społecznego w Europie.
W stronę normalizacji warunków pracy
Wiek XIX był czasem miasta. Zindustrializowane ośrodki miejskie przyciągały ludzi ze wsi, nie zawsze jednak dawały im pracę. Tworzono dzielnice robotnicze, które znajdowały się w pobliżu fabryk i hut. Bardzo często w zakładach obok dorosłych pracowały również dzieci. W drugiej połowie XIX wieku znacznie przyspieszył proces urbanizacji - do 1911 r. w Anglii 35 proc. ogółu społeczeństwa żyło w miastach, w Niemczech 21 proc., a we Francji blisko 15 proc. Wzrost obszarów miejskich oraz rozwój technologiczny wiąząły się ze zmianami w zabudowie miast. Zaczęły powstawać ogromne ośrodki przemysłowe z kompleksami fabryk i dymiącymi kominami.
Pod koniec XIX w. coraz częściej obejmowano robotników opieką zdrowotną. W Niemczech zaczęły powstawać pierwsze kasy chorych, które wspierały cierpiących i potrzebujących pracowników. Niestety na ziemie polskie nowinki z zakresu medycyny i ochrony pracy docierały z opóźnieniem. System opieki medycznej oraz warunki sanitarne i materialne robotników z uwagi na zabory pozostawiały wiele do życzenia. W innych krajach europejskich oraz w Stanach Zjednoczonych było niewiele lepiej – warunki pracy w licznych fabrykach bardzo często odbiegały od standardów bezpieczeństwa, dlatego wielu zatrudnionych ponosiło uszczerbek na zdrowiu z winy pracodawcy. Niektórzy przemysłowcy i politycy czynili jednak pierwsze kroki w kierunku unormowania czasu pracy.
Czas wolny i rozrywka
Ze względu na stopniowe regulowanie czasu pracy i rozwój techniki właśnie w drugiej połowie XIX w. w kontekście masowym pojawia się czas wolny. Wcześniej znany tylko najwyższym warstwom społecznym. Mieszkańcy przeludnionych miast czas wolny chętnie spędzali na świeżym powietrzu - w parkach, na piknikach, a zimą np. na miejskich ślizgawkach. W czasie wolnym sporo czytano - literaturę popularną i prasę. Bogatsi mieszczanie chętnie odwiedzali kawiarnie, kabarety, filharmonie, muzea, teatry i opery. Dzieckiem belle époque jest kultura popularna (masowa), która w odróżnieniu od tej wysokiej, była dostępna dla każdego. Celem stało się zabawianie odbiorcy, dlatego powstawały liczne kabarety, rewie. Dzięki braciom Lumière narodziła się dziesiąta muza, czyli film. Tworzono krótkie produkcje, które miały głównie zapewniać widzom rozrywkę. Pierwszy taki pokaz Auguste i Louis Lumière zorganizowali w Paryżu w grudniu 1895 r. Zaprezentowano wtedy filmy „Wyjście robotników z fabryki Lumière w Lyonie” i pierwszą komedię filmową „Polewacz polany”, kilka miesięcy później premierę miał głośny „Wjazd pociągu na stację w La Ciotat”, który śmiertelnie przeraził oglądających.
Prawdopodobnie pierwszą polską produkcją tego typu były film Ślizgawka w Łazienkach (powstały między 1894 a 1896 r.). Wynalazek francuskich braci był wtedy traktowany jako rodzaj ciekawostki. Szybko jednak przyjął się w całej Europie.
Bardzo popularny stał się również sport, zarówno bierny, jak i czynny. Europejczycy bardzo chętnie uprawiali jazdę konną, strzelectwo, szermierkę a nawet gimnastykę, która w drugiej połowie XIX wieku w wielu krajach stała się przedmiotem szkolnym (m.in. w Anglii, Prusach i Francji). Zajęcia ruchowe były już rekomendowane w czasach oświecenia, m.in. w Polsce, gdzie Komisja Edukacji Narodowej w 1773 r. włączyła je do programu szkolnego. W 1817 r. niemiecki baron Karl von Drais wynalazł rower, ale dopiero w latach 60. XIX wieku jego wynalazek się upowszechnił. W latach 80. modne były bicykle (rowery z ogromnym przednim kołem), a pod koniec XIX wieku świat podbiły, dużo bezpieczniejsze rowery z dwoma kołami tego samego rozmiaru. W latach 60. w Wielkiej Brytanii popularność zdobyła, znana od średniowiecza gra sportowa, która wkrótce podbiła cały świat - piłka nożna. Zaczęły powstawać pierwsze kluby sportowe, na początku głównie przy szkołach i uczelniach wyższych. Natomiast w 1896 r. w Atenach dzięki staraniom francuskiego pedagoga i historyka barona Pierre'a de Coubertina odbyły się pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie. Rozegrały się w wielu dyscyplinach, pojawiły się m.in.: lekkoatletyka, biegi, gimnastyka, szermierka, zapasy, kolarstwo, strzelectwo, pływanie, jazda konna, tenis, krykiet. Popularność zdobywać zaczęła nowoczesna turystyka. Rozwój środków transportu umożliwił szybkie i niedrogie podróże na dalekie dystanse. Pierwsze biuro podróży założył w 1841 r. Thomas Cook. Najpopularniejsze były kierunki nadmorskie, uzdrowiska i zabytkowe miasta, głównie włoskie.
Nowoczesne technologie, ważne wynalazki
Zwiększenie tempa życia było możliwe dzięki takim wynalazkom jak kolej (pierwsza linia kolei publicznej została uruchomiona w 1825 r. w Wielkiej Brytanii), metro (pierwsza linia otwrta została w Londynie w 1863 r.) czy telefon (Alexander Bell opatentował go w 1876 r.). Wzrosła mobilność ludzi, podróż między krajami, a nawet kontynentami, nie była tak uciążliwa jak wcześniej. Niezwykle znaczącym wynalazkiem była fotografia. Co prawda została wymyślona już na początku XIX w., jednak w czasach belle époque stała się bardzo popularna, a wynalazcy starali się ulepszać budowę aparatu, by zdjęcia miały coraz lepszą jakość.
Niewiarygodnie szybki postęp dokonał się też w obszarze medycyny i higieny. Szczepionkę przeciwko wściekliźnie wynalazł Ludwik Pasteur, a Robert Koch odkrył prątek gruźlicy. W XIX wieku powstały stetoskop, strzykawki z igłą, opatrunki gipsowe, aspiryna, lampa rentgenowska. Dzięki zastosowaniu dezynfekcji dłoni i narzędzi chirurgicznych zmniejszono śmiertelność kobiet po porodzie oraz pacjentów poddanych operacji. Ludzie zaczęli coraz bardziej dbać o higienę. W Europie powstały systemy kanalizacyjne obejmujące całe miasta, co w połączeniu z powyższymi odkryciami poskutkowało wydłużeniem długości życia Europejczyków. W Warszawie budowa sieci wodociągowej ruszyła w 1886 r.
Walka o równouprawnienie kobiet
Okres belle époque to nie tylko czas wielkich zmian w nauce czy technice, ale także zmian społecznych, w tym m.in. w podejściu do praw i roli kobiet. W XIX w. kobiety były zdominowane przez mężczyzn. W większości krajów nie posiadały samodzielności prawnej, nieprzychylnie odnoszono się do ich chęci kształcenia się lub podjęcia pracy. Wraz z rozwojem przemysłu kobiety zaczęły się aktywizować. Początkowo głównie te zmuszone trudną sytuacją do pracy, jednak ich liczba cały czas rosła. W drugiej połowie XIX w. znaczący był udział kobiet w wielu gałęziach przemysłu. Zajmowały się m.in. pielęgniarstwem, pisaniem na maszynie i szyciem. W tej ostatniej dziedzinie niezwykle ważnym wynalazkiem okazała się maszyna do szycia, skracająca dotychczasowy czas poświęcany tej czynności i zwiększająca efektywność pracy.
Niektóre kobiety zaczęły walczyć o emancypację – zrównanie ich praw z mężczyznami. Chodziło zarówno o zmiany społeczne, ekonomiczne, jak i polityczne. Podczas „pięknego wieku” w Wielkiej Brytanii narodził się ruch sufrażystek, które domagały się praw wyborczych dla kobiet. Stosowały one różne metody działania - od tworzenia transparentów i organizowanie manifestacji po nieposłuszeństwo obywatelskie, nawet z łamaniem prawa (podpalanie skrzynek pocztowych, wybijanie szyb), czym wzbudzały niechęć części społeczeństwa.
Powszechna edukacja, rozwój literatury
Już w XVIII w. pierwsze kraje - takie jak Prusy - nałożyły na swoich młodych poddanych obowiązek szkolny (tam jednak umiejętność czytania związana była z wyznaniem protestanckim i codziennym studiowaniem Biblii). W XIX w. coraz więcej europejskich krajów poszło za przykładem Prus. W 1869 r. powszechny obowiązek nauczania wprowadzono w Austrii, w 1876 r. w Wielkiej Brytanii, a w 1882 r. we Francji. W Polsce obowiązek szkolny wprowadzono w 1808 r. na terenie Księstwa Warszawskiego. W okresie belle epoque, dzięki upowszechnieniu nauki zwiększył się procent osób posiadających umiejętność pisania i czytania, a skutkiem zaniku analfabetyzmu był wzrost czytelnictwa.
Dlatego też belle époque jest również pomyślnym czasem dla literatury. Właśnie wtedy tworzą m.in. Joseph Conrad (Lord Jim, Jądro ciemności), Mark Twain (Przygody Tomka Sawyera, Książę i żebrak), Fiodor Dostojewski (Zbrodnia i kara, Bracia Karamazow) oraz Lew Tołstoj (Wojna i pokój). W literaturze bardzo modny był naturalizm, czyli wierne naśladowanie natury i otaczającej człowieka rzeczywistości.
W drugiej połowie XIX w. pojawia się także wiele poradników. Ich tematyka była różnoraka, od tego, jak być wzorową żoną, po przykładne zachowywanie się przy stole. (Poniżej fragment z poradnika Blanche Staffe Zwyczaje towarzyskie z 1907 r.).
Nikt nie powinien prosić o drugi talerz zupy. Tego wymaga zwyczaj, który jak zwykle, jest całkiem słuszny. Za wielka bowiem ilość tego pokarmu, przeważnie płynnego, obciąża żołądek, zapycha go od razu, tak że już innych potraw nie jest w stanie przyjmować. Powinno się zawsze zostawić odrobinę zupy na talerzu, z tej prostej przyczyny, że nie wypada przechylać go dla wybrania ostatniej kropli. […] Ponieważ trzeba jeść tak uważnie, aby przez potarganie sąsiadów nie ochlapywać, przeto, biorąc potrawę na talerz, rozmawiać nie można.
Poczytność tego typu literatury pokazuje, że ludzie chcieli uchodzić za dobrze wychowanych. Kompendia takie były szczególnie pożądane wśród osób liczących na awans społeczny, co pod koniec wieku pary i elektryczności stawało się coraz łatwiejsze.
Od optymizmu po katastrofizm
Piękna epoka obfitowała również w wielu słynnych myślicieli. Z powodu panującego dobrobytu i pokoju bardzo popularna stała się filozofia pozytywistyczna (Auguste Comte, jej główny przedstawiciel, zmarł jeszcze przed belle époque). Kładziono nacisk na racjonalność i objaśnianie procesów natury. Zaczęto fascynować się nauką, do czego w dużej mierze przyczynił się Karol Darwin. Anglik opublikował swoje badania przed początkiem belle époque, były jednak one na tyle kontrowersyjne, że wzbudzały polemiki nawet po zakończeniu I wojny światowej. Pod koniec XIX w. optymizm w filozofii zaczął przygasać wobec oczekiwania na katastrofę. Dobrym przykładem jest pesymistyczna filozofia Friedricha Nietzschego.
Architektura i sztuka
W architekturze panował historyzm, w większości naśladowano stare style (aż do czasów secesji). Powstawały budynki neoromańskie, neogotyckie, neorenesansowe i neoklasycystyczne, które były nowszą wersją znanych z przeszłości stylów architektonicznych. Pod koniec wieku zaczęto jednak od tego odchodzić i tworzono projekty całkowicie nowatorskie, jak np. wieża Eiffla.
Niezwykłą zmianę przechodzi za to sztuka. Pojawiają się całkowicie innowacyjne style: impresjonizm i secesja. Celem tego pierwszego było przekazanie ulotnych chwil, skupienie się na powierzchowności. Pionierami i najbardziej znanymi twórcami byli Claude Monet i Vincent van Gogh. Secesja zaś, która największą popularnością cieszyła się na przełomie wieków, charakteryzowała się bogatym zdobnictwem i giętką linią. Najbardziej znanymi przedstawicielami tego nurtu byli Gustav Klimt oraz Alfons Mucha.
Alfons Mucha oraz inni malarze z niektórych własnych projektów zaczęli tworzyć reklamy (zobacz ilustrację poniżej). Połączenie dzieła znanego autora z zachęcającym wizualnie plakatem nakłaniało do zakupu produktu. Właśnie w czasach belle époque masowo zaczynają się pojawiać różnorakie sposoby promowania produktów.
„Piękny wiek” XIX był czasem niezwykle pomyślnym dla Europy. Rozwijały się gospodarki, technologie, powstawały wynalazki w dziedzinie zdrowia i higieny, podejmowano pierwsze próby pomocy socjalnej, kobiety uniezależniały się od mężczyzn, pojawił się czas wolny. W belle époque tworzyło też wielu niezwykle zasłużonych dla współczesnej kultury pisarzy, malarzy i filozofów. Oczywiście nie można zapominać o negatywach. Częstym zjawiskiem była praca dzieci, a robotnikom nie zapewniano bezpiecznych warunków pracy, co często kończyło się osobistymi tragediami. Należy jednak przyznać, że „piękna epoka” przestawiła świat na tory, które doprowadziły społeczeństwo do obecnego poziomu rozwoju, to wtedy rozpoczęło się wiele przemian i procesów (np. emancypacja kobiet, normalizacja warunków pracy, rozwój technologii, rozwój nauki) które trwają do dzisiaj.
Warto pamiętać – postacie
Zagraj w grę interaktywną i sprawdź swoją wiedzę dotyczącą belle époque
Sprawdź swoją wiedzę
Trenuj i ćwicz
Przyjrzyj się ilustracji i wskaż właściwe dokończenie zdania.
Zapoznaj się z opisem ilustracji i wskaż właściwe dokończenie zdania.
Zapoznaj się z ilustracją, a następnie wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z opisem ilustracji, a następnie wykonaj polecenia.
1. 1876, 2. 1903, 3. 1853, 4. 1895, 5. 1879 Telefon – Alexander Graham Bell
1. 1876, 2. 1903, 3. 1853, 4. 1895, 5. 1879 Żarówka – Thomas Alva Edison
1. 1876, 2. 1903, 3. 1853, 4. 1895, 5. 1879 Radio – Guglielmo Marconi
1. 1876, 2. 1903, 3. 1853, 4. 1895, 5. 1879 Lot samolotem – bracia Wright
Zapoznaj się z ilustracją i odpowiedz na pytania.
Odpowiedz na pytania poniżej.
Zapoznaj się z poniższym opracowaniem historycznym i na jego podstawie wykonaj polecenia.
Zarys historii Europy (...)Pod koniec wieku niemal każde wielkie miasto europejskie miało operę, filharmonię i przynajmniej jedno muzeum.
Tego typu gmachy użyteczności publicznej były przynajmniej w teorii dostępne dla wszystkich, otwarte w określonych godzinach i zwykle utrzymywane z pieniędzy publicznych. Filharmonie i muzea, nawet gdy zachowywały związki z dworem, miały służyć całemu społeczeństwu i podobnie jak galerie i teatry narodowe zaświadczać o wykształconym w narodzie nawyku uczestnictwa w kulturze i przyswajaniu niesionych przez nią wartości. […]
Stopniowo znoszono ograniczenia prawne w dostępie do książek, muzeów, sal koncertowych. Wolność prasy, choć w niektórych krajach ciągle tłamszona, pozostawała ideałem, do którego dążyli ludzie światli. Rozwój szkolnictwa publicznego – jakiekolwiek były jego ułomności w praktyce – stał się celem wszystkich rządów.
Źródło: Zarys historii Europy (...) , red. T.C.W. Blanninga, Warszawa 2004, s. 155–156.
Słownik
(z łac. emancipatio – wyzwolenie) uwolnienie się i uzyskanie równouprawnienia; słowo najczęściej używane w kontekście uniezależnienia się kobiet od mężczyzn w XIX w.
kierunek w filozofii, którego najbardziej znanym przedstawicielem był Auguste Comte; podkreślała znaczenie poznawania przez doświadczenie oraz praktycznego wymiaru filozofii
nurt w XIX w. architekturze polegający na naśladowaniu stylów minionych epok
(fr. impressionisme) nurt w sztuce charakteryzujący się dążeniem do odzwierciedlenia zmysłowych odczuć i momentów; najbardziej znani przedstawiciele to Claude Monet i Vincent van Gogh
(łac. naturalis - urodzony, naturalny) prąd w literaturze i sztuce charakteryzujący się próbą wiernego oddania zjawisk życia
(łac. secessio) nurt w sztuce powstały na przełomie XIX i XX w., charakteryzujący się bogatą ornamentyką rośliną oraz płynnymi liniami; najbardziej znani przedstawiciele to Gustav Klimt i Alfons Mucha
(ang. suffragist) aktywistka walcząca o prawa wyborcze dla kobiet pod koniec XIX i na początku XX w.