Granica wschodnia. Początek wojny polsko - bolszewickiej

Bolszewików trzeba pobić, i to niedługo, póki jeszcze nie wzrośli w siłę. Trzeba ich zmusić do tego, aby przyjęli rozstrzygającą rozprawę, i sprać ich tak, aby ruski miesiąc popamiętali. Ale żeby to osiągnąć, trzeba ich nadepnąć na tak bolesne miejsce, żeby nie mogli się uchylać i uciekać. Moskwa takim miejscem nie jest. Kijów, Ukraina to ich czuły punkt – przekonywał naczelnik państwa Józef Piłsudski, planując wyprawę kijowską w 1920 r. Czy jego plany się powiodły? Czy udało się Polakom i Ukraińcom przezwyciężyć wzajemną niechęć i stanąć do walki przeciwko wspólnemu wrogowi – Rosji bolszewickiej?

Krajobraz przed wojną

Od jesieni 1918 r. sytuacja międzynarodowa stanowiła skomplikowaną mozaikę problemów oraz wyzwań stojących przed krajami ententy i pojawiającymi się nowymi państwami na mapie Europy. Porażka wszystkich zaborców przyniosła Polsce niepodległość, a także konieczność podjęcia walk o terytorialny kształt przyszłego państwa. Losy granicy miały się rozstrzygnąć nie tylko w wyniku rozmów pokojowych z państwami ententy, ale również wykorzystania oręża.

Jeszcze w trakcie światowego konfliktu Rosja pogrążyła się w chaosie, buntach społecznych i strajkach. W 1917 r. wybuchły dwie rewolucje: lutowa i październikowa; ta druga, wywołana z inicjatywy Włodzimierza Lenina, doprowadziła do przejęcia władzy przez siły komunistyczne i wojny domowej. Zwolenników bolszewików umownie nazwano „czerwonymi”, natomiast kontrrewolucjonistów, którzy sprzeciwili się nowemu porządkowi – „białymi”. Obie siły stanowiły zagrożenie dla odradzającej się II Rzeczypospolitej, ale zwycięstwo bolszewików mogło okazać się niebezpieczne także dla Europy Zachodniej. Celem nowych władz był bowiem marsz na zachód, aby rozprzestrzenić ideę rewolucyjną w kolejnych państwach. Z geografii jednoznacznie wynikało, że było to możliwe jedynie przez terytoria polskie.

Stosunek pozostałych państw ententy (przede wszystkim Francji oraz Wielkiej Brytanii) do Polski był niejednoznaczny. Francja widziała w silnym państwie polskim przyszłego sojusznika przeciwko Niemcom, więc akceptowała polskie pretensje terytorialne. Wielka Brytania z kolei nie chciała dopuścić do nadmiernego wzmocnienia Francji i gotowa była zawrzeć porozumienie z Rosją. Oba państwa czekały na rozstrzygnięcia toczącej się wówczas wojny domowej w Rosji. W przypadku zwycięstwa białych poparcie mocarstw zachodnich dla Rosji byłoby znacznie większe, a tym samym znacząco ograniczyłoby poparcie dla Polski w nadchodzącym konflikcie.

Mapa - Polska w zmiennych granicach

Zapoznaj się z mapą i odpowiedz na polecenie

R1PQEBSFHBZF6

Mapa ukazująca zmiany granic w latach 1795‑1922. Na mapie zaznaczono też granicę II Rzeczypospolitej w latach 1922 - 1939. Obejmowała ona od północy fragment Pomorza, w części centralnej Wielkopolskę, Mazowsze, Podlasie, na północy Małopolskę, ziemie lwowskie, stanisławowskie, tarnopolskie i od wschodu Wołyń, Polesie, Nowogrodczyznę i ziemię wileńską. Zaznaczono również granice Królestwa Polskiego w latach 1815 - 1831. Obejmowały one znacznie mniejsze tereny, znajdujące się wewnątrz granic z lat 1922 - 1939. Zaznaczony jest także obszar Księstwa Warszawskiego w 1815 roku z Wielkopolską, Mazowszem, Małopolską, Podlasiem. Na terenach Księstwa Warszawskiego znajdowały się następujące miasta: Suwałki, Lublin, Warszawa, Płock, Kalisz, Gniezno, Chełmno, Poznań, Katowice i Kraków.

Kwestia wschodniej granicy Polski nie została uregulowana podczas konferencji wersalskiej w czerwcu 1919 r. Wprawdzie państwa ententy, czekając na rozwiązanie sytuacji w Rosji, zaproponowały prowizoryczną linię podziału ziem między oboma państwami, ale polscy politycy się na nią nie zgodzili. Granica ta pozostawiałaby poza terytorium Rzeczypospolitej Galicję Wschodnią oraz Wilno. W Polsce ścierały się wówczas dwie koncepcje dotyczące ukształtowania wschodniej granicy: koncepcja federacyjna Józefa Piłsudskiego oraz inkorporacyjna Romana Dmowskiego. Żadna z nich nie przewidywała jednak oddania tych terenów.

Początek walk polsko‑bolszewickich

W ślad za wycofującymi się Niemcami kroczyła Armia Czerwona. Już 1 stycznia 1919 r. ogłoszono utworzenie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej, 5 stycznia po walkach z oddziałami polskiej Samoobrony bolszewicy zajęli Wilno i 28 lutego utworzono Litewsko- Białoruską Republikę Sowiecką. Wcześniej, 14 lutego 1919 r. w miejscowości Mosty nad Niemnem rozpoczęła się wojna polsko‑bolszewicka; wojska polskie starły się z oddziałami Armii Czerwonej. Do dziś nie ustalono, kto rozpoczął walkę, formalnie nie doszło do wypowiedzenia wojny przez żadną ze stron. W tym czasie Polacy walczyli o granice także na innych frontach – wciąż trwały powstanie wielkopolskie oraz wojna z Zachodnioukraińską Republiką Ludową o Galicję Wschodnią. To jednak bolszewicy stanowili najpoważniejsze zagrożenie – nie tylko dla gwarancji wschodniej granicy, ale także dla samego istnienia państwa polskiego.

R1AKX5C7RLF4X

Zdjęcie przedstawia ludzi zgromadzonych na dużym placu w mieście. Pośrodku placu stoi trybuna, zasiadają na niej wojskowi notable: Józef Piłsudski i generałowie, a za ich plecami stoją wojskowi niżsi stopniem. Wokół trybuny zgromadzony jest tłum cywilnych ludzi, księża oraz duża grupa wojskowych. W tle zabudowania mieszkalne, wysokie kamienice.

W lipcu 1919 r., po zwycięstwie w walkach o Galicję Wschodnią, front rozciągał się aż po Wołyń oraz linię rzeki Zbrucz. Pierwsze spektakularne sukcesy należały do strony polskiej; w marcu dzięki skutecznej ofensywie udało się zdobyć Pińsk, natomiast w pierwszej połowie kwietnia polskie oddziały pod dowództwem gen. Stanisława Szeptyckiego zajęły Nowogródek i Wilno. W dniu 22 kwietnia 1919 r. Józef Piłsudski wydał odezwę Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, w której uzasadniał zajęcie części Litwy przez Polaków, przedstawiając ich jako wyzwolicieli, a nie okupantów. Był to kolejny krok do realizacji idei federacyjnej J. Piłsudskiego. Dalsze działania doprowadziły do zajęcia Mińska, a w styczniu 1920 r. Dyneburga, który postanowiono przekazać Łotwie.

Na przełomie 1919 i 1920 r. obie strony podjęły rokowania w sprawie zawieszenia broni. Negocjacje nie zakończyły się sukcesem, ponieważ ani Polska, ani bolszewicy nie przyjęli proponowanych warunków rozejmu. Działania zarówno Polski, jak i Rosji były obliczone na oddalenie w czasie konfliktu zbrojnego, aby zebrać armię.

R9P3GOLRT4SBE

Zdjęcie przedstawia grupę polskich żołnierzy idących po polu. W centralnej części grupy znajduje się Józef Piłsudski. Mężczyzna jest w mundurze, idzie wspierając się na lasce. Za jego plecami widać dużą grupę kilkunastu oficerów w różnym wieku, ze sztabu wojskowego. Mężczyźni mają płaszcze - mundury do kolan. Piłsudski ma rozpięty płaszcz, a pod nim zapięty na guziki, krótki mundur. Józef Piłsudski ma na głowie czapkę z okrągłym denkiem wykonaną z sukna, tak zwaną maciejówkę.

Polska ofensywa zatrzymała się na przełomie 1919 i 1920 r., a dowódcy oczekiwali na wynik wojny domowej na terenie Rosji. Doszło wówczas do starć wojsk czerwonych i białych (zwolenników powrotu caratu). Gen. Anton Denikin, dowódca wojsk kontrrewolucjonistów, zaproponował Józefowi Piłsudskiemu współpracę w celu wspólnego pokonania bolszewików. Piłsudski odrzucił propozycję, zdając sobie sprawę, że jest to wyłącznie taktyczna decyzja Denikina, który w rzeczywistości nie popierał polskiej niepodległości. Zdaniem historyków Piłsudski słusznie uważał, że większe zagrożenie dla państwowości polskiej stwarzałoby zwycięstwo carskich generałów, będących zwolennikami utrzymania imperialnej roli Rosji. Ponadto osłabiłoby to pozycję Polski na arenie międzynarodowej, ponieważ wykluczyłoby udzielenie jej poparcia przez Francję oraz Wielką Brytanię. Ostatecznie armia białych poniosła porażkę, a wojska bolszewickie były gotowe do marszu na zachód, stanąwszy najpierw do dalszej walki przeciwko Polsce.

Porozumienia polsko‑ukraińskie

Jednocześnie od 1 listopada 1918 r. trwały walki z Ukraińcami o Lwów. Front ukraiński nie był jednak jednolity, już wcześniej działały tu różne siły polityczne, co doprowadziło do utworzenia dwóch odrębnych organizmów państwowych: Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (obejmującej teren Galicji Wschodniej) oraz Ukraińskiej Republiki Ludowej z Symonem Petlurą na czele. Mimo prób porozumienia i krótkiego połączenia sił wojskowych obu państw ostatecznie władze ZURL udały się na emigrację po przegranych walkach z Polską (lipiec 1919 r.) i zjednoczenie nie doszło do skutku.

Koncepcja federacyjna budowy wschodniej granicy państwa polskiego, której zwolennikiem był Józef Piłsudski, zakładała porozumienie z Ukraińcami. Utworzone przez nich silne, niezależne państwo stanowiłoby bufor pomiędzy Polską a Rosją. Naturalnym sojusznikiem dla państwa ukraińskiego stała się Polska, łączył je bowiem wspólny wróg: Rosja bolszewicka. Bez pomocy z zewnątrz Ukraina nie byłaby w stanie odeprzeć wojsk bolszewickich, które znajdowały się na jej terytorium. Symon Petlura, otoczony przez wroga, zdecydował się na zaproponowanie Józefowi Piłsudskiemu układu. Kluczowym warunkiem, jaki postawiła strona polska, była Galicja Wschodnia – Ukraina miała się jej zrzec na rzecz II Rzeczypospolitej. W dniu 21 kwietnia 1920 r. doszło do podpisania polsko‑ukraińskiego porozumienia w Warszawie, a trzy dni później oba państwa zawarły konwencję wojskową.

RPGFGO73PM2E4

Zdjęcie przedstawia bocznicę kolejową. Przed wagonami stoi duża grupa żołnierzy. Na samym przedzie widać postać wąsatego mężczyzny. Jest to Józef Piłsudski.

Wyprawa kijowska – klęska Józefa Piłsudskiego?

Dnia 25 kwietnia 1920 r. rozpoczęła się polsko‑ukraińska ofensywa na Kijów, tzw. wyprawa kijowska, na mocy wcześniejszego porozumienia między Józefem Piłsudskim a Symonem Petlurą. Kolejnego dnia obaj dowódcy wydali odezwę do narodu ukraińskiego. Celem umowy miało być opanowanie terenów na wschodzie, które uznawane były za część przyszłego państwa ukraińskiego.

Dzięki udanej kooperacji oddziały wojskowe szybko posuwały się do przodu, zdobywając kolejne ważne węzły komunikacyjne. 6 maja pierwszy polski oddział wkroczył do Kijowa, a kolejnego dnia Polacy i Ukraińcy zajęli miasto bez walk.

1

Polecenie 2

Na podstawie poniższych zdjęć oceń nastroje panujące wśród ludności cywilnej po wkroczeniu wojsk polskich do Kijowa 7 maja 1920 roku. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Na podstawie opisu zdjęć oceń nastroje panujące wśród ludności cywilnej po wkroczeniu wojsk polskich do Kijowa 7 maja 1920 roku. Uzasadnij swoją odpowiedź.

RQJK531LS46PH

Zdjęcie przedstawia szeroką ulicę. Jej środkiem biegną tory tramwajowe, widać stojący na nich tramwaj. Po obu stronach torów jadą w przeciwnych kierunkach oddziały kawalerii. Na chodnikach wzdłuż ulicy stoją niewielkie grupy ludzi. Przyglądają się kawalerii. Część ludzi idzie chodnikami, nie zważając na przemarsz wojska.

RXS4F827O6G9R

Zdjęcie przedstawia szeroką, brukowaną ulicę którą idzie oddział piechoty z karabinami. Po obu bokach ulicy stoi tłum ludzi. Przygląda się z zaciekawieniem wojsku. Ludzie są bardzo licznie zgromadzeni. Gapiów widać nawet na dachach niższych domów.

RPSRGKUFNZTHK

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na zachowanie ludzi widocznych na zdjęciach.

Pokaż odpowiedź

Na zdjęciach wyraźnie widać obojętność mieszkańców Kijowa. Ludzie gromadzą się i obserwują, jednak nie wiwatują na cześć wojska, ani też nie zachowują się agresywnie. Widać, że nie przygotowano oficjalnego powitania. Jedną z przyczyn takich nastrojów było z pewnością zmęczenie wojną, zobojętnienie na przemarsze kolejnych wojsk.

Sukces nie trwał jednak długo. W dniu 26 maja 1920 r. ruszyła kontrofensywa bolszewicka, a sytuacja Polski zmieniła się diametralnie. Wojska zostały zmuszone do chaotycznego wycofania się z większości zdobytych w ostatnim roku terenów.

Ilustracja interaktywna

Trenuj i ćwicz