Główne zasady prawa wyborczego obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej

Wybory to prawdziwy festiwal demokracji - moment, w którym każdy obywatel ma szansę współdecydować o przyszłości swojego państwa. To czas odpowiedzialnego wyboru, bo - jak przestrzegał Platon w Państwie - Jedną z kar za nieuczestniczenie w życiu publicznym jest to, że rządzą nami ludzie gorsi od nas samych.

Prawo wyborcze jest to zespół norm prawnych regulujących wszystkie aspekty procesu wyborczego: organizacje, rejestrację kandydatów, regulację kampanii wyborczej czy sposób weryfikacji wyników.

Formy demokracji

Demokracja (gr. demos - lud, kratos - władza) narodziła się w Atenach. Jej początki sięgają reform Solona (594 r.p.n.e.), a następnie Klejstenesa (508/507 r. p.n.e.), który stworzył fundament demokracji bezpośredniej. Za czasów Peryklesa system osiągnął swój rozkwit, gdy wprowadzono wynagrodzenia dla urzędników, co umożliwiło udział w życiu politycznym także uboższym obywatelom. Trzeba jednak pamiętać, że prawa wyborcze mieli jedynie pełnoletni mężczyźni - obywatele, podczas gdy kobiety, cudzoziemcy i niewolnicy byli wykluczeni.

We współczesnym ustroju demokratycznym obywatele mają szerokie uprawnienia polityczne, tylko ta forma rządów gwarantuje istnienie przejrzystych procedur wyborczych, które umożliwiają realny udział obywateli w sprawowaniu władzy.  Wyróżnia się dwie podstawowe formy demokracji:

Demokracja pośrednia (przedstawicielska) - to ustrój, w którym decyzje podejmują wybrani w wyborach przedstawiciele społeczeństwa. Obywatele głosują na kandydatów partii politycznych lub osoby niezależne, które następnie obejmują  mandaty i stanowiska  w strukturach państwowych. Taki model dominuje we współczesnym świecie.

Demokracja bezpośrednia to forma, w której obywatele sami uczestniczą w podejmowaniu decyzji politycznych, bez pośrednictwa przedstawicieli. Jej klasyczna postać funkcjonowała w starożytnych Atenach, a współcześnie najbardziej zbliżony do niej system polityczny do demokracji bezpośredniej posiada Szwajcaria.

RnMVAlWaAclOJ

Zdjęcie zawiera informacje na temat przykładów demokracji pośredniej i bezpośredniej.

Przykłady demokracji

Demokracja pośrednia

• wybór organów władzy (prezydenta, parlamentu i organów władzy samorządowej)

Demokracja bezpośrednia

• referendum - forma głosowania, w której obywatele opowiadają się za przedstawioną propozycją lub przeciw niej - najczęściej odpowiadają na zadane pytanie “tak” lub “nie”

• inicjatywa obywatelska - polega na zgłoszeniu do parlamentu wniosku o zmianę istniejącego lub stworzenie nowego prawa. Wymagana jest do tego określona liczba popierających taką propozycję obywateli - w Polsce 100 tys.

Między demokracją pośrednią a bezpośrednią występują następujące różnice:

• w demokracji pośredniej wynik referendum obrazuje zdanie ludzi w danej chwili,  wyborcy są wolni od nacisków oraz korupcji,

• w demokracji bezpośredniej wyborcy mają większą inicjatywę w zarządzaniu państwem,

• wyborcy mogą podjąć decyzję w konkretnej sprawie wbrew woli osób sprawujących władzę w państwie w obu rodzajach demokracji.

RRI6uJE3NwMfD

Na ilustracji jest przezroczysta szklana urna wyborcza. W środku znajdują się czyste, białe kartki. Na górze urny jest otwór do którego wrzucana jest karta do głosowa. Na karcie są dwa kwadraty. W jednym z nich postawiony jest znak x.

Zapoznaj się z filmem, w którym dr hab Robert Alberski omawia cechy wyborów w demokracji z politologicznego punktu widzenia. Zwróć uwagę na to, jak wyjaśnia znaczenie zasad wyborczych dla funkcjonowania sytemu demokratycznego.

RY7kwNEdOEymN

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cechy wyborów demokratycznych.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cechy wyborów demokratycznych.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RY7kwNEdOEymN

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cechy wyborów demokratycznych.

Wybory parlamentarne jako reguła życia politycznego w państwach demokratycznych

Wybory parlamentarne są niezbędne do rozwoju demokracji i mają podstawowe znaczenie dla życia politycznego w państwie demokratycznym. Dzięki nim obywatele mogą uczestniczyć w sprawowaniu władzy, kształtować scenę polityczną państwa i pośrednio wpływać na realizowane cele polityczne. Od wyników wyborów parlamentarnych zależy bowiem nie tylko to, jakie partie zdobędą mandaty w organach przedstawicielskich kraju, ale także które ugrupowanie polityczne stanie się partią rządzącą (lub tworzącą koalicję rządową) w najbliższym czasie. Wybory są kluczowym narzędziem demokracji przedstawicielskiej.

Aby wybory w sposób demokratyczny służyły wyłonieniu rzeczywistych reprezentantów ugrupowań politycznych, powinny być spełnione następujące warunki:

• wybory muszą mieć charakter rywalizacyjny – uczestniczą w nich co najmniej dwie siły polityczne oferujące odmienne programy i reprezentowane przez różnych kandydatów, między którymi mogą wybierać wyborcy;

• przestrzegane są zasady demokratycznego państwa prawa, tj. wolności słowa, zgromadzeń, stowarzyszeń i swobody tworzenia partii politycznych. Istnieją również formalne możliwości pociągania do odpowiedzialności rządzących.

• przyjęte są zasady prawa wyborczego, tzn. musi istnieć zespół norm określających zasady przyznawania czynnego i biernego prawa wyborczego, wyłaniania kandydatów, prowadzenia kampanii wyborczej, organizacji głosowania, finansowania kampanii wyborczej, sposobu przeliczania głosów na mandaty; przewidziane są procedury społecznej kontroli głosowania;

• wybory są przeprowadzane w sposób wolny i uczciwy (free and fair), tzn. proces wyborczy zorganizowany jest zgodnie z obowiązującymi procedurami wyborczymi, a także zapewniona jest możliwość kontroli i monitorowania ich przebiegu, przy założeniu, że każda z uczestniczących stron podlega jednakowym prawom i procedurom.

Zasady wyborcze zapisane w Konstytucji RP

Zasady prawa wyborczego, najczęściej ujmowane w konstytucjach, są kluczowymi, a zarazem kierunkowymi rozstrzygnięciami, które mają zdefiniować charakter wyborów. Definiują one poszczególne cechy elekcji, w całokształcie określając profil poszczególnych rodzajów wyborów (np. parlamentarnych, prezydenckich, samorządowych). W Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. katalog zasad prawa wyborczego jest zróżnicowany w zależności od organu, do którego wybór się przeprowadza.

Charakterystyka uniwersalnych zasad prawa wyborczego:

Czy wszystkie wybory muszą wyglądać tak samo, aby można je było uznać za demokratyczne? Skorzystaj z przymiotników na diagramach, by rozważyć, dlaczego jedne są proporcjonalne, a inne większościowe.

Rodzaje prawa wyborczego

Czynne prawo wyborcze – prawo do wybierania. W Polsce mają je wszystkie osoby posiadające obywatelstwo polskie, które najpóźniej w dniu głosowania ukończyły 18 lat. Praw wyborczych nie posiadają osoby ubezwłasnowolnione lub skazane prawomocnym orzeczeniem sądu na pozbawienie praw publicznych.

Bierne prawo wyborcze – prawo do kandydowania. W Polsce możliwość kandydowania określają zasady i warunki, które powinien spełniać obywatel, aby kandydować do określonego organu władzy.

Podsumowanie

Wybory, czyli cykliczne, regularne odnawianie składu organów władzy przedstawicielskiej, są koniecznym i niezbędnym elementem demokratycznego systemu politycznego. Stanowią wynik realizacji zasady suwerenności narodu i zasady reprezentacji, a także umożliwiają weryfikację działań rządzących przez rządzonych.                                                                                                                    Zasady prawa wyborczego w Polsce pokazują, że choć wszędzie gwarantuje się powszechność, równość i tajność głosowania, to systemy mogą być różne  - proporcjonalne dla zapewnienia reprezentatywności i większościowe dla wyłonienia jednoznacznych zwycięzców. Dzięki temu łączy się ideę demokracji z potrzebą sprawnego funkcjonowania państwa.

Słownik