Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie
Polskie tradycje konstytucyjne
Scharakteryzujesz polskie konstytucje na przestrzeni dziejów.
Przeanalizujesz charakter polskich konstytucji, ich wady i zalety.
Uzasadnisz, dlaczego konstytucja jest nazywana najwyższym aktem prawnym.
Konstytucja, ustawa zasadnicza, ustawa rządowa... Wszystkie te nazwy odnoszą się do jednego – najważniejszego aktu prawnego stanowiącego fundament państwa. Odwołują się do niej stanowiący prawo, ale i zwykli obywatele, niejednokrotnie wołając: Gwarantuje mi to konstytucja!
Tradycje polskiego konstytucjonalizmu są długie i bogate. Sięgają końca XVIII wieku i Konstytucji 3 maja. Nie była to jednak jedyna nowoczesna konstytucja w naszej historii. Ustawy zasadnicze z XIX w., Konstytucja marcowa z 1921 roku czy obowiązująca obecnie konstytucja z 1997 roku wprowadziły wiele nowoczesnych rozwiązań w dziedzinie prawa oraz wolności. Jeśli chcesz poznać, jak zmieniały się polskie ustawy zasadnicze i dlaczego było ich aż dziesięć, przygotuj się na małą podróż w czasie.
Jak to się zaczęło
W swojej historii Polska ma bogate tradycje konstytucyjne. Obowiązującą Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej uchwaliło 2 kwietnia 1997 roku Zgromadzenie Narodowe. Następnie została przyjęta w ogólnonarodowym referendum. W życie weszła w momencie podpisania aktu przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. Jest dziesiątą w historii naszego ustroju ustawą zasadniczą.
Konstytucja 3 maja z 1791 roku była pierwszą europejską, a drugą na świecie (po Konstytucji USA) ustawą zasadniczą. Jej nowoczesny charakter odbiegał jednak znacznie od amerykańskiego pierwowzoru. Nawiązanie do demokratycznych zasad trójpodziału władzy, suwerenność narodu, a także możliwość nowelizacji czyniły z niej jeden z najbardziej postępowych dokumentów epoki. Była również próbą połączenia nowoczesnego systemu zarządzania państwem z tradycją szlachecką.
Mimo krótkiego żywota jej wpływ widoczny jest w kolejnych polskich konstytucjach – Księstwa Warszawskiego z 1807 roku i Królestwa Polskiego z 1815 roku. Te oktrojowane, czyli nadane przez panującego władcę, ustawy zasadnicze są często niedoceniane. Wprowadzały one nowoczesne ustawodawstwo dotyczące praw człowieka i obywatela (Konstytucja Księstwa Warszawskiego) oraz liberalne prawa jednostki (Konstytucja Królestwa Polskiego). W tym czasie próżno byłoby szukać takich rozwiązań w krajach zachodniej Europy.
W niepodległej Polsce
Odzyskanie przez Polskę niepodległości po 123 latach zaborów postawiło społeczeństwo przed nowymi wyzwaniami. Jednym z najpilniejszych było określenie kształtu ustrojowego państwa. Pierwszym dokumentem regulującym te kwestie była Mała konstytucja z 20 lutego 1919 roku. Oddawała ona władzę wykonawczą w ręce naczelnika państwa, który to urząd powierzono Józefowi Piłsudskiemu. Odrodzona Polska stała się więc republiką parlamentarną z komitetowym systemem rządów.
Prace nad konstytucją prowadzone były w trudnym czasie walk o granice państwa i sporów ustrojowych. Zakończono je w 1921 roku, przyjmując pierwszą ustawę zasadniczą w wolnej Polsce. Konstytucja marcowa otrzymała miano od miesiąca, w którym ją uchwalono. Wprowadzała ustrój demokratyczny oraz gwarantowała wszystkie prawa i wolności obywatelskie, w tym przyznawała powszechne prawo wyborcze kobietom. Była również wyjątkowa dla Ślązaków, którym dawała odrębność ustrojową ich województwa.
Powstanie kolejnej polskiej ustawy zasadniczej poprzedziła w 1926 roku nowela sierpniowa. Zmiany podyktowane były sytuacją polityczną w kraju oraz przejęciem władzy przez Józefa Piłsudskiego i jego obóz. Znalazło to odzwierciedlenie w uchwalonej w kwietniu 1935 roku nowej ustawie. Konstytucję kwietniową podpisał ówczesny prezydent II RP Ignacy Mościcki. Zwiększała ona zakres władzy prezydenta, ograniczała wpływy sejmu i senatu oraz odchodziła od klasycznego trójpodziału władzy. Jej zapisy zmieniały ustrój Rzeczypospolitej na autokratyczny.
Prezent od Stalina
Zakończenie II wojny światowej i objęcie władzy przez komunistów uzależnionych od władz Związku Sowieckiego zapowiadało zmiany. Ich prawnym potwierdzeniem miała być nowa, bardziej „ludowa” ustawa zasadnicza. Pierwszym takim dokumentem była Mała konstytucja z 1947 roku. Poprzedzała ona napisaną pod dyktando sowieckiego dyktatora Józefa Stalina Konstytucję Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 22 lipca 1952 roku. W myśl jej zapisów Polska stała się krajem demokracji ludowej, z systemem rządów na kształt panujących w ZSRS.
Władza ustawodawcza miała należeć do Sejmu Ustawodawczego, którego kadencję ustalono na 5 lat. Do jego zadań należeć miało uchwalenie nowej konstytucji, przyjmowanie innych ustaw, kontrola nad rządem oraz określanie zasadniczego kierunku polityki państwa
. Inaczej jednak niż na gruncie Konstytucji marcowej, parlament miał być jednoizbowy – konstytucja z 1947 roku nie przewidywała istnienia senatu.
Nazywana przez społeczeństwo „prezentem Stalina”, zrywała z trójpodziałem władzy, wprowadzała za to jednolity system organów władzy państwowej. W ciągu 37 lat jej obowiązywania była wielokrotnie nowelizowana. Szczególnie zmiany z 1976 roku, wprowadzające zapis o sojuszu z ZSRS i przewodniej roli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), wywołały sprzeciw intelektualistów (List 59), a nawet jednego z posłów – Stanisława Stommy.
Ustawa konstytucyjna z 1947 roku została przyjęta jako dokument tymczasowy. Miała obowiązywać do momentu uchwalenia docelowej konstytucji państwa ludowego
. Odwoływała się ona do podstawowych założeń konstytucji marcowej
, a nawet pozostawiła w mocy niektóre jej przepisy. Formalnie utrzymano zatem demokrację, trójpodział władz oraz system rządów parlamentarnych.
Organami władzy wykonawczej miały być: Prezydent Rzeczypospolitej oraz rząd, określony jako Rada Ministrów. Prezydenta miał wybierać Sejm Ustawodawczy na 7‑letnią kadencję, jego kompetencje zaś zostały wprost przeniesione z Konstytucji marcowej. Oznaczało to, że formalnie nie miał dużej władzy, a jego akty urzędowe wymagały kontrasygnaty premiera oraz odpowiedniego ministra.
Rada Ministrów miała być powoływana przez Prezydenta Rzeczypospolitej, ale odpowiedzialność polityczną ponosiła przed Sejmem Ustawodawczym. Ten ostatni mógł w każdej chwili zażądać ustąpienia zarówno całego rządu, jak i poszczególnych ministrów. Mała konstytucja przewidywała również możliwość udzielenia przez Sejm Ustawodawczy rządowi pełnomocnictw do wydawania dekretów z mocą ustawy – w przerwach między sesjami parlamentu.
Mała konstytucja – poza rozwiązaniami wzorowanymi na Konstytucji marcowej – wprowadziła również pewną nowość. Był nią kolegialny organ nawiązujący do ustroju ZSRS – Rada Państwa. W jego skład miał wchodzić Prezydent Rzeczypospolitej, marszałek i wicemarszałkowie Sejmu Ustawodawczego oraz Prezes Najwyższej Izby Kontroli. Nominalnie Rada Państwa sprawowała władzę wykonawczą, uzyskała jednak również prawo zatwierdzania wydawanych przez rząd dekretów z mocą ustawy oraz sprawowała nadzór nad terenowymi organami władzy – radami narodowymi.
Ustawa konstytucyjna z 1947 roku została zastąpiona przez Konstytucję PRL.
Konstytucja PRL z 1952 roku
Konstytucja PRL była najważniejszym aktem prawnym w rządzonej przez komunistów Polsce. Została przyjęta 22 lipca 1952 roku i nadała państwu nową nazwę – Polska Rzeczpospolita Ludowa. W preambule odwoływała się do postępowych tradycji narodu polskiego
oraz do idei wyzwoleńczych polskich mas pracujących
. Definiowała Polskę jako państwo demokracji ludowej, w którym władza należy do ludu pracującego miast i wsi
. Zgodnie z ideologią komunistyczną kierownicza rola w PRL miała należeć do klasy robotniczej – jako przodującej klasy społeczeństwa
. Prawa nowego państwa zaś miały być wyrazem interesów i woli ludu pracującego
.
Do praw, które Konstytucja PRL gwarantowała swoim obywatelom, należały w pierwszej kolejności prawa socjalne: prawo do pracy, do wypoczynku, do ochrony zdrowia, do ubezpieczenia społecznego, do nauki, do korzystania ze zdobyczy kultury. Ustawa zasadnicza deklarowała również prawa polityczne: wolność sumienia, druku, prawo do zgromadzeń i zrzeszania się. Została jednak ustalona granica tej ostatniej kategorii praw – ich praktykowanie nie mogło godzić w ustrój polityczny i społeczny albo w porządek prawny PRL
. Konstytucja nie ustaliła wszakże żadnych bezstronnych procedur określania, kiedy korzystanie z praw narusza te regulacje. W rezultacie gwarantowane prawa stały się fikcyjne.
Ustrój PRL opierał się na zasadzie jednolitości władzy, zrywając tym samym całkowicie z monteskiuszowską koncepcją równowagi różnych ośrodków rządzących. Najwyższa władza miała należeć do jednoizbowego Sejmu Ustawodawczego. Organ ten uzyskał prawo uchwalania ustaw oraz sprawowania kontroli nad działalnością innych organów władzy. Sejm miał być wybierany na 4‑letnią kadencję – w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.
Sejm – na początku kadencji – wybierał Radę Państwa. Organ ten składał się z kilkunastu osób i sprawował najwyższą władzę w PRL w okresach między sesjami Sejmu Ustawodawczego.
Kolejnym organem władzy była Rada Ministrów (rząd). Rząd PRL – podobnie jak Rada Państwa – wybierany był przez sejm. Odpowiadał przed sejmem, gdy zaś ten nie obradował – przed Radą Państwa. Rada Ministrów została określona jako naczelny organ władzy wykonawczej
.
Terenowymi organami władzy były – w świetle Konstytucji PRL – rady narodowe różnego szczebla (np. w gminach, powiatach czy województwach). Choć pochodziły one z wyborów lokalnych, nie miały charakteru organów samorządowych. Tworzyły bowiem hierarchiczną strukturę: rada narodowa podlegała kontroli rady narodowej wyższego stopnia. Na szczycie tej hierarchii znajdowała się Rada Państwa, sprawująca nadzór nad wszystkimi radami narodowymi, oraz Rada Ministrów, nadzorująca terenowe organy wykonawcze wyłaniane przez rady narodowe.
Charakterystyczną cechą Konstytucji PRL był bardzo skrótowy opis procedur związanych z funkcjonowaniem organów władzy. Twórcy ustawy zasadniczej z 1952 roku zakładali harmonijną współpracę wszystkich instytucji i wykluczali konflikty między nimi. Wynikało to z programowego odrzucenia przez nich politycznego i społecznego pluralizmu. Państwo ludowe miało realizować jednolitą wolę ludu pracującego
, a gwarancją tej jednolitości w praktyce miała być Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. PZPR była scentralizowaną organizacją, która kontrolowała w PRL zarówno ośrodki władzy każdego szczebla, jak i sam proces wyborczy. Czyniło to opisany w konstytucji ustrój iluzorycznym, gdyż realne decyzje zapadały nie w Sejmie Ustawodawczym, Radzie Państwa, rządzie czy radach narodowych, ale na szczytach rządzącej partii komunistycznej.
Zmiany Konstytucji PRL
Konstytucja PRL była 24 razy nowelizowana. W większości przypadków były to drobne zmiany, dotyczące najczęściej organizacji systemu władzy lokalnej. Do kompleksowej nowelizacji doszło w 1976 roku. Wpisano wówczas do konstytucji istotne deklaracje polityczne, wśród nich:
określenie PRL jako państwa socjalistycznego;
zapis, że przewodnią siłą polityczną społeczeństwa jest Polska Zjednoczona Partia Robotnicza;
deklarację przyjaźni i współpracy
ze Związkiem Radzieckim i innymi państwami socjalistycznymi
.
Kolejne ważne zmiany konstytucji zostały przeprowadzone w 1989 roku i wiązały się z demokratyzacją państwa. Zgodnie z porozumieniem zawartym przy Okrągłym Stole w kwietniu wpisano do konstytucji przepisy przywracające senat jako drugą izbę parlamentu oraz wprowadzające urząd Prezydenta PRL (wybieranego na 6 lat przez Sejm Ustawodawczy i senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe). Prezydent miał zastąpić dotychczasową Radę Państwa.
Nowela grudniowa – przyjęta w ostatnich dniach 1989 roku – przekształcała w istocie ustrój Polski. Została zmieniona nazwa państwa (z „Polska Rzeczpospolita Ludowa” na „Rzeczpospolita Polska”), ustrój socjalistyczny zaś został zastąpiony demokratycznym państwem prawnym
, gwarantującym polityczny pluralizm, demokrację oraz wolny rynek.
Przepisy konstytucji z 1952 roku sprzed wejścia w życie noweli grudniowej i po jej wejściu w życie w 1989 roku
System polityczny Polski 1952–1989 według Konstytucji PRL
Zastanów się: co to za demokracja, w której obywatel „wybiera” władze, ale wszystkie decyzje i tak podejmuje partia? Schemat władzy PRL - mimo że pełen brzmień o sejmie, radach i sądach - był w gruncie rzeczy fasadą. Sejm jako najwyższy organ w państwie nie podejmował realnych decyzji - robiła to Rada Państwa, mogąca uchwalać dekrety z mocą ustawy. Sądy były formalnie niezawisłe, ale podporządkowane politycznie. Rady narodowe? Raczej przedłużenie ręki partii niż samorząd terytorialny. Władza była scentralizowana, kontrolowana odgórnie i pozbawiona mechanizmów wzajemnej kontroli. Jeśli więc chcesz zrozumieć, jak wyglądała „demokracja ludowa” - spójrz na ten schemat i zapytaj: kto tu naprawdę decydował?
Najważniejsze kompetencje:
– nowelizacja konstytucji;
– uchwalanie ustaw;
– uchwalanie budżetu oraz narodowych planów gospodarczych;
– kontrolowanie działalności innych organów władzy;
– wybór Rady Państwa oraz Rady Ministrów;
– zatwierdzanie uchwał Rady Państwa. Sejm PRL wybiera Radę Państwa. Rada Państwa Składała się z kilkunastu osób, w tym przewodniczącego, wiceprzewodniczących i sekretarza. Wybierana przez sejm na pierwszym posiedzeniu po wyborach. Kolegialna głowa państwa. Pełniła najwyższą władzę w czasie, gdy nie obradował Sejm Ustawodawczy.
Najważniejsze kompetencje:
– zarządzanie wyborów do sejmu oraz zwoływanie jego posiedzeń;
– ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw;
– wydawanie dekretów z mocą ustawy;
– wprowadzanie stanu wojennego i stanu wyjątkowego;
– przeprowadzanie mobilizacji;
– ratyfikowanie i wypowiadanie umów międzynarodowych;
– mianowanie przedstawicieli PRL w innych państwach;
– stosowanie prawa łaski;
– nadawanie orderów i odznaczeń. Sejm PRL wybiera Radę Ministrów. Rada Ministrów Organ władzy wykonawczej. W jej skład wchodził Prezes Rady Ministrów (premier), wiceprezesi Rady Ministrów (wicepremierzy), ministrowie oraz przewodniczący komisji i komitetów. Powoływana i odwoływana przez sejm. Zmiany w składzie Rady Ministrów mogła przeprowadzać Rada Państwa.
Najważniejsze kompetencje:
– przygotowywanie projektu budżetu państwa oraz „narodowego planu gospodarczego”;
– zapewnianie wykonania ustaw;
– ochrona porządku publicznego;
– polityka zagraniczna i obronna. Rada Państwa wybiera prokuraturę. Prokuratura miała czuwać nad ściganiem przestępstw. Na jej czele stał Prokurator Generalny – powoływany i odwoływany przez Radę Państwa. Prokuratorowi Generalnemu podporządkowane były wszystkie szczeble prokuratury. Rada Państwa wybiera sądy. Sądownictwo w PRL podlegało zmianom. Od 1976 roku struktura sądów wyglądała następująco:
– Sąd Najwyższy;
– sądy wojewódzkie;
– sądy rejonowe;
– sądy szczególne.
Sądy nie były organami niezależnymi, ale podporządkowano je sejmowi oraz Radzie Państwa. Przykładowo, sędziowie Sądu Najwyższego byli wybierani przez Radę Państwa na 5‑letnią kadencję. Rada Państwa, Rada Ministrów oraz wyborcy wybierali rady narodowe. Rady narodowe to terenowe organy władzy państwowej. Miały wiązać potrzeby terenu z zadaniami ogólnopolskimi. Wyłaniane były w wyborach lokalnych co 4 lata. Wszyscy kandydaci startowali – tak jak w przypadku sejmu – z jednej listy Frontu Jedności Narodu. Szczeble rad narodowych zmieniały się; w ostatnim okresie wybierano rady gminne, miejskie, dzielnicowe oraz wojewódzkie. Każda rada narodowa wybierała swój organ wykonawczy (początkowo prezydium, później naczelnika gminy, prezydenta miasta oraz wojewodę). Wszystkie te organy tworzyły hierarchię, na szczycie której znajdowały się Rada Państwa oraz Rada Ministrów.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznychKonstytucja lipcowa tylko formalnie była źródłem wszelkiego prawa w PRL. Opracowana według wzorców radzieckich, poprzez ogólnikowość i wieloznaczność sformułowań, była obiektem dowolnej interpretacji władz. (…)
Ustawa zasadnicza napisana jest językiem deklaratywnym. Jej egalitarny charakter najpełniej oddaje konstytucyjna zasada: od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy.
Źródło: Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. Wojciech Jakubowski, Konstanty Adam Wojtaszczyk, Warszawa 2003, s. 853.
Przeczytaj tekst i wykonaj polecenie.
Nowelizacja Konstytucji PRL w 1976 rokuTe zmiany w ustawie zasadniczej spotkały się ze sprzeciwem ze strony środowisk inteligenckich i artystycznych. Jan Olszewski zaproponował napisanie listu otwartego do partii. Manifest 59 (od początkowej liczby podpisów) złożył w Kancelarii Sejmu 5 grudnia 1975 Edward Lipiński. Choć postulaty sygnatariuszy o gwarancji wolności obywatelskich (wolności sumienia i praktyk religijnych, wolności pracy, wolności słowa i informacji oraz wolności nauki) zostały przez władzę zignorowane, to zdecydowano się na złagodzenie zapisów nowelizacji.
Źródło: Nowelizacja Konstytucji PRL w 1976 roku, dostępny w internecie: polskieradio.pl [dostęp 18.09.2019].
W wolnej Polsce
Porozumienia Okrągłego Stołu i zmiany, jakie zaszły w przełomowym 1989 roku, zapoczątkowały proces najpoważniejszych reform ustrojowych w naszej historii. Prace nad nową ustawą zasadniczą rozpoczęto jeszcze tego samego roku, przyjmując w 1992 roku Małą konstytucję, poprzedzoną sześcioma istotnymi zmianami ustroju politycznego. Ostatecznie po licznych sporach światopoglądowych i wielu poprawkach 2 kwietnia 1997 roku Zgromadzenie Narodowe uchwaliło nową, demokratyczną Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej. Obywatele zatwierdzili ją w ogólnonarodowym referendum. Jest ona wynikiem kompromisu między różnymi ugrupowaniami politycznymi, systemami wartości i tradycji.
Składa się z preambuły, czyli wstępu, w którym zawarte zostały odwołania do tradycji, historii, wartości i Boga, oraz 13 rozdziałów. Zapisano w nich najważniejsze zasady i rozwiązania ustrojowe nawiązujące do wartości socjaldemokratycznych (prawa socjalne), chrześcijańsko‑demokratycznych (zasada solidaryzmu) oraz liberalnych (szerokie swobody obywatelskie). Do dziś jest najważniejszym aktem prawnym w Polsce, na którym oparte jest funkcjonowanie całego państwa.
Nie każdy lubi ślęczeć nad podręcznikiem - dlatego zapraszamy na film, który w przystępny, ale merytoryczny sposób pokaże, jak zmieniała się polska konstytucja na przestrzeni wieków. Od odważnej Konstytucji 3 maja, przez dramaty II Rzeczypospolitej i absurdy PRL, aż po nowoczesną ustawę zasadniczą z 1997 roku - każda z nich była odbiciem swojej epoki. Jeśli chcesz zrozumieć, jak konstytucje wpływały na państwo i prawa obywateli, ale wolisz oglądać niż czytać - ten materiał jest dla ciebie. Zobacz, jak historia idei przekładała się na realna władzę i wolność w Polsce.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DB69GN83S
Po filmie o dziejach polskich konstytucji spróbuj swoich sił w interaktywnej grze, która wciągnie cię w świat historycznych decyzji, ustrojowych zmian i obywatelskich wartości. To dobry sposób, by utrwalić wiedzę w praktyce i przekonać się, jak dobrze znasz polską tradycję konstytucyjną.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DB69GN83S
Konstytucja jest nazywana najważniejszym aktem prawnym w państwie, ponieważ… Możliwe odpowiedzi: 1. jest w niej zapisana wyjątkowa treść., 2. ma najwyższą moc prawną., 3. reguluje działalność partii politycznych., 4. stanowi prawny fundament państwa., 5. odwołuje się do Boga i historii., 6. ustanawia główne prawa i obowiązki obywateli danego państwa., 7. reguluje funkcjonowanie gospodarki krajowej.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.Art. 50. Zapewnia się nienaruszalność mieszkania. Przeszukanie mieszkania, pomieszczenia lub pojazdu może nastąpić jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej określony.
Art. 52. 1. Każdemu zapewnia się wolność poruszania się po terytorium RP oraz wybór miejsca zamieszkania i pobytu. 2. Każdy może swobodnie opuścić terytorium RP (…). 4. Obywatela polskiego nie można wydalić z kraju ani zakazać mu powrotu do kraju. 5. Osoba, której pochodzenie polskie zostało stwierdzone zgodnie z ustawą, może osiedlić się na terytorium RP.
Art. 53. 1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 28.02.2020].
Zapoznaj się z fragmentem Konstytucji kwietniowej i podaj te zapisy, które świadczą o autorytarnym charakterze tej ustawy zasadniczej. USTAWA KONSTYTUCYJNA z dnia 23 kwietnia 1935 r. I. Rzeczpospolita Polska Art. 1. (1) Państwo Polskie jest wspólnem dobrem wszystkich obywateli. (…) (3) Każde pokolenie obowiązane jest wysiłkiem własnym wzmóc siłę i powagę Państwa. Art. 2. (1) Na czele Państwa stoi Prezydent Rzeczypospolitej. (4)W Jego osobie skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa. II. Prezydent Rzeczypospolitej. Art. 13. (1) Prezydent Rzeczypospolitej korzysta z uprawnień osobistych, stanowiących Jego prerogatywy. (2) Do prerogatyw tych należy: a) wskazywanie jednego z kandydatów na Prezydenta Rzeczypospolitej i zarządzanie głosowania powszechnego; b) wyznaczanie na czas wojny następcy Prezydenta Rzeczypospolitej; (…) d) mianowanie i zwalnianie Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych; e) powoływanie sędziów Trybunału Stanu; f) powoływanie senatorów, piastujących mandat z wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej; (…) h) rozwiązywanie Sejmu i Senatu przed upływem kadencji; i) oddawanie członków Rządu pod sąd Trybunału Stanu. Art. 15. (1) Prezydent Rzeczypospolitej za swe akty urzędowe nie jest odpowiedzialny. (…)
Podsumowanie
Patrząc na dzieje polskiego konstytucjonalizmu, widać nie tylko zbiór kolejnych aktów prawnych, lecz opowieść o narodzie, który - mimo rozbiorów, totalitaryzmu i kryzysów - nieustannie szukał formy organizacji władzy. Od pionierskiej Konstytucji 3 maja, przez demokratyczną konstytucję marcową i autorytarną kwietniową, aż po instrumentalnie wykorzystywaną ustawę zasadniczą PRL - każda z nich była odbiciem czasu, w którym powstała, i wartości, które w danym momencie dominowały. Dziedzictwo to kulminuje w Konstytucji z 1997 roku, która - odwołując się do tradycji niepodległościowych i doświadczeń transformacji - przywracała równowagę między wolnością jednostki a odpowiedzialnością państwa. Warto zauważyć, że polska tradycja konstytucyjna to nie tylko zapisane normy, lecz przede wszystkim ciągłe pytanie o to, czym jest wspólnota i jak powinno wyglądać państwo sprawiedliwe, demokratyczne i odporne na pokusy władzy absolutnej. W tym sensie historia konstytucji w Polsce to także historia dojrzewania obywatelskiej świadomości - wciąż aktualna i wciąż pisana.
Słownik
forma ustroju państwa oparta na konstytucji, która jest najwyższym źródłem prawa
łac. constitutio – urządzać; w dawnej Polsce prawa wydane przez sejm, dzisiaj jest to akt prawny o najwyższym znaczeniu w państwie, nazywany również ustawą zasadniczą
fr. la constitution octroyée; konstytucja nadana przez władzę zwierzchnią, inaczej konstytucja narzucona
nazywana też niepełną; konstytucja tymczasowa, której zadaniem jest uregulowanie ustroju naczelnych organów państwa
łac. novellus - nowy, młody; częściowa zmiana obowiązującego aktu prawodawczego
Gotów na wyzwanie? Sprawdź swoja wiedzę o polskich konstytucjach w interaktywnej grze. To nie tylko test, ale świetna okazja, by utrwalić najważniejsze fakty i ciekawostki - bez nudy i zakuwania. Graj, ucz się - a przy okazji dowiedz się więcej, niż się spodziewasz!
Sprawdź swoją wiedzę o konstytucji, biorąc udział w grze
Ułóż pytanie quizowe dotyczące polskich konstytucji i daj je do rozwiązania innym uczniom.