R1OBKSCUWYCL71
Fotografia nieznanego autora przedstawia fragment pożółkłej strony z partytury na której widoczne są zapisane nuty.

Formy i gatunki solowej muzyki instrumentalnej baroku

bg‑yellow

Dla ciekawskich

Harmonia świata – od Newtona do Bacha

Barokowa muzyka instrumentalna, szczególnie w twórczości Johanna Sebastiana Bacha, ukazuje świat dźwięków jako system uporządkowany i podlegający ścisłym regułom. Podobnie jak w rozwijającej się w XVII wieku fizyce, muzyka przestaje być jedynie swobodną ekspresją, a staje się konstrukcją opartą na zależnościach i proporcjach. Fuga, kanon czy passacaglia funkcjonują jak precyzyjne mechanizmy, w których każdy element wynika z poprzedniego i wpływa na całość. Takie myślenie o świecie najlepiej oddaje fizyka Isaaca Newtona, który zauważył, że „ciała obdarzone masą działają wzajemnie na siebie”, a ich relacje można opisać za pomocą ścisłych praw. W tym kontekście muzykę baroku można rozumieć jako dźwiękowy odpowiednik praw natury – uporządkowany, logiczny i oparty na wzajemnych oddziaływaniach elementów.

Newton stwierdził, że ciała obdarzone masą działają wzajemnie na siebie. Innymi słowy: we Wszechświecie wszystkie ciała się przyciągają. Siłę tę nazywamy siłą grawitacji.

siła grawitacji
siła grawitacji

oddziaływanie ciała posiadającego masę na inne ciało obdarzone masą. Siła grawitacji jest siłą przyciągającą.

Rozważania Newtona dotyczące siły powodującej krążenie planet dookoła Słońca doprowadziły do sformułowania następującego prawa:

Zapamiętaj!

Dwie punktowe lub kuliste masy przyciągają się siłami wprost proporcjonalnymi do iloczynu ich mas, a odwrotnie proporcjonalnymi do kwadratu odległości między nimi.

Rv2AhxnQ8wOHY
Siły grawitacji, jakimi wzajemnie działają na siebie dwa ciała o budowie kulistej
Źródło: Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, licencja: CC BY 3.0.

Zgodnie z III zasadą dynamiki siły przyciągania są wzajemne: jeżeli Słońce przyciąga Ziemię pewną siłą, to Ziemia przyciąga Słońce siłą o takiej samej wartości i kierunku, lecz o przeciwnym zwrocie.

R1ZAbQuisYmmc
Oddziaływanie grawitacyjne Ziemi na Słońce i Słońca na Ziemię
Źródło: NASA/SDO (AIA), NASA, edycja: Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, dostępny w internecie: http://commons.wikimedia.org [dostęp 8.03.2022], domena publiczna.
Isaac Newton31.03.1727Kensigton04.01.1643Woolsthorpe‑by‑Colsterworth
RDmikskUFENSC
Isaac Newton
Źródło: Sir Godfrey Kneller, dostępny w internecie: http://commons.wikimedia.org [dostęp 5.03.2022], domena publiczna.

Isaac Newton

Isaac Newton [czyt. ajzek njutyn] urodził się w ubogiej rodzinie farmera. Po ukończeniu szkoły naukę kontynuował w Trinity College, gdzie zdobył tytuł magistra (1668 r.). Były to czasy, gdy Cambridge nękały epidemie. Newton wyjechał na wieś i właśnie tam narodziły się jego nowe idee. Na lata 16651666 przypada złoty okres osiągnięć Newtona. Uczony opracował wtedy trzy podstawowe prawa mechaniki (nazywane zasadami dynamiki), podstawy rachunku różniczkowego i całkowego (niezależnie od Leibnitza). Dalsze prace prowadził, korespondując z Robertem Hookiem. Ta wymiana doświadczeń została gwałtownie przerwana, gdy Hooke stwierdził, że siła grawitacji jest odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości. Newton był odmiennego zdania i dlatego uciął wszelkie kontakty. Całość prac Newtona została opublikowana w dziele „Philosophiae naturallis principia mathematica” (Matematyczne podstawy filozofii naturalnej) w 1687 roku. W trakcie studiów wykładowca Newtona dostrzegł jego zdolności, przekazał mu katedrę fizyki i matematyki na Uniwersytecie Cambridge. Posadę tę Newton utrzymał przez trzydzieści dwa lata. Najpierw wykładał optykę; wyjaśnił zjawisko rozszczepienia światła białego na barwy składowe, co opisał w „New Theory about Light and Colours” (Nowa teoria światła i kolorów). W 1672 r. został wybrany na członka Royal Society, a później pełnił funkcję przewodniczącego tego towarzystwa. Został także członkiem Paryskiej Akademii Nauk. Więcej informacji na temat tego wielkiego fizyka i matematyka znajdziesz w książce Franka E. Manuela: „Portret Izaaka Newtona”.

bg‑yellow

Biblioteka muzyczna

ReJB12JnVzHP0
Ilustracja interaktywna przedstawia zdjęcie muzyka grającego na klawicyterium. Obraz jest czarno‑biały. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. François Couperin, L'art de toucher le clavecin, Preludium 5 A‑dur, 1716. Wykonanie: Robert Schröter. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Muzyk grający na klawicyterium, 1723, fineartamerica.com, CC BY 3.0(ilustracja); François Couperin, L'art de toucher le clavecin, Preludium 5 A-dur, 1716, wikimedia.org, CC BY 3.0.
RAHgyspLsywxi
Ilustracja interaktywna przedstawia Jean‑Henri d'Anglebert, „Tombeau de Monsieur Chambonnières” XVII w. Utwór skomponowany został na cześć zmarłego Jacquesa Championa de Chambonnièresa, co świadczyło o więzi łączącej kompozytorów, Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. utwór Jean‑Henri Anglebert, „Tombeau de Monsieur Chambonnières”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się skocznym charakterem.
Jean-Henri d'Anglebert, „Tombeau de Monsieur Chambonnières” XVII w. Utwór skomponowany został na cześć zmarłego Jacquesa Championa de Chambonnièresa, co świadczyło o więzi łączącej kompozytorów, imslp.info, CC BY 3.0.
R2Z18QkZCPCOv
Ilustracja interaktywna przedstawia zdjęcie kontuara organów w Convencion Hall, Atlantic City. Jako jedyne organy na świecie mają aż 7 manuałów 9kwiatur). Ponadto posiadają 336 głosów, 1236 manubriów (dźwigni służących do włączania lub wyłączania poszczególnych głosów), zaś waga instrumentu oceniana jest na 150 ton. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Johann Sebastian Bach, Toccata i fuga d‑moll BWV 565, 1831, wykonano na organach w Convencion Hall. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się religijnym, hymnicznym charakterem.
Kontuar organów w Convencion Hall, Atlantic City, USA., staticflickr.com, CC BY 3.0 (ilustracja); Johann Sebastian Bach, Toccata i fuga d-moll BWV 565, 1831, youtube/Karlfalcon, CC BY3.0.
RaQ94Sp67QjWY1
Utwór: „Passacaglia i fuga c-moll”, autorstwa: Johann Sebastian Bach, wykonanie: AMFN. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się religijnym charakterem.
RN2L1bI4Gpiml
Utwór: „In dulci jubilo”, autorstwa: Jana Sebastiana Bacha, wykonanie: AMFN. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
R1amMuAeDSc7l
Ilustracja interaktywna przedstawia Jacques Champion de Chambonnières, „Chaconne F‑dur”, XVII. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. utwór Jacques Champion de Chambonnières pt. „Chaconne F‑dur”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym, sentymentalnym charakterem.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RzLy5OFDU7oLV
Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy utworu George Fridrich Haendel, „Passacaglia g‑moll”, ok. 1720. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór George Fridrich Haendel, „Passacaglia g‑moll”, ok. 1720. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
George Fridrich Haendel, „Passacaglia g-moll”, ok. 1720, online-skills, CC BY 3.0.
R1J13Y4HrXBTN1
Utwór muzyczny: Giovanni Gabrieli „Ricercare del X tono”. Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się hymnicznym charakterem.
R16en9jnCexzv
Ilustracja interaktywna przedstawia François Couperin, „L'art de toucher le clavecin, Preludium 5 A‑dur”, 1716. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór L'art de toucher le clavecin, Preludium 5 A‑dur. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się spokojnym charakterem. Grafika przedstawia mężczyznę ubranego w żółty płaszcz i białą koszule z żabotem. Mężczyzna opiera się łokciem na stoliku, gdzie stoi pióro w kałamarzu. W drugiej ręce trzyma kartki.
Autor nieznany, „portret François Couperin”, I połowa XVIII wieku, Pałac Wersalski, Francja, wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); François Couperin, „L'art de toucher le clavecin, Preludium 5 A-dur”, online-skills, CC BY 3.0.
R1Qa6wn2vGeDN
Utwór muzyczny: Johann Sebastian Bach, Fantazja G-dur BWV 572. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się majestatycznym, wirtuozerskim charakterem.
R1eG2goDn0IVA
Ilustracja interaktywna przedstawia klawesyn flamandzki jest to instrument strunowy szarpany, wyposażony w klawiaturę, zaliczany do rodziny cytr. W instrumencie tym struny zostają wzbudzone poprzez mechanizm skoczków zaopatrzonych w tzw. "piórka", wykonane z dutki piór ptasich, twardej skóry lub współcześnie z tworzyw sztucznych. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Johann Sebastian Bach, Suita francuska No. 5 G‑dur BWV 816, Gigue, 1722. Wykonanie: Luc Beauséjour. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się żywiołowym, wesołym charakterem.
klawesyn flamandzki, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0 (ilustracja); Johann Sebastian Bach, Suita francuska No. 5 G-dur BWV 816, Gigue, 1722, klawesyn, youtube/Luc Beauséjour, CC BY 3.0.
RvBZthdX94JRV
Ilustracja interaktywna przedstawia Arcangelo Corelli, „Sonata kościelna a‑moll op. 3 nr 10 ” nr 1. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór Arcangelo Corelli, „Sonata kościelna a‑moll op. 3 nr 10 ” nr 1. Kompozycja posiada wolne umiarkowane tempo. Cechuje się podniosłym charakterem.
Arcangelo Corelli, „Sonata kościelna a-moll op. 3 nr 10 ” nr 1, imslp.org, CC BY 3.0 (ilustracja); Arcangelo Corelli, „Sonata kameralna D-dur op. 2” nr 1, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk).
Rw6QgF5kNa4dI
Ilustracja interaktywna przedstawia Arcangelo Corelli, „Sonata kameralna D‑dur op. 2” nr 1. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór Arcangelo Corelli, „Sonata kameralna D‑dur op. 2” nr 1. Kompozycja posiada wolne umiarkowane tempo. Cechuje się wesołym, miłosnym charakterem.
Arcangelo Corelli, „Sonata kameralna D-dur op. 2” nr 1, imslp.org, CC BY 3.0 (ilustracja); Arcangelo Corelli, „Sonata kameralna D-dur op. 2” nr 1, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk).
R1XbpKJSAyJcH1
Ilustracja interaktywna przedstawia zapis nutowy „Sonaty Walka Dawida i Goliata”.Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: utwór muzyczny „Sonaty Biblijne No. 1 Walka Dawida z Goliatem”, autorstwa Johanna Kuhnau. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się tajemniczym charakterem.
Johann Kuhnau, Autograf „Sonaty Walka Dawida i Goliata”, swin.de, CC BY 3..0 (ilustracja); Johann Kuhnau, „Sonaty Biblijne nr 1” „Walka Dawida z Goliatem”, 1700, online-skills, CC BY 3.0 (dźwięk).