Wspólna historia
Nihil difficileNihil difficile: Demokracja, czy monarchia? Rzecz o antycznych formach ustrojowych
Attyka, kraina grecka, w której leżą Ateny, jest niewielkim półwyspem. W czasach mykeńskich funkcjonowało tam osobne królestwo. W IX w. p.n.e. nastąpiło zjednoczenie gmin attyckich na zasadach synojkizmusynojkizmu (gr. synoikismos – współżycie, od syn – razem, jednocześnie; oikein – mieszkać). Tak powstała polispolis ateńska.
O tym, jak kształtowała się państwowość grecka i spartańska oraz o ich wzajemnych relacjach dowiesz się z modułu Historia Grecji, rozdziały: Poleis greckie, Wielka kolonizacja grecka, Walka o hegemonię w Helladzie.
Formy ustrojowe ateńskich polis
Grecy byli twórcami podziału ustrojów wedle liczby obywateli partycypujących we władzy. Wyróżniali trzy podstawowe typy: rządy jednego (monos), stąd monarchia, rządy niewielu (oligoi), a więc oligarchię, i rządy „wszystkich”, czyli ludu (demos), od którego nazwę wzięła demokracja. Każdy z tych ustrojów miał swoją epokę. Monarchia była charakterystyczna dla okresu mykeńskiego. Później zanikła, zastąpiona przez oligarchię, obecną wszędzie w Grecji na początku epoki archaicznej.
Od VII w. p.n.e. obserwujemy proces burzliwych przemian polityczno‑społecznych. Zaowocowały one w różnych miejscach albo powrotem do rządów jednego, ale w nowej (zwykle przejściowej) formie tyranii, albo doprowadziły do powiększenia liczby uczestników życia politycznego i narodzin demokracji. W V–IV w. p.n.e. formy rządów ulegały powolnej stabilizacji. Okres klasyczny to epoka dominacji dwóch form ustrojowych: oligarchii i demokracji.
Więcej o rządach ludu
W systemie rządów demokratycznych o sprawach państwa decydują obywatele. Tak było i w czasach antycznych, ale ...
... za obywateli Aten uważano jedynie wszystkich wolnych mężczyzn. Było to zaledwie ok. 10 proc. populacji miasta‑państwa. Kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy nie mieli prawa głosu.
Obywatele byli równi wobec prawa i brali udział w obradach Zgromadzenia Ludowego.Zgromadzenia Ludowego. Każdy mógł wyrazić swoje zdanie na temat dyskutowanego zagadnienia lub zgłosić propozycję uchwały. Postanowienia zapadały w wyniku głosowania. Głos każdego obywatela – zarówno bogatego, jak i biednego – był tak samo ważny. Zgromadzenie Ludowe wybierało też urzędników i dowódców wojskowych, zwanych strategami.strategami.
Najwybitniejszym z nich, wybieranym kilkatkrotnie na ten urząd był PeryklesPerykles. Uważany jest on za ojca demokracji ateńskiej i twórcę potęgi Aten. Uczynił Zgromadzenie Ludowe najważniejszym organem władzy państwowej. Dbając o to, by w życiu politycznym brali udział wszyscy obywatele, nawet najbiedniejsi, wprowadził diety, czyli wynagrodzenie za udział w zgromadzeniu. Dzięki temu rzemieślnicy i rolnicy, którzy na czas obrad zamykali swoje warsztaty i zaprzestawali prac w polu, mogli nie martwić się o utracone zarobki.
Więcej o Peryklesie dowiesz się w module zatytułowanym Historia starożytnej Grecji, w rozdziale - Walka o hegemonię w Helladzie (wojna peloponeska).
Urzędników w Atenach nie wybierano (poza urzędem stratega), lecz losowano. W ten sposób każdy obywatel, bez względu na majątek, miał szansę pełnić urząd. Przed jego objęciem przechodził jednak specjalny egzamin. Publicznie przepytywano go, czy sumiennie wypełniał dotychczas swoje obowiązki obywatelskie: oddawał cześć bogom, brał udział w wyprawach wojennych, płacił podatki. Odchodząc, musiał złożyć sprawozdanie finansowe, a obywatele decydowali, czy dobrze pracował, czy należy go oddać pod sąd. Urzędnikiem zostawało się tylko na rok i nie można było pełnić tego samego urzędu dwa razy.
Peryklesowi szczególnie zależało na pięknym wyglądzie miasta. Zatrudnił rzeźbiarzy, malarzy i architektów. Z jego inicjatywy powstawały w Atenach nowe gmachy i świątynie. Szczególnie pięknie prezentował się AkropolAkropol, najwyżej położona część miasta. Znajdowało się tam wiele wspaniałych świątyń, do których budowy stosowano marmur. Ich wnętrza zdobiły liczne rzeźby.
O architekturze w starożytnych Atenach dowiesz się z modułu: Sztuka Grecji - malarstwo, rzeźba, architektura, z rozdziału pt. Greckie zdobycze architektoniczne.
Każdy obywatel ateński mógł uczestniczyć w zgromadzeniu ludowym. Zazwyczaj w jednej sesji brało udział kilka tysięcy członków polis. Decydowano wówczas o polityce państwa. Po wysłuchaniu mówców proponujących różne rozwiązania obywatele głosowali i podejmowali decyzję większością głosów. Demokracja ateńska zyskała miano bezpośredniej ze względu na osobisty udział obywateli w zgromadzeniu ludowym, a nie za pośrednictwem przedstawicieli – posłów – jak to się dzieje we współczesnych demokracjach.
Ateńczycy co roku przeprowadzali głosowanie zwane ostracyzmemostracyzmem. Na glinianych skorupkach (ostrakon) obywatele wypisywali imię polityka, który ich zdaniem zagrażał demokracji. Ten, którego wskazało najwięcej osób, musiał na 10 lat opuścić Ateny.
Ustrój demokratyczny, który ukształtował się w greckich poleis był tworem unikatowym w świecie starożytnym. Dlatego wymieniając największe osiągnięcia starożytnych Greków, demokrację należy postawić na pierwszym miejscu.
Aby utrwalić wiadomości na temat demokracji ateńskiej wykonaj ćwiczenie:
Polityka według Spartan
Jakie były początki Sparty? Na przełomie XIII i XII w. p.n.e. kraina na południu Półwyspu Peloponeskiego, zwana LakoniąLakonią, została podbita przez DorówDorów. Wzięli oni w niewolę miejscową ludność, która od tej pory uprawiała ich grunty. Następnie pięć wiejskich gmin doryckich w Lakonii zjednoczyło się i stworzyło polis spartańską. Był to proces bardzo długi. Forma polis ukształtowała się ewolucyjnie w ciągu kilku stuleci.
Na schemacie przedstawiono podział społeczeństwa spartańskiego na klasy:
- Nazwa kategorii: skład społeczeństwa spartańskiego
- Nazwa kategorii: spartiaci - obywatele mający prawa polityczne
- Nazwa kategorii: heloci - niewolni chłopi będący potomkami podbitej ludności
- Nazwa kategorii: periojkowie - ludność wolna (napływowa), bez praw politycznych Koniec elementów należących do kategorii skład społeczeństwa spartańskiego
- Elementy należące do kategorii skład społeczeństwa spartańskiego
Mimo że Spartanie nazywali się „równymi”, równość nie dotyczyła polityki. Władzę w Sparcie zmonopolizowała wąska elita złożona z przedstawicieli najzamożniejszych rodów. Spośród ich grona rekrutowali się najważniejsi urzędnicy (eforowie) i dowódcy wojskowi. Najwyższą władzę w Sparcie sprawowały następujące ciała:
Wpływ przeciętnego obywatela spartiaty na państwo był zdecydowanie mniejszy, niż w Atenach.
Za twórcę całego ustroju politycznego, społecznego i ekonomicznego Spartanie uważali Likurga. Przypisywali mu ustanowienie niemal wszystkich praw i zwyczajów. Paradoksalnie wiemy jednak o nim niewiele. Uznaje się go za postać na poły legendarną. Historycy przypuszczają, że żył w IX, VIII lub VII w. p.n.e. Spartanie wierzyli, że przed Likurgiem Sparta miała najgorszy z możliwych ustrojów, po nim zaś – najlepszy.
Spartanie otaczali swój system rządów prawa wielkim szacunkiem zgodnie z przekonaniem, że delficki Apollo usankcjonował go przepowiednią.
W odróżnieniu od pozostałych Greków, Spartanie nigdy nie spisali swych praw, lecz przekazywali je z pokolenia na pokolenie przy użyciu bardzo dobrze zorganizowanego sposobu życia, który był możliwy dzięki wykorzystywaniu pracy przymusowej helotów, którzy dostarczali im wszelkich niezbędnych do życia środków.
O sytuacji niewolników w Sparcie dowiesz się z modułu Wspólna historia, z rozdziału pt. Życie starożytnych niewolników.
Spartiatami nieustannie władał strach: obywateli było niewielu, na dodatek z czasem ich liczba się zmniejszała; helotów zaś było mnóstwo. Tukidydes pisał, że spartiaci niemal wszystko podporządkowali sprawie zapewnienia bezpieczeństwa przed helotami.
Do sprawowania władzy nad tak wielką liczbą niewolników potrzebna była stała armia obywatelska. Tworzyli ją hoplici – ciężkozbrojni piechurzy walczący w zwartym szyku, zwanym falangą. Ten typ wojska u progu epoki archaicznej rozpowszechnił się w całej Grecji. Społeczeństwo spartańskie zostało zmilitaryzowane, a wychowanie młodzieży znalazło się pod kontrolą państwa. Każde niemowlę płci męskiej poddawano komisyjnym oględzinom. Słabych i chorowitych chłopców porzucano w górach, a pozwalano wychowywać tylko zdrowych i silnych. Od 7. do 20. roku życia spartiaci podlegali skoszarowaniu i szkoleniu wojskowemu.
Warunki życia w koszarach były niezwykle trudne, a zasady tam panujące – bardzo surowe. Stąd gdy dziś używamy wyrażeń takich jak „spartańskie wychowanie” czy „spartańskie warunki”, mamy na myśli – w pierwszym wypadku – model wychowania, w którym nadrzędną rolę odgrywa dyscyplina i karność, a w drugim – brak wszelkich wygód i zbytków.
Dorośli obywatele między 20. a 30. rokiem życia stanowili stałą armię. Spartiata mógł założyć własną rodzinę dopiero po ukończeniu trzydziestu lat. Wszyscy obywatele Sparty (mężczyźni, w tym także żonaci), podzieleni na grupy, codziennie spożywali wspólne, składkowe posiłki, które umacniały ich wspólnotę. Militaryzacji społeczeństwa towarzyszył rozwój ideału wojownika. Obywatelom lakońskiej polis nie wypadało wycofywać się z boju: mogli albo zwyciężyć, albo zginąć. Ponadto zamożni spartiaci przeważnie nie obnosili się ze swoim bogactwem, taka ostentacja naruszałaby bowiem postulowaną równość obywateli i surowość obyczajów.
Ilustracja interaktywna poszerzy twoją wiedzę dotyczącą wychowania dziewcząt i chłopców w Sparcie.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBUM2HDAK
Na pierwszym planie ilustracji ukazane są dwie grupy młodych ludzi. Po lewej stronie stoją cztery dziewczęta ubrane jedynie w krótkie spódniczki. Jedna z dziewcząt, z przodu grupy, wyciąga rękę ku chłopcom i spogląda w ich stronę. Chłopcy znajdują się z prawej strony obrazu; są nadzy. Czterech stoi, zaś piąty, w dolnym rogu obrazu klęczy podparty rękami. Jeden ze stojących chłopców wykonuje ruchy rękoma. Na drugim planie znajdują się kobiety oraz starzec obserwujący młodych ludzi. Tło stanowią pagórki i widoczne w oddali zabudowania. Dodatkowo na ilustracji zostały umieszczone interaktywne warstwy. Pierwszy interaktywny element to „Spartańskie wychowanie”, po jego naciśnięciu, postaci chłopców zostają obrysowane niebieską linią i wyświetla się opis: wychowanie młodych Spartan miało na celu stworzenie armii, która utrzymywałaby najwyższy poziom sztuki wojennej. Z tego powodu chłopcy mieszkali w domu rodzinnym tylko do siódmego roku życia, kiedy to rozpoczynali przygotowanie wojskowe (agoge) w koszarach. W służbie wojskowej pozostawali do ukończenia trzydziestu lat. Przysposobienie wojskowe polegało na gimnastyce, polowaniach, ćwiczeniach z bronią oraz przyswajaniu spartańskich wartości w formie opowieści starszych Spartan przy wspólnych posiłkach. Dyscyplina w koszarach była bardzo surowa, powszechnie stosowano kary cielesne oraz przemoc słowną. Chłopcy nie mieli prawa odzywać się niepytani, a na pytania mieli odpowiadać krótko i zwięźle (stąd przymiotnik „lakoniczny”). Młodzi adepci sztuki wojennej byli celowo głodzeni, by potrafili poradzić sobie w każdej sytuacji, ale przyłapani na kradzieży otrzymywali surowe kary (nie z tego powodu, że ukradli, ale że dali się złapać). W okresie klasycznym, starszych chłopców wysyłano na pewien czas w głuszę, by żyli samopas jako członkowie krypteia, tajnej służby, której zadaniem było mordowanie każdego heloty zagrażającemu porządkowi Sparty. Jedynie synowie rodzin królewskich byli wyłączeni z agoge. Każdy obywatel, który ukończył szkolenie wojskowe musiał zdobyć dla siebie miejsce przy stole we wspólnej jadalni; grupa taka liczyła około 15 mężczyzn. Kandydaci byli drobiazgowo badani przez członków grupy. W razie akceptacji nowy członek grupy był przyjmowany pod warunkiem regularnego dostarczania na wspólny stół odpowiedniej ilości jęczmienia, sera, fig, przypraw i wina pochodzących od helotów obrabiających jego pole. Obraz przedstawia trzech młodych ciemnowłosych nagich chłopców. Jeden z nich naciąga cięciwę łuku. Stojący tuż za nim inny młody łucznik czeka na swoją kolej. Trzeci młody mężczyzna siedzi na kamieniu i obserwuje kolegów. Christoffer Wilhelm Eckersberg, „Trzech spartańskich chłopców trenujących łucznictwo”, 1812 r., Kolekcja Hirschsprung, Kopenhaga, Dania, wikimedia.org, domena publiczna. Drugi interaktywny element to „Pozycja kobiet w Sparcie”, po jego naciśnięciu postaci dziewcząt zostają obrysowane czerwoną linią i pojawia się opis: spartanki na tle innych mieszkanek starożytnej Grecji cieszyły się wieloma przywilejami i swobodą niespotykaną w ówczesnych społeczeństwach. Ćwiczyły razem z chłopcami, co wydawało się skandaliczne dla innych Greków. Spartanki nie musiały pracować, ponieważ pracą w ich państwie zajmowali się wyzyskiwani heloci. Podstawową rolą kobiety było rodzenie zdrowych dzieci, dlatego tak ważne dla nich było utrzymywanie sprawności fizycznej, która decydowała o ich atrakcyjności. Kobiety mogły występować w chórze i posiadać ziemię, którą dziedziczyły po rodzicach i otrzymywały w momencie zamążpójścia. Ponieważ mężczyźni byli rzadkimi gośćmi w domu spartańskim, to kobiety kierowały gospodarstwem, wychowywały dzieci (chłopców do 7 roku życia) i zarządzały służbą. Posiadały zatem więcej władzy domowej niż w jakimkolwiek innym obszarze greckiego świata. Fotografia przedstawia brązową figurkę biegnącej dziewczyny. Ma długie włosy; ubrana jest w sukienkę, która przesłania jej pierś. Brązowa figurka spartańskiej dziewczyny w biegu, 520 – 500 r. p.n.e., Muzeum Brytyjskie, Londyn, Wielka Brytania, wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0
Grupą społeczną w Sparcie, która znajdowała się w hierarchii pomiędzy spartiatami a helotami byli periojkowie (gr. perioikoi - ci, którzy mieszkają wokół). Byli to wolni mieszkańcy terytorium Sparty, ale pozbawieni praw politycznych. Mieszkali w osobnych osadach i cieszyli się autonomią, w zamian za którą zobowiązani byli do służby wojskowej w armii. Być może także musieli dostarczać wyroby rzemieślnicze, których nie byli w stanie wyprodukować heloci. Stosunki między periojkami a spartiatami były na ogół poprawne. Podczas helockich buntów większość pozostawała wierna Sparcie.
Aby uporządkować i podsumować dotychczasowe informacje, dokonaj porównania systemów politycznych Aten i Sparty wykonując poniższe zadania.
Porównaj systemy polityczne Aten i Sparty, odwołując się do tekstów żródłowych zamieszczonych w ilustracjach interaktywnych.
Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, część A, rozdz. 20–21, 2. Arystoteles o przemianach ustrojowych Aten w V w. p.n.e. "Areopagici [tj. członkowie Rady Areopagu, ateńskiej rady starszych] utrzymali kierownicze stanowisko w sprawach państwowych przez jakieś siedemnaście lat po wojnach medyjskich [tj. perskich], chociaż stopniowo ono słabło. Gdy jednak lud wzrósł w siłę i znaczenie, stanął na jego czele jako przywódca Efialtes, syn Sofonidesa, cieszący się opinią człowieka nieprzekupnego i sprawiedliwego w działalności politycznej; on to podjął walkę z Radą Areopagu. Najpierw usunął wielu spośród areopagitów, wytaczając im procesy o niesprawiedliwą działalność. Następnie za archonta Konona odebrał Areopagowi wszystkie dodatkowe uprawnienia, na których opierał się nadzór rady nad państwem, a oddał je częściowo Radzie Pięciuset, a częściowo — ludowi i sądom."
Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, część A, rozdz. 25, 3. Arystoteles o funkcjonowaniu ateńskiego ustroju "Wszystkie stanowiska w zakresie zwyczajnej administracji obsadzają przez losowanie, z wyjątkiem skarbnika funduszu wojskowego, zarządców funduszu widowiskowego i nadzorcy studzien, tych bowiem wybierają przez głosowanie (…).
Natomiast Radę Pięciuset wybierają przez losowanie po pięćdziesięciu z każdej fyli. Każda fyla sprawuje prytanię [tj. przywództwo] przez oznaczoną część roku, a mianowicie cztery pierwsze przez 36 dni każda, a sześć dalszych każda przez dni 35; mają bowiem rok księżycowy. Ci, którzy pełnią funkcje prytanów (…) zwołują posiedzenia Rady [Areopagu] i Zgromadzenia Ludowego [tj. ekklezji], przy czym Radę codziennie z wyjątkiem dni świątecznych, a Zgromadzenie cztery razy w okresie każdej prytanii. Oni też z góry ustalają sprawy, nad którymi Rada ma obradować, porządek dzienny na każde posiedzenie, a także miejsce, gdzie mają się zebrać.
Oni też ustalają porządek dzienny eklezji. Na pierwszym posiedzeniu (w okresie każdej prytanii), zwanym głównym, musi się przeprowadzić głosowanie nad [działalnością] urzędników, czy zdaniem ludu dobrze swe funkcje spełniają, omówić sprawy zaopatrzenia w zboże oraz sprawę obrony kraju."
Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, część B, rozdz. 43, 4. Arystoteles o wprowadzeniu diet dla sędziów ateńskich "(…) Do stanowiska przywódcy ludu doszedł Perykles; po raz pierwszy zyskał on rozgłos, kiedy w młodym jeszcze wieku wytoczył skargę przeciwko Kimonowi w związku ze składaniem sprawozdania z odbytej wyprawy wojennej. Za jego czasów ustrój państwa stał się jeszcze bardziej demokratyczny.
(…) Także Perykles pierwszy wprowadził wynagrodzenie dla sędziów, współubiegając się o względy ludu z bogaczem Kimonem. Kimon bowiem, mając niemal królewski majątek, podejmował się wspaniałych świadczeń dla państwa, a ponadto utrzymywał wielu obywateli ze swojego domu. Każdy (…) kiedy chciał, mógł codziennie przyjść do Kimona i otrzymać skromną pomoc. I jeszcze wszystkie jego posiadłości wiejskie były nieogrodzone, ażeby każdy, kto chce, mógł jesienią korzystać ze zbiorów. Perykles nie posiadał dostatecznie wielkiego majątku, żeby mógł współzawodniczyć z taką hojnością, poszedł tedy za radą (…), żeby, skoro nie starczy mu własnego majątku, dał ludowi to, co i tak jest własnością ludu, i wprowadził wynagrodzenie dla sędziów. Wyrzekają z tego powodu niektórzy, że sytuacja się pogorszyła, ponieważ do losowania cisnęli się potem wszyscy na chybił trafił, bardziej niż ludzie wartościowi."
Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, cyt. za: Starożytność. Tekst źródłowe, red. G. Chomicki, S. Sprawski, Kraków 2001, s. 124–125
O prawodawcy Likurgu niczego w ogóle nie można powiedzieć, co by nie ulegało wątpliwości […]. Przy ustanowieniu władzy Likurg postąpił w ten sposób, że zasięgnął z Delf wyroczni […]. Brzmi ona zaś następująco: „ [należy] wznieść sanktuarium Zeusowi […] i Atenie […], ustanowić geruzję złożoną z 30 mężów łącznie z królami, co miesiąc […] odbywać zgromadzenie ludowe, przedkładać mu wnioski i poddawać je pod głosowanie, decyzja zaś ma należeć do ludu”. Na zgromadzenie ludu nie pozwolił nikomu spośród niego występować z własnym wnioskiem, lecz lud miał prawo decydować tylko o wniosku przedstawionym przez gerontów i królów.."
Gdy zaś później lud przez ujmowanie i dodawanie do przedłożonych wniosków przekręcał i naruszał ich sens, królowie Polydoros i Theopompos dodali następujący ustęp: „Jeżeli lud poweźmie fałszywą uchwałę, starszyzna i królowie mogą ją znieść
Źródło: Plutarch, Żywoty sławnych mężów, Likurg, cyt. za: Starożytność. Teksty źródłowe, tematy lekcji i zagadnienia do historii w szkole średniej, oprac. G. Chomicki, S. Sprawski, Kraków 2001, s. 88–89., 2. Herodot o uprawnieniach spartańskich królów
Następujące przywileje nadali Spartiaci swoim królom: dwie godności kapłańskie, Zeusa Lacedemońskiego i Zeusa Niebiańskiego, oraz prawo wydawania wojny, jakiemu zechcą krajowi; w tym nie śmie im przeszkodzić żaden Spartiata, w przeciwnym razie podlegają klątwie. Kiedy zaś wyruszają w pole, pierwsi idą królowie, jako ostatni wracają.
Źródło: Herodot, Dzieje, ks. VI, rozdz. 56., 3. Ksenofont o roli eforów w Sparcie "
Eforowie mają możność karania wedle swojej woli i mają prawo dokonywać kary natychmiast, a nawet mają prawo urzędników usunąć od urzędowania i zamknąć do więzienia i wytoczyć im proces gardłowy. Posiadając tak wielką władzę, nie pozwalają każdorazowym wybrańcom rok cały samodzielnie rządzić — jak to się w innych państwach dzieje — lecz na wzór samowładnie panujących […] karzą każde dostrzeżone bezprawie."
Źródło: Ksenofont, Ustrój polityczny Sparty, cyt. za: Starożytność. Teksty źródłowe, tematy lekcji i zagadnienia do historii w szkole średniej, oprac. G. Chomicki, S. Sprawski, Kraków 2001, s. 90., 4. Arystoteles o spartańskiej geruzji (radzie starszych) "
Jednak i instytucja rady starców wykazuje u nich pewne braki. Jeśli bowiem członkowie jej są przyzwoici i odpowiednio zaprawieni w cnotach cechujących dobrego obywatela, to bez wahania można by uznać ich użyteczność dla państwa, chociaż zastrzeżenia budzi to, że dożywotnio przysługuje im moc rozstrzygania spraw wielkiej wagi (tak bowiem rozum, jak i ciało podlegają prawom starości). Jeśli natomiast ich wyrobienie moralne jest tego rodzaju, że nawet sam prawodawca nie ma zaufania do nich jako ludzi niegodziwych, to rzecz nie jest bezpieczna."
Źródło: Arystoteles, Polityka, ks. II, 6, 17.
Rzymskie formy ustrojowe
Linia chronologiczna przedstawia formy ustrojowe w Rzymie, od założenia wiecznego miasta (VIII w. p.n.e.), aż do jego upadku (V w. n.e.)
Wiedzę na temat Cesarstwa Rzymskiego poszerzysz w module Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym: Rzym pod władzą cesarzy.
Rēs pūblĭca Romanōrum
Po wygnaniu ostatniego, legendarnego króla Rzymu, Tarkwiniusza Pysznego nastały w państwie czasy republiki. Nazwa ta pochodzi od łacińskiej frazy rēs pūblĭca i oznacz: rzecz publiczna, sprawa ludu, rzeczpospolita. Wyrażała ona ideał rzymskiego rządu stanowiącego całą społeczność i funkcjonującego dla tej społeczności, przy zgodzie ludu i w jego interesie. Ideał ten nigdy nie został spełniony z powodu dominacji wyższych klas społecznych w czasie republiki.
Władza spoczywała w rękach nobilów - członków wpływowych rodów, którzy pełnili urzędy oraz zasiadali w senacie. Kolejną wpływową grupę stanowili ekwici, którymi byli obywatele bogacący się, na przykład handlarze. Zdarzało się, że ekwita swoim majątkiem przewyższał niejednego nobila, mimo to nie mógł starać się o najwyższe urzędy, które to były zarezerwowane dla arystokracji. Ubożsi i pozbawieni wpływów obywatele Rzymu mieli prawo głosu na zgromadzeniach, co nie było bez znaczenia. Nobilowie musieli zabiegać o głosy obywateli, zgromadzenie decydowało również o przyjęciu ustaw. Z drugiej strony zwykły obywatel nie miał prawa zgłaszać wniosków na zgromadzeniu, jak miało to miejsce na przykład w demokracji ateńskiej. Projekty ustaw zgłaszane były przez urzędników i konsultowane z senatem, rola zwykłych obywateli ograniczała się do głosowania. Stąd też ustrój republikański nazywany jest mieszanym, połączeniem elementów monarchii (najwyżsi urzędnicy – konsulowie), oligarchii (senat) oraz demokracji (zgromadzenie). Bez praw politycznych pozostawały kobiety.
Arystokrację Rzymu nazywano patrycjuszami, resztę zaś populacji - plebejuszami.
Z biegiem czasu bogaci plebejusze walczyli o dostęp do urzędów i statusu społecznego, zaś biedni potrzebowali więcej ziemi pod uprawę, by wyżywić swoje rodziny.
Konflikt między patrycjuszami a plebejuszami trwający w V/IV w. p.n.e. zakończył kompromis, którego wynikiem było spisanie Prawa Dwunastu Tablic. Specjalna komisja, złożona z dziesięciu mężów, dokonała pierwszego spisu prawa rzymskiego na 12 tablicach – stąd nazwa. Drobiazgowo określało ono procedury sądowe, żeby położyć kres samowoli patrycjuszowskich sędziów. Rządzący, podobnie jak rządzeni, powinni działać w ramach prawa i sami musieli mu się podporządkować. Spośród swojego grona plebejusze wybrali dwóch trybunów – urzędników, którzy mieli bronić ich przed nadużyciami konsulów. Trybuni zostali uznani za świętych i nietykalnych. Tym, którzy ośmieliliby się naruszyć ich nietykalność, uczestnicy sprzysiężenia grozili śmiercią.
Więcej na temat prawa rzymskiego dowiesz się w module: Życie społeczne i gospodarcze:, w rozdziale pt. Historia prawa rzymskiego.
Wprawdzie w ciągu kolejnych 80 lat jeszcze kilkakrotnie dochodziło do ostrych konfliktów między patrycjuszami a plebsem, ale proces przemian doprowadził do dopuszczenia plebejuszy do najwyższych urzędów w państwie. Od 367 r. p.n.e. mogli oni sprawować konsulat, a już wcześniej – zasiadać w senacie. Trybuni plebejscy stali się urzędnikami państwowymi dysponującymi prawem weta wobec decyzji innych dostojników i instytucji kolegialnych.
W ciągu III w. p.n.e. plebejusze zyskali możliwość sprawowania godności kapłańskich i wówczas podział na patrycjat i plebs stracił swój formalny charakter.
Aby poznać urzędy i instytucje w republice rzymskiej zapoznaj się z mapą pojęć.
- Nazwa kategorii: Urzędy i instytucje w republice rzymskiej
- Nazwa kategorii: urzędy
- Nazwa kategorii: Konsul - dwaj urzędnicy sprawujący najwyższą władzę w państwie. Dowodzili oni wojskiem i pełnili funkcje sędziów, a wybierało ich na okres jednego roku zgromadzenie obywatelskie, zwane komicjami centurialnymi.
- Nazwa kategorii: Dyktator - w sytuacjach nadzwyczajnego zagrożenia jeden z konsulów powoływał dyktatora – urzędnika, który przez pół roku sprawował najwyższą władzę w Rzymie. Posiadał on nieograniczoną władzę zarówno w Rzymie, jak i poza jego granicami.
- Nazwa kategorii: Najwyższy kapłan (łac. pontifex maximus) nadzorował państwowy kult bogów.
- Nazwa kategorii: Trybun - urzędnik będący przedstawicielem i obrońcą praw plebsu
- Nazwa kategorii: Pretor – z czasem było ich dwóch; zajmowali się utrzymaniem porządku w mieście, stąd posiadali władzę sądowniczą.
- Nazwa kategorii: Cenzor- dwóch urzędników odpowiedzialnych za przeprowadzanie spisu majątkowego (cenzusu), podziału obywateli na centurie i tribus oraz sporządzanie listy senatu. Cenzorowie wydawali także edykty mające poprawić obyczaje oraz zajmowali się sprawami finansowymi miasta.
- Nazwa kategorii: Edylowie (kurulni i plebejscy) i kwestorzy – niższe urzędy Koniec elementów należących do kategorii urzędy
- Nazwa kategorii: instytucje
- Nazwa kategorii: Senat (łac. senatus – dosł. rada starców) był najbardziej prestiżową instytucją. Według tradycji była to rada powołana do życia przez Romulusa, złożona z przywódców rodów arystokratycznych. Nazywano ich ojcami (łac. patres) i stąd wzięło się określenie arystokracji rzymskiej – patrycjusze. Przez większość swojej historii senat liczył 300 członków i składał się zarówno z patrycjuszy, jak i wyższej warstwy plebejuszy. Senatorowie decydowali w sprawach polityki wewnętrznej i zagranicznej republiki. Rządy senatu z prawnego punktu widzenia ograniczały się do doradztwa najwyższym osobom w państwie (konsulom) poprzez głosowania, w których wyrażał on swoje zadowolenie lub niezadowolenie z podjętych działań. Chociaż rady senatu nie miały formy prawnej, urzędnicy brali je pod uwagę ze względu na prestiż tego zgromadzenia.
- Nazwa kategorii: Zgromadzenia ludowe:
- Nazwa kategorii: komicja centurialne: miały charakter wojskowy. Wybierały cenzorów, konsulów i pretorów, stanowiły prawa, decydowały o wojnie i pokoju, a także mogły skazywać na karę śmierci
- Nazwa kategorii: concilium plebis: zgromadzenia plebejuszy. Wybierały edylów plebejskich, a co ważniejsze dziesięciu trybunów, których zadaniem była ochrona interesów plebejuszy
- Nazwa kategorii: komicja trybusowe: zgromadzenia całego ludu. Wybierały kwestorów, dwóch edylów kurulnych i sześciu starszych oficerów, którzy dowodzili największymi jednostkami armii, ustanawiały także prawa i przeprowadzały pomniejsze procesy. Koniec elementów należących do kategorii Zgromadzenia ludowe:
- Elementy należące do kategorii Urzędy i instytucje w republice rzymskiej
- Elementy należące do kategorii urzędy
- Elementy należące do kategorii instytucje
- Elementy należące do kategorii Zgromadzenia ludowe:
Prīmus inter pares, czyli rzecz o pryncypacie
Imperium rzymskie - współczesny termin opisujący system rządów w starożytnym Rzymie, który zastąpił republikę - narodziło się we krwi. Po zabójstwie Cezara w 44 r. p.n.e. nastąpiło czternaście lat wojny domowej, aż w końcu Oktawian zdołał zwyciężyć wszystkich rywali.
O wojnie domowej i losach Cezara przeczytasz w module Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym: Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza.
Tak o Oktawianie Auguście pisał w Rocznikach historyk rzymski Tacyt:
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBUM2HDAK
Nagranie dźwiękowe pod tytułem Tacyt Roczniki.
Roczniki1. [August] […] nad całym państwem, znękanym niesnaskami domowymi, po imieniu pierwszego obywatela najwyższą objął władzę […].
2. Kiedy […] po rozbrojeniu Lepidusa i śmierci Antoniusza nawet partii juliańskiej nie został inny przywódca prócz Cezara Oktawiana, złożył on tytuł triumwira, chcąc tylko za konsula być uważany i za takiego, któremu do obrony praw ludu władza trybuńska wystarcza. Lecz skoro żołnierzy przynęcił darami, lub rozdawnictwem zboża, a wszystkich słodyczą pokoju, powoli zaczął się wzbijać i zagarniać w swe ręce przywileje senatu, urzędników i praw. Nikt mu w tym nie stawiał oporu, gdyż najbutniejsi padli w bojach albo wskutek proskrypcji, a z pozostałej szlachty im bardziej kto był gotów do służalstwa, tym więcej wyróżniano go bogactwami i zaszczytami; wyniesieni więc przez zmianę stosunków, woleli bezpieczną teraźniejszość niż niebezpieczną przyszłość.Źródło: Tacyt, Roczniki, [w:] tegoż, Dzieła, tłum. S. Hammer, Warszawa 2004, s. 37–38, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
W 28 i 27 r. p.n.e. senat nadał Oktawianowi nowe tytuły: princeps civĭum (łac. pierwszy z obywateli – stąd ustrój przezeń wprowadzony określa się mianem pryncypatu) i August. Oba nowe tytuły Oktawiana miały charakter honorowy, realną władzę dawała mu zaś kumulacja urzędów republikańskich w jego ręku.
Na mapie pojęć prześledzisz, jakie uprawnienia posiadał Oktawian August.
Sporządź krótką notatkę na temat: Dlaczego Oktawian August chciał piastować taką liczbę urzędów.
Odpowiedz na pytanie: jak w czasach republiki nazywał się urządnik, który miał pełnię władzy w pańswie i poza jego granicami?
Tytulatura władców rzymskich okresu pryncypatu
Łacińskie słowo augustus znaczy „dostojny”, „błogosławiony”. Ten tytuł wraz z przydomkiem Cezar, od którego pochodzi polskie słowo „cesarz”, przyjmowali wszyscy następni władcy Rzymu. W tradycji historiograficznej Oktawiana w okresie sprawowania przez niego władzy cesarskiej przyjęło się nazywać Augustem.
Za czasów Augusta republika formalnie trwała nadal. Cesarz okazywał szacunek senatorom i tolerował umiarkowaną opozycję w ich gronie. Przewaga senatu nad innymi instytucjami odziedziczonymi po republice wyraziła się m.in. w oficjalnej formule określającej państwo przyjętej za panowania Oktawiana Augusta: „senat i lud rzymski” (łac. Senātus Populusque Romanus; w skrócie: SPQR). Kontrolę nad miastem Rzymem i całą Italią osobiście sprawował cesarz przy pomocy gwardii pretoriańskiej – elitarnych jednostek wojskowych stacjonujących w stolicy.
Późniejsi cesarze rzymscy kontynuowali ustrój stworzony przez Augusta aż do III w n.e., kiedy to Cesarstwo Rzymskie pogrążyło się w kryzysie politycznym i ekonomicznym. Brak stabilności wewnętrznej państwa natychmiast wykorzystali wrogowie Rzymu, atakując go z zewnątrz.
Krótki film dotyczący początków Cesarstwa Rzymskiego pomoże ci ugruntować wiedzę dotyczącą formy ustrojowej zwanej pryncypatem. Po obejrzeniu filmu wykonaj zamieszczone pod nim Polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1ULO8amVfPlK
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Cesarstwo rzymskie — pryncypat.
Dominat
Aby zapobiec upadkowi imperium, panujący na przełomie III i IV w. cesarz Dioklecjan, przeprowadził niezbędne reformy oraz wprowadził nowy system polityczny – dominat. Władca nie był już pierwszym obywatelem, stał się bowiem władcą absolutnym, otoczonym przez pełen przepychu dwór. Dzięki podziałowi prowincji na mniejsze tereny (w sumie ich liczba zwiększyła się dwukrotnie) i wyznaczeniu nowych namiestników Dioklecjan zyskał lepszą kontrolę nad nimi. Te wszystkie działnia doprowadziły ostatecznie do tego, że Rzym na przełomie III i IV w. stał się monarchią opartą na armii i scentralizowanej biurokracji.
Więcej na temat cesarskiego Rzymu przeczytasz w module Historia Rzymu, w rozdziale zatytułowanym: Rzym pod władzą cesarzy.
Słownik łacińsko‑polski
nic trudnego
pierwszy wśród równych
republika Rzymian
Słownik pojęć
gr. akros – najwyższy, skrajny + polis - miasto; w starożytnej Grecji część miasta z zabudową świątynną, znajdująca się na wzgórzu.
w starożytnych Atenach najwyższa rada złożona z byłych archontów. Nazwa rady pochodzi od miejsca obrad – wzgórza Aresa. Czas powstania areopagu nie jest znany.
żyjący w IV w. p.n.e. jeden z najwybitniejszych filozofów ateńskich; uczeń Platona. Autor m. in. Polityki i Etyki Nikomachejskiej.
miasto w środkowej Grecji. W czasach starożytnych w świątyni Apollina w Delfach znajdowała się wyrocznia. Przepowiedni udzielała pytia, kapłanka Apollina.
starożytne plemię greckie, które miało się wywodzić od mitycznego Dorosa, syna Hellena. Dorowie przybyli na tereny Grecji w XIII w. p.n.e., co łączono z upadkiem kultury mykeńskiej.
żyjący w VII wieku p.n.e. prawodawca ateński; twórca pierwszego pisanego kodeksu praw ateńskich.
zwarty liniowy szyk bojowy piechoty greckiej, tworzony przez hoplitów ustawionych w 8–16 szeregach jeden za drugim.
gr. heilotes - jeniec; w starożytnej Sparcie przedstawiciele ludności o statusie pośrednim między ludnością wolną a niewolną, przypisani do ziemi i pracujący na rzecz spartiatów; przenośnie – niewolnicy
żyjący w V w. p.n.e. historyk grecki zwany ojcem historii. Jedynym jego zachowanym dziełem jest, zawarta w dziewięciu księgach, relacja z wojen perskich zatytułowana Dzieje. Autor opisuje w niej historię i geografię Grecji, Persji i Egiptu oraz okolicznych krain.
żyjący w V/IV w. p.n.e. grecki pisarz, autor m.in. pism o tematyce historycznej oraz polityczno‑ustrojowej.
Sparta; stoloca spartańskiej polis.
kraina historyczna położona w południowo‑wschodniej części Półwyspu Peloponeskiego. Największym jej miastem była Sparta.
żyjący w V w. p.n.e. ateński polityk, mąż stanu, retor oraz reformator demokracji ateńskiej.
procedura demokratyczna stosowana w Atenach, polegająca na wygnaniu obywatela z miasta na 10 lat na podstawie tajnego głosowania. Nazwisko skazanego na wygnanie zapisywano na skorupkach: gr. ostrakon; stąd nazwa.
tyran rządzący w Atenach w VI w. p.n.e. Dzięki jego polityce Ateny przeżyły rozkwit. Popierał rozwój rzemiosła i handlu: wprowadził m.in. ulgi podatkowe, ustanowił sędziów gminnych, wprowadził na terenie całego państwa podatek dochodowy i stałą armię. Zasłynął też jako opiekun sztuk pięknych. M.in. dzięki jego staraniom zostały zebrane i spisane, przekazywane dotąd jedynie ustnie, poematy Homera: Iliada i Odyseja. Pod jego patronatem w Atenach narodził się grecki dramat.
żyjący w I/II w., jeden z największych pisarzy starożytnej Grecji, historyk, filozof‑moralista oraz orator. Autor m.in. życiorysów sławnych postaci historycznych: cesarzy, polityków, wodzów greckich i rzymskich.
przyboczna straż cesarzy starożytnego Rzymu
instytucja polityczna funkcjonująca w starożytnych Atenach. Jej zadaniem było opracowanie wniosków dla Zgromadzenia Ludowego, które podejmowało ostateczne decyzje.
żyjący w VII/VI w. p.n.e. ateński mąż stanu, poeta i prawodawca, który przyczynił się w znaczący sposób do rozwoju ustroju demokratycznego.
w starożytnej Grecji wysoki rangą dowódca armii lub floty. W Sparcie stratedzy byli mianowani na czas wojny i mogli w zastępstwie króla objąć stanowisko głównodowodzącego.
od gr. synojkismós – „współżycie”; występujący w starożytnej Grecji proces połączenia odrębnych osad w jeden organizm państwowy – polis. Zjawisko synojkizmu pojawiło się ok. VIII w. p.n.e., kiedy to nastąpił zanik ustroju rodowego. Występowało potem w kolejnych okresach dziejów antycznej Grecji i odegrało istotną rolę w formowaniu części poleis, szczególnie tych o większym terytorium. Synojkizmowi podlegały zarówno osady wiejskie, jak i miasta.
I/II w., historiograf rzymski. Jego największe dzieło to Dzieje (łac. Historiae). W swych pracach starał się o obiektywizm; pisał według zasady sine ira et studio (bez gniewu i stronniczości), umiejętnie korzystając z dostępnych źródeł.
VI/V w. p.n.e. ostatni król rzymski. Był władcą despotycznym. Został wypędzony z Rzymu, a monarchia obalona; Rzym stał się republiką.
żyjący w V. w. p.n.e. grecki historyk, autor monografii pt. Wojna peloponeska.
gr. tyrannos; jednostka, która uzurpowała sobie nieograniczoną władzę w państwie, najczęściej jeden z arystokratów
gr. ekklesia; w starożytnej Grecji: najwyższy organ władzy; zgromadzenie obywateli